|
Tου Δημοσθένη Κυριαζή
Τον τελευταίο καιρό ακούγονται πολλές φωνές για κρίση του πολιτικού συστήματος και για επείγουσα ανάγκη αλλαγής της σημερινής πολιτικής. Μια τέτοια όμως αλλαγή δεν έχει καμία αξία αν δεν ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε, ή ακριβέστερα τι θέλουμε να εννοούμε, με το αφηρημένο ουσιαστικό «πολιτική».
Αν δεν συμφωνήσουμε σε ένα γενικής αποδοχής ορισμό της πολιτικής, η αλλαγή θα γίνει χωρίς πυξίδα και γρήγορα θα αρχίσουμε να συζητάμε
Περισσότερα... »
16:47
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
|

Φωτό: wikipedia
|
ΜΕΤΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ ΕΞΕΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗ ΤΩΝ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝROBERTO ASSAQIOLI
Το πρόβλημα του σεξ ή το πρόβλημα, που αναφέρεται στην ορθή και δημιουργική αντιμετώπιση της γενετησίου ορμής, απασχολεί την ανθρωπότητα από τότε, που άρχισε ο πολιτισμός. Αλλά για πολλούς λόγους το πρόβλημα αυτό είναι σήμερα περισσότερο αισθητό και η ενημέρωση του κοινού πάνω σ’ αυτό περισσότερο απαραίτητηֺ έχει γίνει σήμερα παραδεκτό ότι η ανθρωπότητα έχει οριστικά συνειδητοποιήσει αυτό το πρόβλημα. Η κρίση, που υπάρχει στις σχέσεις ανάμεσα στα δύο φύλα, δεν είναι απομονωμένη, αλλ’ αποτελεί μέρος και ίσως μπορούμε να πούμε τη σπουδαιότερη φάση της γενικής κρίσης, η οποία επηρεάζει βασικά τα ίδια τα θεμέλια του σημερινού μας πολιτισμού.
|
|
Η εξουσία της θρησκείας και των ηθικών κανόνων πάνω, στα οποία στηριζόταν ο πολιτισμός μας, η παράδοση και τα ήθη και έθιμα, που πριν υπολογίζονταν και τα αποδέχονταν αναμφισβήτητα (ακόμη και όταν δεν υπήρχε συνέπεια στην εφαρμογή τους) έχουν χάσει ή χάνουν με μεγάλη ταχύτητα το γόητρό τους και τη δύναμή τους να επιβάλλονται και να ελέγχουν περισσότερο απ’ όλους η νέα γενιά με δραστηριότητα και πότε-πότε επαναστατικά αντιδρά προς αυτά. Η αιτία της όλης αυτής κρίσης βρίσκεται στο γεγονός ότι, ενώ ο θρησκευτικός τρόμος και η χωρίς αντίρρηση αποδοχή των θεολογικών και ηθικών αντιλήψεων του παρελθόντος χάνουν συνεχώς την επιρροή τους, οι παλιότερες και πιο συντηρητικές ορθόδοξες ομάδες προσπάθησαν με κάθε μέσο να επιβάλλουν τους αυστηρούς κανόνες, περιορισμούς και απαγορεύσεις, που βασίζονται ακριβώς πάνω σ’ αυτά τα θεολογικά και ηθικά θεμέλια.
Έτσι, στο παρελθόν, στο σεξουαλικό τομέα επικρατούσε μια στάση, που οδηγούσε την κοινή γνώμη να θεωρεί τα βιολογικά ένστικτα και τα ανθρώπινα πάθη σαν κακά και βρώμικα. Κατά συνέπεια, η μέθοδος που χρησιμοποιούταν, για να αντιμετωπισθούν, ήταν εκείνη της απώθησης, εκτός από τις περιπτώσεις εκείνες, κατά τις οποίες η γενετήσια ορμή έβρισκε τη δικαιολογημένη ικανοποίηση σε ένα νόμιμο γάμο. Το πρόβλημα του σεξ θεωρείτο ακατάλληλο και οι ενήλικες προσπαθούσαν να κρατήσουν τους νέους ακατατόπιστους επάνω σε αυτό, όσο ήταν δυνατό.
Η εξασθένιση της θρησκευτικής επίδρασης, επάνω, στην οποία στηριζόταν η στάση αυτή, και η αναγνώριση των συνεπειών της απώθησης επάνω στην υγεία και στο χαρακτήρα, λόγω αυτής της απώθησης, προκάλεσαν πολλές και διάφορες επαναστατικές εκδηλώσεις.
Πρώτα είχαμε την «επιστροφή στη φύση», που υποστήριζε ο Ρουσσώ και οι οπαδοί του, έπειτα τη θεοποίηση του αισθήματος από τον ρομαντισμό, αργότερα το ξαναζωντάνεμα της ηδονιστικής και της αισθητικής ιδέας των αρχαίων Ελλήνων και της Αναγέννησης, που το ακολούθησε το κύμα του φιλοσοφικού και πρακτικού υλισμού, και η ατομικιστική επανάσταση εναντίον της κοινωνίας και των κοινωνικών τύπων, όπως σκιαγραφήθηκαν από τον Ίψεν. Ίσως στη σύγχρονη κοινωνία πιο σπουδαία είναι η επίδραση του Φρόιντ και των οπαδών του της ψυχαναλυτικής θεωρίας, η οποία δίδει έμφαση στα ψυχοπαθολογικά αποτελέσματα της σεξουαλικής απώθησης. Όλα αυτά συνέτειναν στο να ισχυροποιήσουν και να δικαιολογήσουν την ανεξέλεγκτη ικανοποίηση όλων των ενστίκτων ενορμήσεων, στο να αφεθεί ελεύθερο κάθε πάθος και στο να ικανοποιείται κάθε ιδιοτροπία.
Αλλά το αποτέλεσμα αυτής της «ελευθερίας» δεν έφερε την αναμενόμενη ικανοποίηση και ευτυχία. Ενώ λιγόστεψε τα μειονεκτήματα της αρχικής αυστηρής στάσης και των δυσμενών της αποτελεσμάτων, δημιούργησε άλλες περιπλοκές, συμπλέγματα και δυστυχία. Οι οπαδοί της ανεξέλεγκτης σεξουαλικής έκφρασης βρήκαν και ακόμη βρίσκουν ότι οι υπερβολές ακολουθούνται οπωσδήποτε από εξάντληση ή αηδίαֺ ότι το σεξουαλικό κίνητρο και πάθος, ακόμα και όταν δεν ελέγχεται από ηθικές σκέψεις, δεν μπορεί να βρει πάντοτε ικανοποίηση του ενός απ’ αυτά να απαιτεί αναχαίτιση του άλλου. Για παράδειγμα, μια απερίσκεπτη υποχωρητικότητα στη σεξουαλική επιθυμία είναι ικανή να συγκρουσθεί με την αυτοσυντήρηση, δημιουργώντας έτσι μια σύγκρουση, μεταξύ λαγνείας και φόβου της αρρώστειας. Παρά πέρα, μια υπερβολική επιβολή πιθανόν να βρεθεί σε σύγκρουση με τα κοινωνικά ήθη και έθιμα και το φόβο του ριψοκίνδυνου, που περιλαμβάνεται σε αυτό.
Η έλλειψη κάθε σταθερής καθοδηγητικής αρχής, κάθε καθαρής κλίμακας αξιών, κάνει το άτομο ανασφαλές, του αφαιρεί την αυτοεξάρτηση και το εκθέτει στην επίδραση άλλων ανθρώπων και εξωτερικών συνθηκών. Επί πλέον οι ηθικές και πνευματικές αρχές ή οι φιλοδοξίες δεν μπορούν να παραμερισθούν τόσο εύκολα, όσο πολλοί νομίζουνֺ διατηρούνται στο ασυνείδητο λόγω επιδράσεων της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντος και υπάρχουν επίσης σε λανθάνουσα κατάσταση στην αληθινή, πνευματική φύση του ανθρώπου. Όταν παραβιάζονται, εγείρουν συνειδητή ή ασυνείδητη διαμαρτυρία και κατά συνέπεια έντονες εσωτερικές συγκρούσεις.
Χάριν καθαρότητας η εικόνα της κατάστασης έχει απλοποιηθεί. Στην πραγματικότητα, βρισκόμαστε σήμερα σε μια περίοδο μεταβατική, σε μια περίοδο σύγχυσης και διασταυρούμενων ρευμάτων. Σε μερικά μέρη και σε μερικές ομάδες οι παλιές αντιλήψεις επιζούν, παλιές έννοιες και μέθοδοι εξακολουθούν να επιβάλλονται. Σε πολλές περιπτώσεις επικρατεί μια κατάσταση βίαιης αντίδρασης και σύγκρουσης μεταξύ των γενεών. Στους πιο προχωρημένους και φωτεινούς κύκλους η υπερβολική αυτή μορφή της αντίδρασης αναγνωρίζεται και καταβάλλονται προσπάθειες να βρουν και να υιοθετήσουν ισορροπημένες απόψεις και καλές μεθόδους.
Είναι φανερό ότι καμία από τις παραπάνω εξτρεμιστικές τάσεις δεν μας δίνει ικανοποιητικά αποτελέσματα. Θα έλεγε κανείς ότι μια μέση λύση, συμβιβαστική των δύο άκρων, θα μπορούσε να μας βγάλει από το αδιέξοδο, αλλά ενώ μια τέτοια απλή πορεία θα μπορούσε να αποτρέψει τα δυσάρεστα αποτελέσματα των άκρων, η πείρα μας λέει ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν μια ικανοποιητική λύση.
Υπάρχει, εν τούτοις, και μια άλλη λύση, πιο δυναμική, πιο δημιουργική στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Αυτή βασίζεται και εκμεταλλεύεται μια θεμελιώδη ιδιότητα των βιολογικών και ψυχολογικών ενεργειών, τη δυνατότητα δηλ. της μεταλλαγής τους, μια δυνατότητα, που υπάρχει σε όλες τις ενέργειες.
Η πραγματική φύση της πορείας δεν είναι εξ’ ολοκλήρου γνωστή, αλλά αυτό συμβαίνει με όλες τις θεμελιώδεις αρχές. Δεν μπορούμε π.χ. να πούμε ότι έχουμε συλλάβει την πραγματική φύση του ηλεκτρισμού, αλλά γνωρίζομε αρκετά για τις εκδηλώσεις του και τους νόμους που τον διέπουν, για να μας καταστήσουν ικανούς να χρησιμοποιήσουμε τον ηλεκτρισμό σε διάφορους αλλά και πολύπλοκους τομείς, όπως είναι η ηλεκτρονική. Το ίδιο συμβαίνει και στην ψυχολογία. Δεν έχουμε ανάγκη να βεβαιωθούμε για την τελική φύση των ψυχολογικών ενεργειών και των μεταλλαγών τους, για να τις χρησιμοποιήσουμε μέσω μιας αυξανόμενης γνώσης των νόμων, που τις διέπει και μέσω κατάλληλων και ικανοποιητικών μεθόδων, που βασίζονται πάνω σ’ αυτούς τους νόμους. Επομένως μπορούμε να προχωρήσουμε με εμπιστοσύνη στην εξέταση των μεθόδων, που πρέπει να ακολουθηθούν στη δημιουργική χρησιμοποίηση της πλεονάζουσας ενέργειας ή των υπερβολικών σεξουαλικών κινήτρων. Αυτό είναι αξιόλογο και στην ισορρόπηση των σεξουαλικών επιθυμιών των παντρεμμένων, και στην προσαρμογή σε καταστάσεις όπου ομαλές σεξουαλικές σχέσεις δεν επιτρέπονται.
Ο πρώτος κανόνας αναφέρεται στην υιοθέτηση μιας αντικειμενικής στάσης έναντι του σεξ, ελεύθερης από τις συνήθεις αντιδράσεις του φόβου, από σεμνοτυφία και καταδίκη, καθώς και από το δέλεαρ και την αίγλη-συχνά τεχνητά επιβαλλόμενα-απ’ τα οποία γενικά περιτριγυρίζεται σήμερα.
