Francis Bacon
Χειμωνιάτικο βράδι. Είναι καλό το φεγγάρι, - αλλά εμείς στη σκοτεινή πλευρά του ακόμη. Δε φαινόμαστε; O δικός μας ρόλος ίσως εκείνος των σκιών που μεγαλώνουν μέσα σε μεγάλο δωμάτιο παλιού σπιτιού.
Γιατί εδώ, ξανά; Είναι που το ποίημα του Ρίτσου γνωρίζει καλά τη θέση της σελήνης στην τέχνη· πως το φως της συγχρόνως αποκαλύπτει και αποκρύπτει. Αλλά και γιατί σαν κείμενο, ξεκινώντας με σκηνικές οδηγίες, έδειχνε να ζητά εξαρχής χώρους θεατρικούς. Πολλές φορές πλέον έχουμε αγγίξει το σώμα αυτό της μοναξιάς και της μετάνοιας, της επιθυμίας και της υποχώρησης, μέσα από θεατρικές προσαρμογές ή μεταπλάσεις. Από την πρώτη της δημοσίευση, περισσότερο από 50 χρόνια πριν, ‘Η Σονάτα του Σεληνόφωτος’ οδηγεί σε δεύτερες αναγνώσεις, σε άλλη ποίηση (ποίηση βρίσκουμε ίσως ακόμα και σε εκείνη την τόσο γνωστή παραδοχή του Λουί Αραγκόν, όταν, χαιρετίζοντας τη γαλλική μετάφραση, μίλησε για το «βίαιο τράνταγμα της μεγαλοφυΐας»). Παραμένει από τα σπουδαιότερα έργα του Ρίτσου: αυτό που τον έκανε γνωστό έξω, αλλά και του χάρισε ευρύτερη αποδοχή στο εσωτερικό (και εξ ημισείας το Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1957)· για να βιωθεί ξανά απόψε η Σονάτα, 20 χρόνια από το θάνατο, και 101 από τη γέννησή, του ποιητή.
Μια ηλικιωμένη Γυναίκα με τα Μαύρα – ποιήτρια η ίδια – μιλάει σ’ έναν Νέο, λοιπόν. Ανακαλεί τη ζωή που (δεν) έζησε, ενώ το ίδιο το κείμενο αιωρείται ανάμεσα σε ποίηση και πεζό· ο λόγος (της) κυρίως προφορικός, σε λυρικό περιβάλλον με συχνές υπερρεαλιστικές εξάρσεις. Ο Νέος μπορεί να μην ακούγεται, η παρουσία του προκαλεί ωστόσο την εξομολόγηση και σκιάζει διαλογικά τον μονόλογο –υπάρχει και δεν υπάρχει. Απόψε, δεν τον βλέπουμε καθόλου· αλλά δύο γυναίκες να ισορροπούν μέσα στο πάθος της μίας, να αφηγούνται τις μορφές του. Αυτό που απασχολεί, και εδώ, τον Ρίτσο ίσως μπορεί να ειπωθεί καλύτερα παραθέτοντας στίχους του με τους οποίους, λίγα χρόνια μετά τη συγγραφή της Σονάτας, αντικρίζει έναν άλλο ποιητή: «…ανάμεσα στο ναι και στο όχι, στην επιθυμία και τη μετάνοια, / σαν ζυγαριά στο χέρι του θεού ταλαντεύεται ολόκληρος,…» (12 ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΒΑΦΗ, 1963).
Όπως η σταγόνα πίσω από το φακό, είναι αυτό το ταλάντευμα που μεγεθύνει ο χορός. Ερμηνεύοντάς το ανάμεσα σε κινήσεις μηχανικές ή ρέουσες. Με υλικά σε θέση στίχων να ασκούν δυνάμεις πίεσης ή αντιθετικές – ενώ τα σκηνικά που περιβάλλουν τους χορευτές τούς βυθίζουν στις μεταφυσικές τους ιδιότητες. Άφησέ με νά ’ρθω μαζί σου: μαζί με τη μουσική αυτή φράση, οι σιωπές έρχονται και φεύγουν, όπως και ο ήχος της σταγόνας που διαιρεί την εξομολόγηση, ή μοιάζει να ρυθμίζει τον εξαίσιο ίλιγγο των σωμάτων. Κάθε μοτίβο – κάθε είδους – μετράει τον χρόνο, καθρεφτίζει τη φθορά στο χώρο ή ενώνει αγάπη και ανάγκη· και κάθε επανάληψη διαφέρει. Το σεληνόφως συναντά και απόψε τη σονάτα του, όπως το πρώτο μέρος εκείνης του Μπετόβεν συναντά στο τέλος, και τιτλοδοτεί, το ποίημα του Ρίτσου. Στη διάρκεια αυτού του adagio sostenuto που όλη τούτη τη σκηνή τη συνόδευε χαμηλόφωνα, απόψε τα πρόσωπα διπλασιάζονται, τα σώματα διπλώνονται, η χορογραφία αρθρώνει· ήχοι, κατασκευές και λέξεις σημειώνουν μνήμες.
Αν όλα αγγίζουν νέες ενώσεις αυτό είναι γιατί πέρα από τις υπάρχουσες αναγνώσεις, η χοροθεατρική μεταφορά επίσης οπτικοποιεί και μια συνέχεια της δημιουργικής έκφρασης. Η ‘παραφθορά’ του πρωτοτύπου εδώ, μας προσφέρει νέα σημεία εισόδου προς νοήματα ήδη εκεί. Αλλά πέρα από τις εκδοχές του κειμένου, είναι οι κινήσεις που μας στοιχειώνουν με αλήθειες. Ίσως αυτό φαίνεται καλύτερα στο τέλος: στο πλησίασμα των δύο γυναικών, που εικονογραφεί χορό και ποίηση ως πράξεις ταυτιστικές, και ταυτόχρονα μας θυμίζει τη γνωστή παρομοίωση του Σεφέρη – τη δανείζεται καθώς μεταφράζει Βαλερύ –, της ποίησης με τον χορό (ενώ το πεζό κείμενο, είναι αντιθέτως, ένα βάδισμα που οδηγεί κάπου). Η τελική αυτή ένωση μοιάζει να ακουμπά τον ίδιο τον Ρίτσο, να συναντά τον ποιητή μέσα στο χώρο του, να βρίσκει βίωμα μέσα στο έργο, λόγο μέσα στην κίνηση. Ποιανού τα βήματα ακούγονται; (Άφησέ με νά ’ρθω μαζί σου.)
Κάθε δημιουργός έχει ανάγκη τους άλλους. (Δώσε μου το χέρι σου.) Και από την άλλη, εμείς, οι θέσεις μας αντεστραμμένες, στην πίσω πλευρά αυτής της σκηνής: ποιον αντικρίζουμε;
Πασχάλης Νικολάου
Τμήμα ΞΓΜΔ, Ιόνιο Πανεπιστήμιο (από το πρόγραμμα της παράστασης)
Διαβάστε όλο το άρθρο στο "Ionian ACT" »
Μεταφράστε αυτό το άρθρο (Translate this article) »