Το σεξουαλικό κίνητρο, όπως και κάθε άλλο, δεν είναι στη βάση του ούτε «κακό» ούτε «καλό». Είναι μια βιολογική λειτουργία και σαν τέτοια δεν είναι «ανήθικη» αλλά προ-ηθική. Είναι δε αυτή μεγάλης σπουδαιότητας, γιατί εξασφαλίζει τη διαιώνιση του είδους και της ανθρώπινης φυλής. Στα ζώα υπόκειται σ’ ένα φυσικό κύκλο αυτολειτουργίας. Στην πολιτισμένη ανθρωπότητα έγινε περισσότερο πολύπλοκη λόγω της στενής συσχετίσεως της με ψυχολογικές λειτουργίες, όπως είναι το συναίσθημα και η φαντασία, και με κοινωνικούς και ηθικούς παράγοντες, οι οποίοι είτε την υπέρ-ερέθισαν είτε την αναχαίτισαν. Επομένως, ηαντικειμενική επιστημονική στάση έναντι του σεξουαλικού κινήτρου πρέπει να είναι διπλή: από το ένα μέρος πρέπει να περιορίσουμε τους φόβους και τις καταδίκες, που έχουν σαν αποτέλεσμα την απώθηση της σεξουαλικής ορμής στο ασυνείδητο, όπως έχει περιγράψει η ψυχανάλυση και από το άλλο πρέπει να ασκούμε ένα ήρεμο, αλλά σταθερό έλεγχο ακολουθούμενο από μια δραστήρια πορεία της μεταλλαγής, όταν η φυσική έκφραση τους είναι παράλογη.
Η πορεία της ψυχολογικής μεταλλαγής και εκείνη της εξειδανίκευσης σημειώνεται και συμβολικά-αν και με σκοτεινό και δυσνόητο τρόπο-στα γραπτά των αλχημιστών (Jung, 1953). Άλλες ενδείξεις βρίσκονται στα έργα εκείνων, που έγραψαν για τον ασκητισμό και το μυστικισμό, όπως είναι η Evelyn Underhill. Στη σύγχρονη αντιμετώπιση του προβλήματος βρίσκουμε την παρακάτω σπουδαία δήλωση του Φρόιντ: «Τα στοιχεία του σεξουαλικού ενστίκτου χαρακτηρίζονται από μια ικανότητα για εξιδανίκευση, για μεταβολή του σεξουαλικού τους σκοπού σε ένα άλλο διαφορετικού είδους και κοινωνικά πιο αξιόλογου. Ίσως τα καλύτερα προϊόντα του πολιτισμού μας οφείλονται στο σύνολο των ενεργειών, που κερδίζονται κατ’ αυτόν τον τρόπο» (Freud, Ueber Psychoanalyse, Leipzig und Wien: Deutike, 1910, σελ 61-62) .
Η δήλωση αυτή είναι μεγάλης σημασίας, γιατί ο ίδιος ο Φρόιντ υποδείχνει ότι είναι σφάλμα να εξετάζονται χωριστά η σωματική ή η αντιστικτική φύση του σεξ, ανεξάρτητα από τις συναισθηματικές του ή άλλες ψυχολογικές του φάσεις. Εν τούτοις αυτή η εσφαλμένη άποψη υποστηρίζεται από πολλούς ερευνητές, που διέπονται από υλιστική προκατάληψη. Μια τέτοια καθαρά ζωολογική άποψη είναι τελείως μονομερής και ενώ οι ερευνητές αυτοί έχουν παρουσιάσει μια σειρά από συγκεκριμένα γεγονότα, το ότι παραγνωρίζουν τη ζωτική τους συσχέτιση με την ψυχολογική άποψη του σεξ, που είναι και η πραγματικά ανθρώπινη, καταρρίπτει τα συμπεράσματα, που συνάγονται απ’ αυτούς. Ο James Hinton πολύ σωστά παρατήρησε, πριν από μισό αιώνα, ότι το να ασχολείται κανείς με το σπουδαίο γεγονός της σεξουαλικής αγάπης μόνο από την υλική του πλευρά είναι σαν να ακούει ένα κονσέρτο του Sarasate και για την ίδια στιγμή να σκέπτεται για τα έντερα της γάτας ή για την ουρά του αλόγου με τα οποία φτιάχνουν τις χορδές του βιολιού και τις ίνες του δοξαριού (Ellis, 1910).
|
|
Στην προσπάθεια μας να καθορίσουμε τι είναι η σεξουαλική ορμή βρίσκουμε σ’ αυτή τρεις βασικές φάσεις.
1. Την αισθησιακή: Σωματική ευχαρίστηση.
2. Τη συναισθηματική: Ένωση με ένα άλλο πρόσωπο.
3. Τη δημιουργική: Γέννηση μιας νέας ύπαρξης.
|

Φωτό: wikipedia
|
|
Αν και δεν έχουμε την απαίτηση να χαρακτηρισθεί η κατάταξη αυτή σαν επιστημονική, παρόλα αυτά περιλαμβάνει ένα πρακτικό σκοπό στην πορεία της μεταλλαγής. Κάθε μια από τις παραπάνω φάσεις μπορεί να μεταλλαχθεί ή να εξιδανικευτεί σύμφωνα με την ιδιαίτερη φύση της.
Επί πλέον οι μεταλλαγές μπορούν να ακολουθήσουν δύο κατευθύνσεις.
Η πρώτη είναι «κάθετη» ή προς τα έσω κατευθυνόμενη. Πολλά περιστατικά αυτού του είδους της εξιδανίκευσης υπάρχουν στις βιογραφίες και στα συγγράμματα των μυστικιστών και των θρησκευτικών ανθρώπων όλων των εποχών, των χωρών και των θρησκειών. Οι αυτοβιογραφίες τους μας δίδουν αρκετή και ενδιαφέρουσα μαρτυρία για τη φύση αυτής της πορείας, τις κρίσεις της και τις μεταστροφές της, τις στεναχώριες, μα και την ευχαρίστηση που επιβραβεύει την έντασή της και την υπέρτασή της. Όλοι τους μιλάνε για τη «μακαριότητα», την οποία έζησαν, την οποία, εν τούτοις, θεωρείται απ’ τους ίδιους σαν ένα πιθανό εμπόδιο, όταν κάποιος προσκολλάται σε αυτή. Μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε τα διαφορετικά στάδια, που οδηγούν από την ανθρώπινη αγάπη στην αγάπη, ενός ανώτερου Όντος, όπως είναι ο Χριστός ή και του ίδιου του Θεούֺ αυτή είναι η εξιδανίκευση της συναισθηματικής φάσης. Οι άνθρωποι αυτοί φιλοδοξούν να πετύχουν μέσα τους την ένωση με το Χριστό και μερικοί τους μιλάνε για «μυστικιστικό γάμο». Στην ψυχολογία θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο σκοπός της πνευματικής συνθέσεως είναι η ένωση της προσωπικότητας με το πνευματικό Εγώ, στην οποία ένωση η προσωπικότητα αντιπροσωπεύει τον αρνητικό θυλυκό πόλο, ενώ το πνευματικό Εγώ τον θετικό αρσενικό πόλο. Αυτή η πόλωση αποτελεί πραγματικότητα και όχι απλώς την συμβολική μετάθεση ενός βιολογικού γεγονότος. Είναι μια από τις θεμελιώδεις φάσεις της πνευματικής-υλικής πόλωσης με αντανάκλαση πάνω στο ψυχο-πνευματικό επίπεδο, όπως η σεξουαλική πόλωση αποτελεί την έκφραση της στο σωματικό επίπεδο.
Ας σταματήσωμε για μια στιγμή εδώ, για να ξεκαθαρίσουμε μερικές συγχύσεις και παρεξηγήσεις, που πιθανόν να δημιουργηθούν. Ενώ η πορεία της μεταλλαγής και της εξιδανίκευσης μπορούν συχνά να παρατηρηθούν, δεν μπορούμε απ’ αυτό το γεγονός να καταλήξουμε στο συμπέρασμα και να πούμε ότι όλη η πνευματική αγάπη είναι «απλώς» το προϊόν της εξιδανικευμένης σεξουαλικής ορμής, ότι είναι δυνατό να «εξηγήσουμε» μια ανώτερη ψυχολογική ή πνευματική εκδήλωση, αποδίδοντας την αρχή της σε βιολογικές πηγές ή κίνητρα. Η πραγματική φύση του μυστικισμού, δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα προϊόν ή δευτερεύον προϊόν του σεξ, όπως πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν. Από το ένα μέρος υπάρχουν εκείνοι των οποίων η ομαλή σεξουαλική ζωή έχει αναχαιτισθεί και όμως δεν δείχνουν καμία τάση προς τον μυστικισμό από το άλλο υπάρχουν περιπτώσεις ανθρώπων, που ζουν μια κανονική σεξουαλική ζωή, δημιουργούν οικογένεια κλπ και ταυτόχρονα παίρνουν μέρος και σε μυστικιστικές εκδηλώσεις.
Η πνευματική ζωή και συνείδηση ανήκει σε ένα καθορισμένο ψυχολογικό επίπεδο και η ποιότητα της είναι ειδική και όχι εξαρτημένη. Οι ενέργειες, που προέρχονται από τη μεταλλαγή, φθάνουν σε αυτό το επίπεδο απ’ τα κάτω, κατά κάποιο τρόπο, και του δίδουν επιπρόσθετη ζωτικότητα και «ζεστασιά» αλλά ούτε δημιουργούν ούτε ερμηνεύουν αυτή την ανώτερη ζωή. Η δημιουργική φάση μπορεί να εξιδανικευθεί σ’ αυτή την «κάθετη» διεύθυνση στο σχηματισμό μιας νέας αναγεννημένης προσωπικότητας. Η ανάπτυξη του «εσωτερικού ανθρώπου» απαιτεί αυτές τις δημιουργικές ενέργειες και ανάλογα με το βαθμό, στον οποίο το άτομο τις χρησιμοποιεί, νέες σφαίρες δραστηριότητας αυξανόμενης έκτασης θα ανοίγονται μπροστά του.
Η δεύτερη κατεύθυνση της πορείας για μεταλλαγή, είναι «οριζόντια» ή εξωτερική. Και δω συναντάμε τρία είδη μεταλλαγής, που αντιστοιχούν στις τρεις φάσεις. Η πρώτη, που μάλλον δε θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν πραγματική μεταλλαγή, περιλαμβάνει την υποκατάσταση της σεξουαλικής ηδονής με άλλες ηδονές των αισθήσεων απ’ την απλή ευχαρίστηση της τροφής μέχρι εκείνης της επαφής με τη φύση και στις αισθητικές απολαύσεις με την καλλιέργεια της εκτίμησης του ωραίου με την όραση και την ακοή. Η δεύτερη περιλαμβάνει την επέκταση της αγάπης έτσι, ώστε να παραλάβει ένα αυξημένο αριθμό ατόμων καιֺ η τρίτη παράγει ή ενδυναμώνει καλλιτεχνικές και πνευματικές δραστηριότητες.
Όταν η σωματική σεξουαλική έκφραση της ανθρώπινης αγάπης εμποδίζεται για κάποιο λόγο, οι συναισθηματικές της εκδηλώσεις αυξάνονται και φθάνουν σ’ ένα υψηλό επίπεδο Ιδεώδους «πλατωνικής» αγάπης. Επί πλέον, ανεξάρτητα από τα εμπόδια για την ελεύθερη και πλήρη έκφραση της αγάπης, μια προοδευτική πορεία της μεταλλαγής λαμβάνει χώρα ομαλά και αυθόρμητα σε ζευγάρια, που ζουν μια αρμονική συζυγική ζωή. Στην αρχή επικρατούν οι σεξουαλικές και οι έντονες συναισθηματικές εκδηλώσεις της αγάπης, αλλά μετά από χρόνια αυτή, η γεμάτη πάθος, φάση μειώνεται σιγά σιγά και μετατρέπεται σε ένα τρυφερό αίσθημα αυξάνοντας την αμοιβαία κατανόηση, εκτίμηση και εσωτερική επικοινωνία.
Η αγάπη-ενέργεια που προέρχεται από τη σεξουαλική εξιδανίκευση μπορεί να ξεπερνά την αγάπη ενός ατόμου. Ευρύνεται αυτή σε ομόκεντρους κύκλους ή σφαίρες, περιλαμβανομένης ακόμη μεγαλύτερες ομάδες ανθρώπινων υπάρξεων. Στη μορφή της ευσπλαχνίας καταναλίσκεται σε κείνους που υποφέρουνֺ μετά υφίσταται μια περαιτέρω εξιδανίκευση και αποβαίνει μια κινητήρια δύναμη για κοινωνική και φιλανθρωπική δραστηριότητα. Η εξιδανικευμένη αγάπη-ενέργεια μπορεί επίσης να εκδηλωθεί σαν φιλία για κείνους, με τους οποίους έχουμε μια κοινή βάση κατανόησης, σκοπών και δραστηριότητας. Τελικά μπορεί να προχωρήσει ακόμη παρά πέρα, μέχρις ότου ακτινοβολεί σαν αδελφική αγάπη πάνω σ’ όλα τα ανθρώπινα όντα και πάνω σε όλα τα ζώντα πλάσματα.
Το τρίτο είδος, περιλαμβάνει τη μεταλλαγή των σεξουαλικών ενεργειών σε δημιουργικές δραστηριότητες, καλλιτεχνικής ή πνευματικής φύσεως. Η παρακάτω γνώμη ενός απ’ τους μεγάλους φιλοσόφους, του Αρθούρου Σοπενχάουερ, ενισχύει την άποψη αυτή.
«Στις μέρες και τις ώρες, κατά τις οποίες η τάση για φιληδονία είναι ισχυρότερη… τότε ακριβώς και οι ανώτερες πνευματικές ενέργειες… είναι επίσης ικανές να εγερθούν ισχυρά. Οι πνευματικές αυτές ενέργειες είναι αδρανείς, όταν η ανθρώπινη συνείδηση υποχωρή μπρος στην άμετρη επιθυμία, αλλά με μια καλή προσπάθεια η κατεύθυνση της μπορεί να μεταβληθεί και τότε η ανθρώπινη συνείδηση είναι απασχολημένη με τις ανώτερες δραστηριότητες του πνεύματος και όχι με τις κατώτερες και βασανιστικές επιθυμίες».
Φαίνεται ότι υπάρχει μια μεγάλη ομοιότητα ανάμεσα στις σεξουαλικές και τις πνευματικές ενέργειες, που δρουν σε διαφορετικά επίπεδα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η καλλιτεχνική δημιουργία προσφέρει μια πολύ ικανοποιητική διέξοδο για εξιδανίκευση και τέτοια περιστατικά βρίσκονται αρκετά στη ζωή των μεγάλων καλλιτεχνών, συγγραφέων και συνθετών. Ένας από αυτούς, που κατέχει ξεχωριστή θέση, είναι ο Ριχάρδος Βάγκνερ. Όπως είναι γνωστό, ο Βάγκνερ αγαπούσε κάποτε παράφορα μια παντρεμένη γυναίκα, τη Ματθίλδη Βέσεντοκ, στην οποία παρέδιδε μαθήματα μουσικής και στην οποία βρήκε μια κατανόηση και μια αφοσίωση στη μεγαλοφυΐα του, κάτι που δεν βρήκε στην πρώτη του γυναίκα Μίνα. Μετά από σύντομο χρονικό διάστημα απεφάσισαν ν΄ απαρνηθούν την ολοκλήρωση της αγάπης τους και ο Βάγκνερ έφυγε από τη Ζυρίχη και πήγε στη Βενετία. Στην αρχή η απελπισία του τον οδήγησε πολλές φορές σε σκέψεις αυτοκτονίας, αλλά γρήγορα ξαναβρήκε τον εαυτό του και κάθισε και έγραψε το κείμενο και τη μουσική της όπερας Τριστάνος και Ιζόλδη και με μια δημιουργική φρενίτιδα θα έλεγε κανείς τελείωσε την όπερα σε λίγους μήνες. Κατά την περίοδο αυτή έγραψε πολλές επιστολές στη Ματθίλδη και κράτησε γι’ αυτήν ένα ημερολόγιο. Τα γράμματα και το ημερολόγιο δημοσιεύτηκαν μετά το θάνατο του. Σ’ αυτά μπορεί να δει κανείς την εξασθένηση του πάθους του, όπως το διοχέτευε σιγά σιγά στην ποίηση και στη μουσική της όπεράς του. Η ολοκλήρωση του έργου τον βρήκε τόσο απαλλαγμένο, ώστε έγραψε στη Ματθίλδη σύντομα και περισσότερο τυπικά γράμματα και της έκανε και μια σύντομη επίσκεψη καθαρά φιλική. Το ότι ο Βάγκνερ ήταν ενήμερος αυτής της πορείας της εξιδανίκευσης και ενσυνείδητα την ενδυνάμωνε, φαίνεται από ένα γράμμα που έστειλε στη Λίστ: «Αφού στη ζωή μου ποτέ δεν απόλαυσα την αληθινή ευτυχία της αγάπης, επιθυμώ να υψώσω ένα μνημείο, στο πιο όμορφο όνειρο, στο οποίο αυτή η αγάπη θα βρει την πλήρη ικανοποίηση από την αρχή ως το τέλος. Θα γράψω την όπερα "Τριστάνος και Ιζόλδη"».
Η μεταλλαγή και η εξιδανίκευση είναι επομένως μια αυθόρμητη πορεία, που μπορεί όμως να είναι ενσυνείδητη και σκόπιμα ενδυναμωμένη. Στην τελευταία περίπτωση υπάρχει μεγάλο πεδίο για την ικανοποιητική εφαρμογή των γεγονότων και των νόμων διακριβωμένων και επανευρεθέντων απ’ τη σύγχρονη δυναμική ψυχολογία και για τη χρησιμοποίηση πρακτικών μεθόδων, που να βασίζονται σ’ αυτούς.
Να μερικές πρακτικές μέθοδοι για τέτοιες εφαρμογές:
1. Ένας σταθερός ενσυνείδητος έλεγχος του κινήτρου, που πρόκειται να μεταλλαχθεί, κατά τον οποίο εντούτοις, πρέπει να καταβάλλεται προσπάθεια να αποφεύγεται κάθε καταδίκη ή φόβος αυτού, πράγμα που θα κατέληγε στην απώθησή του στο ασυνείδητο. Έλλειψη καταδίκης του κινήτρου αυτού καθ’ αυτού, δε σημαίνει φυσικά έλλειψη κατανόησης της σοβαρής ευθύνης, που έχει κάποιος προς τις συνέπειες, ατομικές και κοινωνικές, για την ανεξέλεγκτη έκφρασή του. Ο έλεγχος αυτός μπορεί να βοηθηθεί από απλές, φυσικές κινήσεις, όπως ζωηρές μυϊκές δραστηριότητες και ειδικές αναπνευστικές ασκήσεις, αλλά ο πιο αποτελεσματικός και ταυτόχρονα ο πιο ανώτερος τρόπος ελέγχου των σεξουαλικών κινήτρων είναι η αποδοχή και η αναγνώριση κάθε ανθρώπινης ύπαρξης σαν ενός «Συ», άξιου κάθε σεβασμού και όχι σαν ενός «κάτι» για ικανοποίηση της ηδονής μας, σαν ένα «αυτός» που πρέπει να κυριαρχηθεί και να εξερευνηθεί. Αυτή η ορθή σχέση και η ακίνδυνη συμπεριφορά προς τους συνανθρώπους μας, αυτός ο σεβασμός προς τον άνθρωπο αποτελούν τη βάση κάθε πνευματικής αντίληψης της ζωής. Έχει τούτο τονισθή αρκετά από τον Martin Buber στο βιβλίο του «Εγώ και Εσύ».
2. Η πραγματική απελευθέρωση, ανάπτυξη και έκφραση των ποικίλων φάσεων της προσωπικής και πνευματικής αγάπης για το σύντροφο μαςֺ αγάπη για τους άλλους, αρχίζοντας από εκείνους, που είναι πιο κοντά μας και προχωρώντας να συμπεριλάβει αυξανόμενο αριθμό ανθρώπινων υπάρξεων σε κάθε ευρυνόμενο κύκλο. Η έμφαση πρέπει να δίνεται στην έκφραση της αγάπηςֺ στην κατανόηση και συνεργασία με αλτρουιστικές ανθρωπιστικές δραστηριότητες μέσω μιας κατανόησης και εκτίμησηςκαι μέσω της συμπάθειας προς όλους εκείνους που υποφέρουν (και ας σκεφτούμε όσους βρίσκονται στα νοσοκομεία, στα άσυλα και στις φυλακές) και της αγάπης κατευθυνόμενης προς τα άνω ή προς τα ανώτατα όντα και προς τον ύψιστον.
3. Η σκόπιμη προβολή του διαφέροντος φιλοδοξίας και ενθουσιασμού προς την κατεύθυνση ενός δημιουργικού έργου, μέσα στο οποίο μπορούν να διοχετευθούν όλες οι ενέργειες ενός ανθρώπου. Ποικίλες μέθοδοι για δημιουργική έκφραση μπορούν να χρησιμοποιηθούν γι’ αυτό το σκοπό, όπως το σχέδιο, η συγγραφή, η κίνηση και όλα τα είδη της ερευνητικής και της δημιουργικής δραστηριότητας.
4. Η χρησιμοποίηση συμβόλων. Τα σύμβολα ασκούν μια δυνατή, ελκυστική δύναμη πάνω σ’ όλες τις ενέργειες, συνειδητές και ασυνείδητες, και ειδικά ενδυναμώνουν την πορεία της μεταλλαγής. Ο Γιούγκ στο βιβλίο του «Προσφορές στην Αναλυτική Ψυχολογία» (1928) έγραφε: «Ο ψυχολογικός μηχανισμός, ο οποίος μετατρέπει ενέργεια, είναι το σύμβολο». Υπάρχει μια μεγάλη ποικιλία συμβόλων, που έχουν αναγωγική επίδραση και που μπορεί να εξυπηρετήσει αυτήν την πορεία, κατά την οποία ιδεώδεις ανθρώπινες υπάρξεις ή «μοντέλα» απαρτίζουν μια σπουδαία τάξη. Δυο απ’ αυτούς τους ιδανικούς τύπους που διαφέρουν μεταξύ τους και που κατά κάποιο τρόπο ο ένας είναι αντίθετος από τον άλλο, αρμόζουν αντίστοιχα στους άνδρες και στις γυναίκες. Ένας άνδρας μπορεί να οραματισθεί έναν ήρωα, ή ένα Θεάνθρωπο όν, όπως είναι ο Χριστός, ή μπορεί να χρησιμοποιήσει τη μορφή μιας ιδανικής γυναίκας, όπως είναι η Βεατρίκη του Δάντη ή η Παναγία. Αντίθετα η γυναίκα μπορεί να πάρει σα μοντέλο τον ανώτερο τύπο της γυναικείας φύσης, που μπορεί να συλλάβει η φαντασία της ή μια μορφή του ιδανικού άνδρα. Η επίδραση τέτοιων «μορφών»εκφράζεται θαυμάσια στο Ινδικό ρητό: «Ο Γκάγκας (ο ιερός ποταμός) εξαγνίζει όταν τον βλέπουμε και τον εγγίζουμε, αλλά οι Άγιοι εξαγνίζουν όταν τους ενθυμούμεθα».
Ένα απλό και αποτελεσματικό σύμβολο είναι το φυτό λωτός, που μετατρέπει τη λάσπη και το νερό της μικρής λίμνης σε ευαίσθητη ουσία και στο όμορφο και χρωματιστό λουλούδι του. Αυτό γίνεται με την ενυπάρχουσα στο φυτό ζωτικότητα και με τη ζωογόνο ενέργεια των ακτίνων του ήλιου. ΟDesoille στην θεραπευτική του μέθοδο του καθοδηγούμενου ονειροπολήματος (1945) χρησιμοποιεί συμβολική προς τα άνω κίνηση με σκοπό την μεταλλαγή και την εξιδανίκευση. Ο Kretschmer (1951) έχει συγκεντρώσει διάφορους τύπους εικόνων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ενδυνάμωση της πορείας για εξιδανίκευση.
Αλλά αναγωγικά σύμβολα μπορούν να δημιουργηθούν αυθόρμητα στα όνειρα και στο ελεύθερο σχέδιο. Ο Γιούγκ και οι οπαδοί του E. Harding (1947), F. Wickes (1948) και άλλοι, έχουν κάνει μια εκτενή μελέτη και εφαρμογή αυτών των συμβόλων.
5. Στενή ψυχολογική επικοινωνία με άτομα ή ομάδες, που έχουν οραματισθεί ή προσπαθούν να οραματισθούν τον ίδιο σκοπό. Όπως υπάρχουν χημικοί καταλύτες, έτσι υπάρχουν και «ανθρώπινοι καταλύτες», των οποίων η επίδραση, η ακτινοβολία και η «ατμόσφαιρα» που δημιουργούν, διευκολύνει πάρα πολύ, τους ψυχολογικούς μετασχηματισμούς.
Η σπουδαιότητα και η αξία της μεταλλαγής και της εξιδανίκευσης όχι μόνον των σεξουαλικών ενεργειών, αλλά και των άλλων ορμών πρέπει να γίνη γνωστή πλατύτερα, και οι μέθοδοι που τις βάζουν σε πράξη, να βρουν περισσότερη εφαρμογή, στην αγωγή, στην ψυχοθεραπεία και σ’ όλες τις προσπάθειες για αυτοπραγμάτωση και πνευματική ανάπτυξη. Η πορεία της μεταλλαγής και της εξιδανίκευσης μπορεί να συγκριθεί με τον έλεγχο της ροής του νερού των μεγάλων ποταμών, που εμποδίζει τις κατ’ επανάληψη καταστρεπτικές πλημμύρες ή το σχηματισμό ανθυγιεινών βάλτων κατά μήκος των οχθών του. Ενώ μέρος του νερού επιτρέπεται να ξεχειλίζει ελεύθερα στην φυσική του ροή, εκείνο που μένει κατευθύνεται με κατάλληλη διοχέτευση σε κατάλληλους μηχανισμούς, που μετασχηματίζουν την ενέργειά του σε ηλεκτρισμό, που χρησιμοποιείται σαν κινητήρια δύναμη στη βιομηχανία και σε άλλους σκοπούς.Κατά παράλληλο τρόπο και τα ενσυνείδητα κίνητρα, που προκαλούν τόση μεγάλη στενοχώρια στο άτομο και τόσες κοινωνικές διαταραχές μπορούν να αποβούν, όταν ελέγχονται κανονικά και διοχετεύονται, πηγές δραστηριότητας, που έχουν μεγάλη ανθρώπινη και πνευματική αξία.
( ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ www.solon.org.gr )
|
|
Περισσότερα... »
22:40
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
10:29
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
10:16
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
ΜΙΣΕΛ ΦΟΥΚΩ: Ο φιλόσοφος του κύκλου των "καταραμένων"
Για τον ΦΟΥΚΩ, το Κράτος είναι αποτέλεσμα της "θεσμικής συνένωσης των σχέσεων εξουσίας" και όχι το προϊόν της ιστορικής εξέλιξης της κοινωνίας μέχρι το σημείο που τα αντίθετα ταξικά συμφέροντα γίνονται ασυμβίβαστα μεταξύ τους, το όργανο επιβολής της εξουσίας της κυρίαρχης τάξης πάνω σε όλες τις άλλες. Το ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ δημοσιεύει σήμερα ένα άρθρο για το μεγάλο αυτό διανοητή που ωστόσο παρέμεινε μέχρι το τέλος του εχθρικός στο διαλεχτικό υλισμό, και χάθηκε τελικά στον δαίδαλο του υποκειμενικού ιδεαλισμού, την απόλυτη κυριαρχία των ΛΟΓΩΝ, που αποσπασμένοι από την κοινωνικοοικονομική τους βάση μετατρέπονται σε νεκρές, άδειες ΑΦΑΙΡΕΣΕΙΣ. Η αστική ιδεολογική κυριαρχία, που την είδε να οργανώνεται μέσα από τους ιδεολογικούς λόγους (για το σεξ, την τιμωρία, την τρέλα) ασκήθηκε πάνω του με τον πιο βίαιο τρόπο, τον καταβρόχθισε και τον έκανε τελικά όργανό της.ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΒΗΧΟΣ
ΦΟΥΚΩ: «Αν το προλεταριάτο πάρει την εξουσία, είναι πολύ πιθανό να ασκήσει στις τάξεις στις οποίες θα έχει επικρατήσει μια βίαιη, δικτατορική, ακόμη και αιματηρή εξουσία. Δεν βλέπω τι είδους αντίρρηση μπορεί κανείς να φέρει σ’ αυτό. Αλλά, αν με ρωτούσατε τι θα μπορούσε να συμβεί αν το προλεταριάτο ασκούσε αιματηρή, τυραννική και άδικη εξουσία στον ίδιο του τον εαυτό, τότε θα σας έλεγα ότι αυτό θα μπορούσε να συμβεί μόνο αν δεν είχε πάρει πραγματικά την εξουσία το προλεταριάτο, αλλά την είχε πάρει μια τάξη έξω από το προλεταριάτο, μια ομάδα ανθρώπων μέσα στο προλεταριάτο, μια γραφειοκρατία ή μικροαστικά στοιχεία».(Από τη συζήτηση ανάμεσα στον ΜΙΣΕΛ ΦΟΥΚΩ και τον ΝΟΑΜ ΤΣΟΜΣΚΙ για την ανθρώπινη, μια από τις τέσσερις φιλοσοφικές συζητήσεις που έγιναν το 1971 για λογαριασμό της ολλανδικής ραδιοφωνίας-τηλεόρασης (Nederlandse Omroep Stichting: Nos) με συντονιστή τον Fons Elders).
Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ
Ο θάνατος του Μισέλ Φουκώ, στις 25 Ιούνη 1984, συνοδεύτηκε από ένα κύμα πανηγυρικών σ΄ όλη την Ευρώπη. Οι διανοούμενοι, από τους "νέους φιλοσόφους" μέχρι τον Αντόνιο Νέγκρι, έχυσαν κορόμηλο το δάκρυ για το "χαμένο μεγάλο φιλόσοφο", υμνώντας το έργο του. Ποτέ πριν φιλόσοφος - που ανήκε, υποτίθεται, στον κύκλο των "καταραμένων" - δεν τιμήθηκε τόσο πολύ στην εποχή του. Στο χορό πήρε βέβαια μέρος, όσο μπορούσε, κι η ελληνική γαλλοσπουδασμένη μικροαστική ιντελιγκέντσια, με επικεφαλής τους ευρωσταλινικούς. Αυτό που κυρίως έθελγε όλους αυτούς στη φιλοσοφία του Φουκώ ήταν ο βαθύτατος σκεπτικισμός του για την εργατική τάξη και την επανάσταση.
Η φιλοσοφία του Μ. Φουκώ - που αναπτύχθηκε στα πλαίσια του ρεύματος του στρουκτουραλισμού, χωρίς όμως να περιοριστεί σ΄ αυτά στην πορεία της - είναι αντιπροσωπευτική μιας εποχής του τέλους της μεταπολεμικής άνθησης και μιας τάξης, της γαλλικής μικροαστικής τάξης. Ο στρουκτουραλισμός άρχισε να ανθεί στη Γαλλία στη δεκαετία του ΄60, σαν κριτική της γαλλικής φαινομενολογίας και σημειολογίας που κυριαρχούσε στην προηγούμενη δεκαετία. Η παράδοση του γαλλικού ορθολογισμού κινητοποιήθηκε για να αντιμετωπίσει τα αδιέξοδα της φαινομενολογίας και του υπαρξισμού. Δημιουργήθηκε ένα ρεύμα υπερορθολογισμού που συχνά φλέρταρε με το μαρξισμό ή ακόμα και μεταμφιεζόταν σε μαρξισμό.
Το 1961 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Μ. Φουκώ "Η ιστορία της τρέλας στην κλασική εποχή". Οι θεωρίες του μπήκαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της μικροαστικής ιντελιγκέντσιας την περίοδο του Ντε Γκωλ. Μετά το Μάη του ΄68 και την προσωρινή αναχαίτιση των φοιτητικών κινημάτων στη Δυτική Ευρώπη, στους κύκλους των μικροαστών διανοούμενων κυριάρχησε ο πεσιμισμός. Άρχισαν να ανθούν διάφορες θεωρίες για το ανέφικτο της Επανάστασης και να φουντώνουν τα μικροαστικά κινήματα κοινωνικής κριτικής και διαμαρτυρίας. Τα "κοινωνικά κινήματα" (αυτονομία στην Ιταλία, κίνημα ομοφυλόφιλων, οικολόγων, γυναικών κλπ.), θεωρήθηκαν ότι μπορούσαν να υποκαταστήσουν την Επανάσταση.
Αυτός ο πεσιμισμός βρήκε τη θεωρητική του έκφραση στον Μισέλ Φουκώ. Το έργο του άρχισε να γίνεται το ευαγγέλιο όλων των απογοητευμένων μικροαστών, που ήθελαν να βρίσκονται με το μέρος των καταπιεσμένων (τρελών, φυλακισμένων κλπ.), αλλά όχι με το μέρος της επαναστατικής, εργατικής, τάξης. Η "μικροφυσική της εξουσίας" που έπαιρνε τη θέση της μαρξιστικής θεωρίας του κράτους σαν όργανου καταπίεσης και επιβολής της εξουσίας της κυρίαρχης τάξης απέναντι σ΄ όλες τις άλλες, γινόταν το θεωρητικό κάλυμμα της απόλυτης υποταγής στο Κράτος. Η πολιτική δράση περιοριζόταν πιά σε απλή διαμαρτυρία, αφού οι μικροεξουσίες διαπερνούν τα πάντα και επιτρέπουν μόνο περιορισμένες εστίες αντίστασης. Η συνολική ρήξη με το καπιταλιστικό καθεστώς θεωρείται ανέφικτη. Η πάλη περιορίζεται σε επιμέρους ρήξεις στα διάφορα μικρο-επίπεδα της κοινωνικής ζωής.
Αυτό το θεωρητικό αδιέξοδο κορυφώθηκε με την άνοδο του καθεστώτος Μιτεράν. Η βαθιά κρίση αυτού του καθεστώτος φούντωσε τον μικροαστικό σκεπτικισμό για τις δυνατότητες του σοσιαλισμού. Ο γαλλικός ορθολογισμός, έχοντας φτάσει στα ακραία του όρια, μετατράπηκε στο αντίθετό του, στην πιο σκοταδιστική μορφή ανορθολογισμού. Αντιπροσωπευτικός εκφραστής αυτού του ανορθολογισμού ο Μισέλ Φουκώ. Κομματιάζει την κοινωνική πράξη σε ανεξάρτητα τμήματα, τα οποία ανάγει τελικά σε λεκτικές πρακτικές (pratiques Discursives). Σε μια αέναη περιστροφή γύρω από τον εαυτό του, το κατακερματισμένο άτομο επιδίδεται σε μια αέναη ερμηνεία ενός πλήθους λόγων. Δεν είναι πια το περιεχόμενο του αντικειμενικού κόσμου που αναμοχλεύει τη γνώση, αλλά λόγια που εξηγούν άλλα λόγια, σε μια απελπισμένη φυγή μακριά από την κοινωνική πράξη επαναστατικής αλλαγής του κόσμου.
Με την "Ιστορία της σεξουαλικότητας" (1978), η πολιτική ζωή ανάγεται στην ιδιωτική, και αντίστροφα, και η αστική κυριαρχία πάνω στις σεξουαλικές σχέσεις οργανώνεται μέσα από τους διάφορους "λόγους" για το σεξ. Στο έργο του Μ. Φουκώ βρίσκεται συμπυκνωμένος ο ανορθολογισμός και η απελπισία μιας ιστορικά ξεπερασμένης τάξης, που θεωρεί "τρέλα" την υπέρβαση της ταξικής κοινωνίας. Για να χρησιμοποιήσουμε τη χαρακτηριστική φράση του Ernst Bloch για τον Νίτσε, "είναι το εγώ του αστού που θέλει τον εαυτό του και που δεν θέλει τον εαυτό του".
Η βασική φιλοσοφική αφετηρία του Μισέλ Φουκώ είναι η απόρριψη της διαλεχτικής του Αντικείμενου και του Υποκείμενου που στηρίζεται στην άρνηση της αντικειμενικότητας του εξωτερικού, υλικού κόσμου. Γι΄ αυτόν, το υποκειμενικό δεν είναι μιά στιγμή στην ιστορική ανάπτυξη του αντικειμενικού. Πηγή του υποκείμενου δεν είναι η Φύση που υπάρχει ανεξάρτητα απ΄ αυτό και τις εμπειρίες του. Πηγή είναι η ίδια η εμπειρία. "Είναι η εμπειρία που αποτελεί την έλλογη έκφραση μιας διαδικασίας, αυτής καθεαυτής προσωρινής, που απολήγει σ΄ ένα υποκείμενο ή καλύτερα σε υποκείμενα".(1)
Η κοινωνική εμπειρία κάθε εποχής ταξινομείται σύμφωνα μ΄ ένα "ιστορικό a priori" ("l΄ a priori historique") και σχηματίζει το Υποκείμενο της Εποχής. Αυτό το a priori έχει ένα σύνολο κενών λεκτικών μορφών. "A priori, όχι από αλήθειες που θα μπορούσαν να μην είχαν ποτέ πραγματικά δοθεί στην εμπειρία. αλλά από μια ιστορία που είναι δοσμένη επειδή είναι η ιστορία πραγμάτων που πράγματι έχουν λεχθεί". (2)
Η ιστορική κοινωνική πράξη του ανθρώπου εξαφανίζεται μέσα σε μια θάλασσα από λόγια, η ιστορία του κοινωνικού ανθρώπου μετατρέπεται σε ιστορία "λόγων". Τη θέση της κοινωνικής - ιστορικής πράξης παίρνουν οι διάφορες λεκτικές πρακτικές του ανθρώπου (pratiques discursives). Ετσι ο Φουκώ βάζει στη θέση της Ιστορίας μια "αρχαιολογία" που έρχεται να περιγράψει τους λόγους σαν εξειδικευμένες πρακτικές. "Η αρχαιολογία δεν είναι η επιστροφή στο ίδιο το μυστικό της ρίζας, της καταγωγής. Είναι η συστηματική περιγραφή ενός λόγου - αντικείμενου". (3)
Δεν υπάρχουν λοιπόν τα πράγματα, αλλά τα λεγμένα πράγματα (des choses d i t e s), δεν υπάρχει η κοινωνική πράξη αλλά η επιμέρους λεκτική πρακτική. Το a priori του Φουκώ δεν αφορά καν αναγκαίες μορφές λειτουργίας της σκέψης (όπως οι apriori κατηγορίες του Καντ) αφορά κύρια αναγκαίες μορφές λειτουργίας της γλώσσας, ιστορικά περιορισμένες.
Η ίδια η γνώση δεν είναι παρά "αυτό για το οποίο μπορούμε να μιλήσουμε μέσα σε μια λεκτική πρακτική που γίνεται έτσι εξειδικευμένη". (4) Έτσι η γνώση της Ψυχιατρικής π.χ. του 19ου αιώνα είναι το σύνολο αυτών τα οποία μπορούσε να πει ο ψυχιατρικός λόγος, η γνώση της κλινικής ιατρικής είναι το σύνολο αυτών που μπορεί να ασκήσει το υποκείμενο του ιατρικού λόγου, κλπ. Μέσα σ΄ αυτό το βασίλειο της παντοδυναμίας των λόγων, η ίδια η ιστορική εξέλιξη πραγματοποιείται μέσα από την αλληλεπίδραση τυχαίων παραγόντων. "Οι δυνάμεις που επενεργούν στην ιστορία δεν υπακούουν ούτε στη μοίρα ούτε σε μια μηχανή, αλλά ούτε στο τυχαίο της πάλης... Εμφανίζονται πάντα μέσα στη μοναδική τύχη του συμβάντος (evenement)"(5)
Για τον Φουκώ, στην ιστορική εξέλιξη, υπάρχει μόνο αμοιβαιότητα, συνάφεια (αλληλεπίδραση τυχαίων συμβάντων). Δεν υπάρχει αιτιότητα στην κίνηση της ιστορίας, με την έννοια της αντικειμενικά πραγματικής αλληλοσύνδεσης, όπου η αιτία εξαφανίζεται μέσα στο αποτέλεσμα και το αποτέλεσμα μέσα στην αιτία και με τον ίδιο τρόπο ξαναγίνεται μέσα σ΄ αυτήν. "Αν δεν προχωρήσει κανείς πιο πέρα από το σημείο θεώρησης ενός δοσμένου περιεχόμενου απλώς και μόνο από την άποψη της αμοιβαιότητας, τότε κρατά μια στάση η οποία δεν προσφέρει καμιά δυνατότητα κατανόησης. Τότε έχει να κάνει με ένα ανεπεξέργαστο γεγονός και η απαίτηση διαμεσοποίησης, η οποία πρωταρχικά πραγματοποιείται με την εφαρμογή της σχέσης της αιτιότητας, παραμένει ανικανοποίητη". (6)
Από τη συνύπαρξη λοιπόν πρέπει να προχωρήσει κανείς "στην αιτιότητα και από μια μορφή σχέσης και αλληλεξάρτησης σε μια άλλη, πιο βαθιά, πιό γενική μορφή".(7). Και είναι αυτή η πιο βαθιά και πιο γενική μορφή σχέσης των φαινομένων, η αναγκαιότητα, που εξαφανίζεται στο έργο του Φουκώ, μαζί με την αιτιότητα. "Στην ανάλυση που προτείνω υπάρχει πληθώρα σχέσεων και γραμμών ανάλυσης και ταυτόχρονα όχι αρκετή μονολιθική αναγκαιότητα. Υπάρχει πληθώρα καταληπτοτήτων (intelligibilites) και έλλειψη αναγκαιότητας". (8) Η αναγκαιότητα των φαινομένων δεν μπορεί να εγκαθιδρυθεί στο επίπεδο της εμπειρίας. "Η εμπειρική παρατήρηση δεν θα μπορέσει ποτέ να αποδείξει μόνη της κατά τρόπο επαρκή την αναγκαιότητα... Η απόδειξη της αναγκαιότητας βρίσκεται στην ανθρώπινη δραστηριότητα" (8α)
Για τον Φουκώ υπάρχει μια πολυμορφία στοιχείων, σχέσεων και πεδίων αναφοράς των "συμβάντων". Μέσα σ΄ αυτόν τον "πολυμορφισμό των συμβάντων" εξαφανίζεται και η έννοια του Καθολικού. Μέσα στο φιλοσοφικό και πολιτικό νομιναλισμό του Φουκώ δεν υπάρχει Καθολικό. Όλα είναι κατακερματισμένα ατομικά, περιορισμένα στα πλαίσια της εμπειρίας, που βρίσκονται τυχαία σε κάποια σχέση μεταξύ τους. Η καταγωγή των θέσεων αυτών του "πολυμορφισμού των συμβάντων" πρέπει οπωσδήποτε να αναζητηθεί στη νεοκαντιανή θεωρία των "παραγόντων" του 19ου αιώνα. Τη θέση των παραγόντων παίρνουν εδώ τα "τυχαία συμβάντα". Αυτά βέβαια, αποσπασμένα από το συγκεκριμένο κοινωνικό σύνολο του οποίου αποτελούν πλευρές, μετατρέπονται σε άδειες αφαιρέσεις, στερημένες από κάθε κίνηση, νεκρές.
Για τον Φουκώ, η ιστορική ανάλυση, στηριγμένη στην κατηγορία του συμβάντος, μέσα από μια ρήξη με το προφανές (evidence), είναι ένα προτσές "συμβαντοποίησης" (evenementualisation) χωρίς καμιά αναφορά στις κοινωνικές σχέσεις και την οικονομική τους βάση, μια "μηχανική παράθεση ατόμων που γεννιέται και αλλάζει τυχαία". Όμως, "μόνο η αναγωγή των κοινωνικών σχέσεων στις παραγωγικές σχέσεις και αυτών των τελευταίων στο επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων έδοσε μια σταθερή βάση για να αντιλαμβανόμαστε την εξέλιξη των κοινωνικών σχηματισμών σαν μια φυσικοιστορική πορεία. Και είναι αυτονόητο ότι χωρίς μια τέτοια αντίληψη δεν μπορεί να υπάρχει κοινωνική επιστήμη". (9).
Μέσα στο εφιαλτικό βασίλειο, που δημιουργεί ο Φουκώ, απουσίας ελευθερίας και απουσίας αναγκαιότητας, όπου κυριαρχεί το τυχαίο, ο άνθρωπος είναι ανίκανος για οποιαδήποτε ιστορική πρωτοβουλία, πεδίο απλά δράσης ανεξέλεγχτων δυνάμεων, παθητικός θεατής της Ιστορίας που διαδραματίζεται τελικά ανεξάρτητα από τη θέληση και τη δράση του. Αντίθετα, σύμφωνα με την υλιστική αντίληψη της ιστορίας, "η ιστορία είναι πάντοτε συγκεκριμένη, διαγεγραμένη, άπειρα τραχιά και ποικιλόμορφη. Έχει συνδυασμούς και προοπτικές. Δεν αρκεί να καταργήσουμε προληπτικά την προϋπόθεση των παραγόντων. Γιατί όποιος εξιστορεί βρίσκεται συνεχώς μπροστά σε πράγματα που φαίνονται διακεκριμένα, ανεξάρτητα και καθεαυτά. Η δυσκολία βρίσκεται στο να συλλάβουμε το σύνολο σαν σύνολο, και να διακρίνουμε τις σχέσεις με διάρκεια από τα σύντομα συμβάντα". (10)
Κάτω από την επίδραση των αστικών "κοινωνικών επιστημών" που χρησιμοποιήθηκαν σ΄ ένα βαθμό από την αστική τάξη σαν αντίβαρο στον μαρξισμό, και ερμηνεύοντας μεταφυσικά τις ανακαλύψεις του F de Saussure και της γλωσσολογίας, ο Μ. Φουκώ θεμελίωσε το οικοδόμημα του υποκειμενικού ιδεαλισμού του. Από τη μια στηρίχτηκε στην μονόπλευρη και υπερβολική εξόγκωση ορισμένων πλευρών των "κοινωνικών Επιστημών", αλλά, από την άλλη, συνεπής με τον σκεπτικισμό του, τις αμφισβήτησε σαν επιστήμες. Γι΄ αυτόν οι "επιστήμες του ανθρώπου" δεν είναι καθόλου επιστήμες. Επιστήμες είναι η φυσική και τα μαθηματικά, η βιολογία, η οικονομία, η γλωσσολογία (όταν δεν ασχολείται με τον άνθρωπο) και ο φιλοσοφικός στοχασμός. Οι επιστήμες του ανθρώπου δεν είναι παρά "a priori historiques" που γεννήθηκαν το 19ο αιώνα και θεωρούνται επιστήμες επειδή δανείζονται τα μοντέλα των πραγματικών επιστημών. Θα εξαφανιστούν και κάποια άλλη ποικιλία θα τις διαδεχτεί. Γι΄ αυτό "ο Φουκώ στην αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου αναζητά τα εννοιολογικά αρχέτυπα (les archetypes conceptuels) που συνδέονται πρωταρχικά με τη γλώσσα".(11)
Σ΄ αυτό το σημείο διαφοροποιείται σημαντικά η φιλοσοφία του Φουκώ από το γενικό ρεύμα του στρουκτουραλισμού, από το οποίο αρχικά βγήκε. Οπως τονίζει ο j. Piaget, "δεν είναι λοιπόν υπερβολικό να ορίσουμε τον στρουκτουραλισμό του Φουκώ σαν στρουκτουραλισμό χωρίς στρουκτούρες. Κρατά από το στατικό στρουκτουραλισμό όλες τις αρνητικές πλευρές του: την υποτίμηση της ιστορίας και της γένεσης, της γένεσης, την περιφρόνηση των λειτουργιών και σ΄ ένα βαθμό άνισο, την άρνηση του ίδιου του υποκείμενου, γιατί ο άνθρωπος πρόκειται σύντομα να εξαφανιστεί. Οσο για τις θετικές πλευρές, οι δομές του δεν είναι παρά τα συμβολικά σχήματα κι όχι τα συστήματα μεταμορφώσεων που αναγκαία διατηρούνται μέσα από αυτορύθμιση. Το μόνο σταθερό σημείο σ΄ αυτό τον τελικό παραλογισμό του Φουκώ είναι η καταφυγή στη γλώσσα, που θεωρείται ότι κυριαρχεί πάνω στον άνθρωπο, γιατί είναι εξωτερική στο άτομο". (12)
Ο λόγος (diskours) και ο λόγος ύπαρξης (raison d΄ etre) του κώδικα. Οι σχέσεις των ανθρώπων μετατρέπονται σε σχέσεις κωδίκων - πεδίων ομιλίας. Εδώ συναντιέται ο Φουκώ με τον Lacan, για τον οποίο ο λόγος θεμελιώνει τους κοινωνικούς δεσμούς. Μέσα σ΄ αυτό το σύστημα ομιλίας, το σύστημα του λόγου, εξαφανίζεται η ίδια η σχέση του υποκείμενου με τον αντικειμενικό εξωτερικό κόσμο, με τη Φύση.
"Εν αρχή ήν η λέξη - και η λέξη ήν προς τον Θεόν και Θεός ήν η Λέξη. Και η Λέξη σαρξ εγένετο". Εκεί καταλήγει τελικά ο υποκειμενικός ιδεαλισμός του Φουκώ. Σ΄ έναν κόσμο λέξεων όπου λέξεις εξηγούν λέξεις και ο κρυπτογραφικός κώδικας καθορίζει το κρυπτογραφημένο μήνυμα, αδιαφορώντας για το αντικειμενικό περιεχόμενό του. Έτσι οδηγείται στον απόλυτο φορμαλισμό, όπου μαζί με τον αντικειμενικό κόσμο εξαφανίζεται και το ίδιο το υποκείμενο. "Είμαστε διαφορά, η λογική μας (raison) είναι η διαφορά των λόγων (discours), η ιστορία μας, η διαφορά των χρόνων, το εγώ μας η διαφορά των μασκών"(13) Εδώ γίνεται φανερό ότι το αδιέξοδο του υποκειμενικού ιδεαλισμού που ξεκινά δοξολογώντας το άτομο και εξαφανίζοντας τον αντικειμενικό κόσμο για να καταλήξει τελικά να εξαφανίσει και το ίδιο το άτομο μέσα στον λαβύρινθο της Ιστορίας, έναν λαβύρινθο που για τον Φουκώ είναι μια τυχαία πολυφωνία χωρίς μουσικούς και χωρίς αντίλαλο στους δαιδαλώδεις άγνωστους διαδρόμους του. Γιατί, όπως τονίζει ο Μιχαήλοφ "η ανθρώπινη ατομικότητα είναι η αμίμητη αυθεντικότητα κάθε ατόμου Homo Sapiens που πραγματώνει τη δραστηριότητα της ζωής του σαν υποκείμενο κοινωνικοιστορικής ανάπτυξης" (14)
Ο σκεπτικισμός του Φουκώ τον οδηγεί στο να προσεγγίζει την έννοια της αλήθειας ταυτολογικά: αληθινό είναι ότι ένας κώδικας το ξεχωρίζει από το ψεύτικο. "Τι μπορεί να είναι η ιστορική γνώση μιας ιστορίας που παράγει το διαχωρισμό αληθινό-ψεύτικο, από το οποίο συνάγεται αυτή η γνώση;"(15) Το αληθινό δεν είναι παρά κώδικας ομιλίας, ιστορικά καθορισμένος κώδικας διαχωρισμού του αληθινού από το ψεύτικο, για κάθε πεδίο. Ο κώδικας είναι βέβαια ανεξάρτητος από το μήνυμα που εκπέμπει, ανεξάρτητος από τον εκπέμποντα και επίσης προηγείται του ίδιου του μηνύματος. Αφού λοιπόν το αληθινό δεν μπορεί να οριστεί καθεαυτό, είναι φυσικό να μην μπορεί να υπάρξει αντικειμενική αλήθεια. Όλα ανάγονται σε υποκειμενικές, ατελείς, περιορισμένες ερμηνείες, εκδοχές, αποφάνσεις, που κι αυτές δεν είναι παρά ερμηνείες άλλων, προηγούμενων ερμηνειών.
"Αν η ερμηνεία δεν μπορεί ποτέ να ολοκληρωθεί, αυτό συμβαίνει επειδή απλούστατα δεν υπάρχει τίποτε προς ερμηνεία. Δεν υπάρχει τίποτε που η ερμηνεία του να είναι απολύτως απαραίτητη, γιατί κατά βάθος όλα είναι ήδη ερμηνείες, κάθε σημείο είναι το ίδιο μια ερμηνεία άλλων σημείων, και όχι αντικείμενο που προσφέρεται προς ερμηνεία" (16) Ο Φουκώ αρνείται να δεχτεί ότι κάθε αλήθεια σχετική, ιστορικά περιορισμένη στα όρια ανάπτυξης της επιστήμης περιέχει "κόκκους απόλυτης αλήθειας". Στοιχεία του αντικειμενικού κόσμου που διατηρούνται και εμπλουτίζονται με νέο, αντικειμενικό περιεχόμενο. Γι΄ αυτόν τον υποκειμενικό ιδεαλιστή, τη θέση του αντικειμενικού κόσμου και της αντικειμενικής αλήθειας παίρνει ένα puzzle ερμηνευτικών δυνατοτήτων, μακριά από οποιαδήποτε αξίωση αντικειμενικότητας. Ο ίδιος φυσικά ταχυδακτυλουργεί με δεξιοτεχνία μ΄ αυτές τις δυνατότητες.
Μέσα σ΄ αυτό το σύστημα, η όποια αλήθεια δεν μπορεί παρά να οδηγεί αναπόφευκτα στην εξουσία, που την ορίζει και τη στηρίζει. "Η "αλήθεια" συνδέεται κυκλικά με συστήματα εξουσίας που την παράγουν και την υποστηρίζουν και σε επιπτώσεις εξουσίας, που επιτυγχάνει και πιο τη συνοδεύουν" (17) Για τον Φουκώ, η εξουσία είναι πανταχού παρούσα, έρχεται από παντού, διαπερνά τα πάντα. Συνοδεύεται πάντα από μια γενική΅ εξουσία του πατέρα, του δάσκαλου, του αφεντικού, του γιατρού, κλπ. Αλληλοσυμπλέκεται με τη σεξουαλικότητα και την ηδονή. Αλληλοτροφοδοτούνται. Η εξουσία μιλά για τη σεξουαλικότητα και στη σεξουαλικότητα. (18) Για τον Φουκώ, το Κράτος είναι αποτέλεσμα της "θεσμικής συνένωσης των σχέσεων εξουσίας" και όχι το προϊόν της ιστορικής εξέλιξης της κοινωνίας μέχρι το σημείο που τα αντίθετα ταξικά συμφέροντα γίνονται ασυμβίβαστα μεταξύ τους, το όργανο επιβολής της εξουσίας της κυρίαρχης τάξης πάνω σε όλες τις άλλες. Γι΄ αυτόν η εξουσία του Κράτους σχετικοποιείται μέσα στις πολλές μικρο-εξουσίες, σε "ευέλικτους μηχανισμούς εξουσίας" και τις "τελετουργίες" τους. "Με τον όρο εξουσία νομίζω πως πρέπει καταρχήν να εννοούμε το πλήθος των σχέσεων δύναμης που ενυπάρχουν στο χώρο όπου ασκούνται και είναι συστηματικές της οργάνωσής τους... Την προϋπόθεση του δυνατού της εξουσίας και οπωσδήποτε τη σκοπιά που επιτρέπει να γίνεται κατανοητή η άσκησή της, ίσαμε και στις πιο περιφερειακές της ενέργειες, και που επιτρέπει επίσης να χρησιμοποιούμε τους μηχανισμούς της σαν κλειδί για την κατανόηση του κοινωνικού χώρου, δεν πρέπει να αναζητάμε στην πρωταρχική ύπαρξη ενός κεντρικού σημείου, σε μια ενιαία εστία κυριαρχίας απ΄ όπου εκπέμπονται διάφορες παράγωγες και κατιούσες μορφές. Είναι το κινούμενο υπόβαθρο των σχέσεων δύναμης, που οδηγούν αδιάκοπα, με την ανισότητά τους, σε καταστάσεις εξουσίας, πάντοτε όμως τοπικές και ασταθείς" (19)
Ο Φουκώ βλέπει ανθρώπους και θεσμούς, σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και σχέσεων αυτών με τους θεσμούς. Αρνείται όμως να κάνει την διάκριση ανάμεσα σε Κράτος και κοινωνία των πολιτών, ανάμεσα στις κοινωνικές σχέσεις και θεσμούς και τις προσωπικές σχέσεις και τους πολιτικούς θεσμούς. Γι΄ αυτόν η κοινωνία είναι απλά η συσσώρευση ατόμων. Εδώ συναντιέται με τον C. L. Strauss, για τον οποίο η κοινωνία συντίθεται από άτομα και ομάδες που επικοινωνούν μεταξύ τους. Γι΄ αυτό, η εξουσία "έρχεται από κάτω" και, αφού δεν υπάρχουν αντίπαλες τάξεις "δεν υπάρχει στη βάση των σχέσεων εξουσίας και σαν γενική μήτρα, κάποια δυαδική και καθολική αντίθεση ανάμεσα στους εξουσιαστές και στους εξουσιαζόμενους". (20)
Ξεκινώντας από το άτομο και τις περιπέτειες της συνείδησής του μέσα στον χρόνο, χάνεται στον βάλτο της αφηρημένης ατομικότητας. Γυρίζοντας την πλάτη στη ζωντανή αντικειμενική πραγματικότητα παγιδεύεται στο αδιέξοδο των αντιφάσεων της δικής του σκέψης. Έτσι, από τη μια δηλώνει ότι η εξουσία είναι το "όνομα που δίνουμε σε μια πολυσύνθετη κατάσταση", και απ΄ την άλλη, εντάσσει την εξουσία, στην υποδομή της κοινωνίας (και η σεξουαλικότητα επίσης ανήκει στην υποδομή της κοινωνίας!), βλέπεις τις σχέσεις εξουσίας "να παίζουν έναν άμεσα παραγωγικό ρόλο".(21)
Η ανάλυση του Φουκώ γίνεται από τη σκοπιά της "κοινωνίας των πολιτών" με την έννοια που δίνει ο Μαρξ όταν σημειώνει στις Θέσεις στον Φόϊερμπαχ: "Η σκοπιά του παλιού υλισμού είναι η κοινωνία των πολιτών. Η σκοπιά του νέου υλισμού είναι η ανθρώπινη κοινωνία ή η κοινωνικοποιημένη ανθρωπότητα" (22) Αυτή η ¨κοινωνικοποιημένη ανθρωπότητα" δημιουργήθηκε αρχικά από τον ίδιο τον καπιταλισμό και πρέπει τώρα αυτή να τον ανατρέψει - όχι στη σφαίρα της σκέψης αλλά στα ίδια τα υλικά του θεμέλια. Αυτό σημαίνει κύρια τη συνείδηση της αναγκαιότητας καταστροφής του καπιταλιστικού κράτους από την εργατική τάξη και όλους τους καταπιεσμένους και την οργάνωση της δράσης του επαναστατικού κόμματος με αυτό το στόχο. Για τον Φουκώ δεν υπάρχει καμιά τέτοια αναγκαιότητα. Χαμένος στον απόλυτο πεσσιμισμό του βλέπει μόνο ατομικές, μεμονωμένες εστίες αντίστασης στην φετιχοποιημένη μικροφυσική της εξουσίας.
"Όπως ακριβώς το δίκτυο των σχέσεων εξουσίας τελικά σχηματίζει ένα πυκνό ιστό που διασχίζει τους μηχανισμούς και τους θεσμούς χωρίς να εντοπίζεται με ακρίβεια πάνω της, με τον ίδιο τρόπο και η διασπορά των σημείων αντίστασης διασχίζει τις κοινωνικές στρωματώσεις και τις ατομικές μονάδες". (23) Καταλαβαίνει λοιπόν κανείς γιατί ο Φουκώ έχει γίνει το ίνδαλμα όλων των μικροαστών σκεπτικιστών, που έντρομοι μπροστά στο φάσμα της επανάστασης φεύγουν μακριά από την επαναστατική τάξη και την πάλη της, εκλογικεύοντας αυτή τη φυγή με τέτοια θεωρητικά σχήματα. Πίσω από την αποφυγή της αντικειμενικής πραγματικότητας σαν αφετηρία και βάση οποιαδήποτε ανάλυσης και γνώσης βρίσκεται η απεγνωσμένη αποφυγή αντιμετώπισης των αντιφάσεων αυτής της πραγματικότητας. Ο σκεπτικιστής καταλήγει να αρνείται την ύπαρξή τους. "Η αντίφαση είναι η αυταπάτη μιας ενότητας που κρύβεται ή που είναι κρυμμένη: δεν έχει τον τόπο της παρά στην αγεφύρωτη τομή ανάμεσα στη συνείδηση και το ασυνείδητο, ανάμεσα στη σκέψη και το κείμενο". (24) Η αντίφαση μετατρέπεται κατά τον Φουκώ σε αυταπάτη. Οπως λέει ο Λένιν "η τυπική σκέψη παίρνει σαν σταθερή της αρχή ότι η αντίφαση είναι αδιανόητη" (25). Χωρίς, λοιπόν, κανένα αντικειμενικό υπόβαθρο και περιεχόμενο, οι αντιφάσεις δεν είναι παρά παιχνίδια του λόγου, που μπορούν στην ανάλυσή του να εμφανίζονται ή να εξαφανίζονται "ανάλυση του λόγου (discours) shma;inei emf;anish kai ejaf;anish tvn antif;asevn". (26)
Για τον Καντ, οι αντιφάσεις υπάρχουν μόνο στην σκέψη. Για τον Φουκώ δεν υπάρχουν παρά μόνο στον λόγο. Εμφανίζονται στα λόγια και εξαφανίζονται με λόγια. Η παντοδυναμία του λόγου αρθρώνεται με την παντοδυναμία των μικροεξουσιών. Όλα πηγάζουν από κει, ακόμα και η γνώση. "Η εξουσία και η γνώση σπονδυλώνονται μέσα στον Λόγο... Ο Λόγος μεταφέρει και παράγει εξουσία". (27) Το τέλος όλου αυτού του εφιαλτικού απελπισμένου κόσμου λόγου και εξουσίας δεν μπορεί παρά να σημάνει τον θρίαμβο της τρέλλας. Για τον Φουκώ, ουσία της τρέλλας είναι (με μια χεγγελιανή έννοια), η "απουσία έργου" - η ζωή του τρελού είναι μη λειτουργική, οι κινήσεις του χωρίς σκοπιμότητα. Μετά το τέλος της Ιστορίας, την θριαμβευτική στιγμή της άρνησης της άρνησης, όταν δεν θα έχει απομείνει τίποτε πια να κάνει και να πει ο άνθρωπος, τότε κυρίαρχος του κόσμου θα είναι η τρέλα.
"Το μεγάλο έργο της ιστορίας του κόσμου συνοδεύεται απαράγραπτα από μια απουσία έργου, που κάθε στιγμή ανανεώνεται, αλλά που, απαράλλακτο όσον αφορά την αναπόφευκτη κενότητά του, διατρέχει όλη την διάρκεια της ιστορίας: κι ακόμα πριν από την ιστορία, αφού την βρίσκουμε στην πρωτόγονη απόφαση, κι ακόμα και μετά από την ιστορία, αφού η απουσία αυτή έργου θα θριαμβεύσει κατά την τελευταία λέξη που θα προφέρει η ιστορία". (28) Ο Θεός πέθανε, ο άνθρωπος περιπλανιέται ατελεύτητα χωρίς σκοπό. Εδώ συναντιέται ο Φουκώ με τον Νίτσε. Σ΄ αυτό το σημείο κάνει την εμφάνισή του ο μηδενισμός του φιλόσοφου. Η πραγματικότητα του ανθρώπου στο τέλος της ιστορίας του είναι η αλήθεια της σιωπής του, το σκοτάδι της αιώνιας νύχτας του. "Δεν θέλησα να γράψω την ιστορία μιας γλώσσας αλλά την αρχαιολογία μιας σιωπής", (28α) δήλωνε ο Φουκώ μιλώντας για το βιβλίο του "Η ιστορία της τρέλας στην κλασική εποχή". "Η τρέλα αρχίζει με τα γηρατειά του κόσμου και κάθε πρόσωπο που παίρνει η τρέλα στο πέρασμα του χρόνου διηγείται τη μορφή και την αλήθεια αυτής της διαφθοράς" (29) Η τρέλα είναι το αρνητικό του Λόγου (Raison), είναι deraison, απουσία Λόγου ή άρνηση Λόγου. Γίνεται αντικείμενο της ψυχιατρικής γνώσης στην βάση ακριβώς αυτής της διαίρεσης.
"Η τρέλα γίνεται μια μορφή σχετική με τη λογική, ή μάλλον η τρέλα και η λογική μπαίνουν σε μια σχέση διαρκώς αντιστρεπτή που κάνει ώστε κάθε τρέλα να έχει τη λογική της που την κρίνει και την ελέγχει, κάθε λογική την τρέλα της στην οποία βρίσκει την γελοία αλήθεια της. Η κάθε μια είναι το μέτρο της άλλης και μέσα σ΄ αυτή την κίνηση αμοιβαίας αναφοράς, η κάθε μια θεωρεί τον εαυτό της αναρμόδιο, αλλά η καθεμιά γίνεται το θεμέλιο της άλλης". (30). Η Ψυχιατρική γνώση γεννήθηκε μετά τον εγκλεισμό από τον 19ο αιώνα, του τρελού στα ψυχιατρικά ιδρύματα, όπου αυτός αντιμετωπίζεται πια σαν ασθενής. Στο ψυχιατρικό νοσοκομείο συνδυάζεται ο εγκλεισμός με τη νοσηλεία - ο ίδιος ο εγκλεισμός γίνεται πια θεραπευτική πράξη. Έτσι η τρέλα γίνεται ψυχασθένεια που αντιμετωπίζεται θεραπευτικά από την ψυχιατρική επιστήμη. Αλλά η Ψυχιατρική πραγματεύεται το θέμα της τρέλας από τη σκοπιά της λογικής. Γι΄ αυτό δεν μπορεί να γνωρίσει ποτέ πραγματικά την τρέλα. Ανάμεσα στη λογική και το αρνητικό της, την τρέλα, υψώνεται ένας απόλυτος φραγμός που ο ψυχίατρος είναι ανίκανος να διαβεί.
Η κεντρική φιλοσοφική θέση του Καντ (δεν μπορείς να φτάσεις ποτέ στην απόλυτη γνώση γιατί δεν μπορείς να γνωρίσεις τις προϋποθέσεις της), που ανάτρεψε σωστά ο Χέγκελ κάνει εδώ την εμφάνισή της, οδηγώντας, μέσα από το μονοπάτι του αγνωστικισμού, στον ανορθολογισμό, στον τελικό θρίαμβο της τρέλας, που έχει πια τον τελευταίο λόγο. "Πανουργία και νέος θρίαμβος της τρέλας: αυτός ο κόσμος που πιστεύει πως τη μετρά, τη δικαιώνει μέσω της ψυχολογίας, πρέπει σ΄ αυτήν να απολογηθεί, γιατί μέσα στην προσπάθεια και τις μάχες της, μετράται με το μέτρο έργων όπως του Νίτσε, του Βαν Γκογκ, του Αρτώ. Και τίποτε σ΄ αυτόν, και προπαντός όχι αυτό που μπορεί να γνωρίσει από την τρέλλα, δεν του εγγυάται ότι αυτά τα έργα της τρέλας τον δικαιώνουν". (31)
Πατώντας στους 3 κύριους άξονες της δουλειάς του - ιστορία της τρέλας, ιστορία του σωφρονιστικού συστήματος, ιστορία της σεξουαλικότητας - ο Μ. Φουκώ υψώνει φωνή διαμαρτυρίας ενάντια στην καταπίεση. Ασκεί έντονη κοινωνική κριτική, μιλά στο όνομα των καταπιεσμένων, αλλά δεν δρα με το μέρος της επαναστατικής τάξης. Έτσι δεν βλέπει φως από πουθενά. Το πυκνό δίχτυ των "μικροεξουσιών" τον πνίγει κι αυτόν τον ίδιο. Δεν μπορεί να δει καμιά δυνατότητα υπέρβασης αυτής της ταξικής κοινωνίας που καταγγέλλει. Και φτάνει στο μηδενισμό. Μένοντας μέχρι το τέλος του εχθρικός στο διαλεχτικό υλισμό, χάθηκε τελικά στο δαίδαλο του υποκειμενικού ιδεαλισμού, την απόλυτη κυριαρχία των λόγων, που αποσπασμένοι από την κοινωνικοοικονομική τους βάση μετατρέπονται σε νεκρές, άδειες αφαιρέσεις. Η αστική ιδεολογική κυριαρχία, που την είδε να οργανώνεται μέσα από τους ιδεολογικούς λόγους (για το σεξ, την τιμωρία, την τρέλα) ασκήθηκε πάνω του με τον πιο βίαιο τρόπο, τον καταβρόχθισε και τον έκανε τελικά όργανό της.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1) Μ. Φουκώ: "Ιστορία της σεξουαλικότητας - από το αφιέρωμα του "Σχολιαστή", Αύγουστος 19842) Μ. Φουκώ: "L΄ archeologie du savoir", ed Gallimard, p. 1673) ο.π.π., p. 1834) ο.π.π., p. 2385) "Hommage a jean Hippolite, 1971, p. 1616) Β.Ι. Λένιν: "Σημειώσεις πάνω στη Λογική του Χέγκελ", εκδ. "Ρινόκερως", σελ. 677) ο.π.π., σελ. 1188) βλ. 5, σελ. 468α) Εγκελς: "Διαλεχτική της Φύσης", εκδ. "Αναγνωστίδη", σελ. 338-99) Β.Ι. Λένιν: "Τι είναι οι φίλοι του λαού", σελ. 14, εκδ. "Κλασσικά κείμενα"10) Antonio Lambriola: "Η υλιστική αντίληψη της ιστορίας", εκδ. "Οδυσσέας", σελ. 20111) J. Piaget: "Le structuralisme", ed. PUF, P. 10912) Ο.π.π. p. 11413) Βλ. 2 p. 17314) Michailov, "The riddle of the Self", Progress Publishers, Moscow, p. 16715) Debat avec M. Foucault, table ronde 20 Mai 1978, στο "L΄ impossible prison", ed. Seuil, p. 5116) Nietzsche", ed. Minuit, 1967, p. 18917) Μ. Φουκώ: "Η πολιτική λειτουργία του διανοούμενου", περιοδ. "ΣΧολιαστής", Αύγουστος 198418) Μ. Φουκώ: "Ιστορία της σεξουαλικότητας", 1, σελ. 61, εκδ. "Ράππα".19) ό.π.π., σελ. 11620) ο.π.π., σελ. 11721) ο.π.π., σελ. 116-11722) Κ. Μαρξ: "Θέσεις στον Φόϊερμπαχ" - 10η θέση23) βλ. 18, σελ. 12024) βλ. 2, p. 19725) βλ. 6, σελ. 12326) βλ. 2, P. 19827) βλ. 18, σελ. 12529) Μ. Φουκώ: "Histoire de la folie a l΄ age classique", ed. Gallimard, p. 53830) ό.π.π., p 4131) ο.π.π., p. 557 ( ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ ) Περισσότερα... »
22:52
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
22:38
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
"Μυθιστόρημα" του Γιώργου Σεφέρη
(από την έκδοση "Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα", Ίκαρος, 1989)
Si j' ai du gout, ce n' est gueres
Que pour la terre et les pierres.
ARTHUR RIMBAUD
Α'
Τον άγγελο
τον περιμέναμε προσηλωμένοι τρία χρόνια
κοιτάζοντας πολύ κοντά
τα πεύκα το γιαλό και τ' άστρα.
Σμίγοντας την κόψη τ' αλετριού
ή του καραβιού την καρένα
ψάχναμε να βρούμε πάλι το πρώτο σπέρμα
για να ξαναρχίσει το πανάρχαιο δράμα.
Γυρίσαμε στα σπίτια μας τσακισμένοι
μ' ανήμπορα μέλη, με το στόμα ρημαγμένο
από τη γέψη της σκουριάς και της αρμύρας.
Όταν ξυπνήσαμε ταξιδέψαμε κατά το βοριά, ξένοι
βυθισμένοι μέσα σε καταχνιές από τ' άσπιλα φτερά των κύκνων που μας πληγώναν.
Τις χειμωνιάτικες νύχτες μας τρέλαινε ο δυνατός αγέρας της ανατολής
τα καλοκαίρια χανόμασταν μέσα στην αγωνία της μέρας που δεν μπορούσε να ξεψυχήσει.
Φέραμε πίσω
αυτά τ' ανάγλυφα μιας τέχνης ταπεινής.
Β'
Ακόμη ένα πηγάδι μέσα σε μια σπηλιά.
'Aλλοτε μας ήταν εύκολο ν' αντλήσουμε είδωλα και στολίδια
για να χαρούν οι φίλοι που μας έμεναν ακόμη πιστοί.
Έσπασαν τα σκοινιά μονάχα οι χαρακιές στου πηγαδιού το στόμα
μας θυμίζουν την περασμένη μας ευτυχία:
τα δάχτυλα στο φιλιατρό, καθώς έλεγε ο ποιητής.
Τα δάχτυλα νιώθουν τη δροσιά της πέτρας λίγο
κι η θέρμη του κορμιού την κυριεύει
κι η σπηλιά παίζει την ψυχή της και τη χάνει
κάθε στιγμή, γεμάτη σιωπή, χωρίς μια στάλα.
Γ'
Μέμνησο λουτρών οις ενοσφίσθης
Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια
που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να
τ' ακουμπήσω.
Έπεφτε το όνειρο καθώς έβγαινα από το όνειρο
έτσι ενώθηκε η ζωή μας και θα είναι πολύ δύσκολο να ξαναχωρίσει.
Κοιτάζω τα μάτια. Μήτε ανοιχτά μήτε κλειστά
μιλώ στο στόμα που όλο γυρεύει να μιλήσει
κρατώ τα μάγουλα που ξεπέρασαν το δέρμα.
Δεν έχω άλλη δύναμη
τα χέρια μου χάνουνται και με πλησιάζουν
ακρωτηριασμένα.
Δ'
ΑΡΓΟΝΑΥΤΕΣ
Και ψυχή
ει μέλλει γνώσεσθαι αυτήν
εις ψυχήν
αυτή βλεπτέον:
τον ξένο και τον εχθρό τον είδαμε στον καθρέφτη.
Ήτανε καλά παιδιά οι σύντροφοι, δε φωνάζαν
ούτε από τον κάματο ούτε από τη δίψα ούτε από την παγωνιά,
είχανε το φέρσιμο των δέντρων και των κυμάτων
που δέχουνται τον άνεμο και τη βροχή
δέχουνται τη νύχτα και τον ήλιο
χωρίς ν' αλλάζουν μέσα στην αλλαγή.
Ήτανε καλά παιδιά, μέρες ολόκληρες
ίδρωναν στο κουπί με χαμηλωμένα μάτια
ανασαίνοντας με ρυθμό
και το αίμα τους κοκκίνιζε ένα δέρμα υποταγμένο.
Κάποτε τραγούδησαν, με χαμηλωμένα μάτια
όταν περάσαμε το ερημόνησο με τις αραποσυκιές
κατά τη δύση, πέρα από τον κάβο των σκύλων
που γαβγίζουν.
Ει μέλλει γνώσεσθαι αυτήν, έλεγαν
εις ψυχήν βλεπτέον, έλεγαν
και τα κουπιά χτυπούσαν το χρυσάφι του πελάγου
μέσα στο ηλιόγερμα.
Περάσαμε κάβους πολλούς πολλά νησιά τη θάλασσα
που φέρνει την άλλη θάλασσα, γλάρους και φώκιες.
Δυστυχισμένες γυναίκες κάποτε με ολολυγμούς
κλαίγανε τα χαμένα τους παιδιά
κι άλλες αγριεμένες γύρευαν το Μεγαλέξαντρο
και δόξες βυθισμένες στα βάθη της Ασίας.
Αράξαμε σ' ακρογιαλιές γεμάτες αρώματα νυχτερινά
με καλαηδίσματα πουλιών, νερά που αφήνανε στα χέρια
τη μνήμη μιας μεγάλης ευτυχίας.
Μα δεν τελειώναν τα ταξίδια.
Οι ψυχές τους έγιναν ένα με τα κουπιά και τους σκαρμούς
με το σοβαρό πρόσωπο της πλώρης
με τ' αυλάκι του τιμονιού
με το νερό που έσπαζε τη μορφή τους.
Οι σύντροφοι τέλειωσαν με τη σειρά,
με χαμηλωμένα μάτια. Τα κουπιά τους
δείχνουν το μέρος που κοιμούνται στ' ακρογιάλι.
Κανείς δεν τους θυμάται. Δικαιοσύνη.
Ε'
Δεν τους γνωρίσαμε ήταν η ελπίδα στο βάθος που έλεγε
πως τους είχαμε γνωρίσει από μικρά παιδιά.
Τους είδαμε ίσως δυο φορές κι έπειτα πήραν τα καράβια,
φορτία κάρβουνο, φορτία γεννήματα, κι οι φίλοι μας
χαμένοι πίσω από τον ωκεανό παντοτινά.
Η αυγή μας βρίσκει πλάι στην κουρασμένη λάμπα
να γράφουμε αδέξια και με προσπάθεια στο χαρτί
πλεούμενα γοργόνες ή κοχύλια
το απόβραδο κατεβαίνουμε στο ποτάμι
γιατί μας δείχνει το δρόμο προς τη θάλασσα,
και περνούμε τις νύχτες σε υπόγεια που μυρίζουν κατράμι.
Οι φίλοι μας έφυγαν ίσως να μην τους είδαμε ποτές, ίσως
να τους συναπαντήσαμε όταν ακόμη ο ύπνος
μας έφερνε πολύ κοντά στο κύμα που ανασαίνει
ίσως να τους γυρεύουμε γιατί γυρεύουμε την άλλη ζωή,
πέρα από τ' αγάλματα.
ΣΤ'
Μ.Ρ.
Το περιβόλι με τα συντριβάνια του στη βροχή
θα το βλέπεις μόνο από το χαμηλό παράθυρο
πίσω από το θολό τζάμι. Η κάμαρά σου
θα φωτίζεται μόνο από τη φλόγα του τζακιού
και κάποτε, στις μακρινές αστραπές θα φαίνουνται
οι ρυτίδες του μετώπου σου, παλιέ μου Φίλε.
Το περιβόλι με τα συντριβάνια που ήταν στο χέρι σου
ρυθμός της άλλης ζωής, έξω από τα σπασμένα
μάρμαρα και τις κολόνες τις τραγικές
κι ένας χορός μέσα στις πικροδάφνες
κοντά στα καινούργια λατομεία,
ένα γυαλί θαμπό θα το 'χει κόψει από τις ώρες σου.
Δε θ' ανασάνεις, το χώμα κι ο χυμός των δέντρων
θα ορμούν από τη μνήμη σου για να χτυπήσουν
πάνω στο τζάμι αυτό που το χτυπά η βροχή
από τον έξω κόσμο.
Ζ'
ΝΟΤΙΑΣ
Το πέλαγο σμίγει κατά τη δύση μια βουνοσειρά.
Ζερβά μας ο νοτιάς φυσάει και μας τρελαίνει,
αυτός ο αγέρας που γυμνώνει τα κόκαλα απ' τη σάρκα.
Το σπίτι μας μέσα στα πεύκα και στις χαρουπιές.
Μεγάλα παράθυρα. Μεγάλα τραπέζια
για να γράφουμε τα γράμματα που σου γράφουμε
τόσους μήνες και τα ρίχνουμε
μέσα στον αποχωρισμό για να γεμίσει.
'Aστρο της αυγής, όταν χαμήλωνες τα μάτια
οι ώρες μας ήταν πιο γλυκιές από το λάδι
πάνω στην πληγή, πιο πρόσχαρες από το κρύο νερό
στον ουρανίσκο, πιο γαλήνιες από τα φτερά του κύκνου.
Κρατούσες τη ζωή μας στην παλάμη σου.
Ύστερα από το πικρό ψωμί της ξενιτιάς
τη νύχτα αν μείνουμε μπροστά στον άσπρο τοίχο
η φωνή σου μας πλησιάζει σαν έλπιση φωτιάς
και πάλι αυτός ο αγέρας ακονίζει
πάνω στα νεύρα μας ένα ξυράφι.
Σου γράφουμε ο καθένας τα ίδια πράματα
και σωπαίνει ο καθένας μπρος στον άλλον
κοιτάζοντας, ο καθένας, τον ίδιο κόσμο χωριστά
το φως και το σκοτάδι στη βουνοσειρά
κι εσένα.
Ποιος θα σηκώσει τη θλίψη τούτη απ' την καρδιά μας;
Χτες βράδυ μια νεροποντή και σήμερα
βαραίνει πάλι ο σκεπασμένος ουρανός. Οι στοχασμοί μας
σαν τις πευκοβελόνες της χτεσινής νεροποντής
στην πόρτα του σπιτιού μας μαζεμένοι κι άχρηστοι
θέλουν να χτίσουν έναν πύργο που γκρεμίζει.
Μέσα σε τούτα τα χωριά τ' αποδεκατισμένα
πάνω σ' αυτό τον κάβο, ξέσκεπο στο νοτιά
με τη βουνοσειρά μπροστά μας που σε κρύβει,
ποιος θα μας λογαριάσει την απόφαση της λησμονιάς;
Ποιος θα δεχτεί την προσφορά μας, στο τέλος αυτό του φθινοπώρου.
H'
Μα τι γυρεύουν οι ψυχές μας ταξιδεύοντας
πάνω σε καταστρώματα κατελυμένων καραβιών
στριμωγμένες με γυναίκες κίτρινες και μωρά που κλαίνε
χωρίς να μπορούν να ξεχαστούν ούτε με τα χελιδονόψαρα
ούτε με τ' άστρα που δηλώνουν στην άκρη τα κατάρτια.
Τριμμένες από τους δίσκους των φωνογράφων
δεμένες άθελα μ' ανύπαρχτα προσκυνήματα
μουρμουρίζοντας σπασμένες σκέψεις από ξένες γλώσσες.
Μα τι γυρεύουν οι ψυχές μας ταξιδεύοντας
πάνω στα σαπισμένα θαλάσσια ξύλα
από λιμάνι σε λιμάνι;
Μετακινώντας τσακισμένες πέτρες, ανασαίνοντας
τη δροσιά του πεύκου πιο δύσκολα κάθε μέρα,
κολυμπώντας στα νερά τούτης της θάλασσας
κι εκείνης της θάλασσας,
χωρίς αφή
χωρίς ανθρώπους
μέσα σε μια πατρίδα που δεν είναι πια δική μας
ούτε δική σας.
Το ξέραμε πως ήταν ωραία τα νησιά
κάπου εδώ τριγύρω που ψηλαφούμε
λίγο πιο χαμηλά ή λίγο πιο ψηλά
ένα ελάχιστο διάστημα.
Θ'
Είναι παλιό το λιμάνι, δεν μπορώ πια να περιμένω
ούτε το φίλο που έφυγε στο νησί με τα πεύκα
ούτε το φίλο που έφυγε στο νησί με τα πλατάνια
ούτε το φίλο που έφυγε για τ' ανοιχτά.
Χαϊδεύω τα σκουριασμένα κανόνια, χαϊδεύω τα κουπιά
να ζωντανέψει το κορμί μου και ν' αποφασίσει.
Τα καραβόπανα δίνουν μόνο τη μυρωδιά
του αλατιού της άλλης τρικυμίας.
Αν το θέλησα να μείνω μόνος, γύρεψα
τη μοναξιά, δε γύρεψα μια τέτοια απαντοχή,
το κομμάτιασμα της ψυχής μου στον ορίζοντα,
αυτές τις γραμμές, αυτά τα χρώματα, αυτή τη σιγή.
Τ' άστρα της νύχτας με γυρίζουν στην προσδοκία
του Οδυσσέα για τους νεκρούς μες στ' ασφοδίλια.
Μες στ' ασφοδίλια σαν αράξαμε εδώ-πέρα θέλαμε να βρούμε
τη λαγκαδιά που είδε τον 'Aδωνι λαβωμένο.
Ι'
Ο τόπος μας είναι κλειστός, όλο βουνά
που έχουν σκεπή το χαμηλό ουρανό μέρα και νύχτα.
Δεν έχουμε ποτάμια δεν έχουμε πηγάδια δεν έχουμε πηγές,
μονάχα λίγες στέρνες, άδειες κι αυτές, που ηχούν και πού τις προσκυνούμε.
Ήχος στεκάμενος κούφιος, ίδιος με τη μοναξιά μας
ίδιος με την αγάπη μας, ίδιος με τα σώματά μας.
Μας φαίνεται παράξενο που κάποτε μπορέσαμε να χτίσουμε
τα σπίτια τα καλύβια και τις στάνες μας.
Κι οι γάμοι μας, τα δροσερά στεφάνια και τα δάχτυλα
γίνουνται αινίγματα ανεξήγητα για την ψυχή μας.
Πώς γεννήθηκαν πώς δυναμώσανε τα παιδιά μας;
Ο τόπος μας είναι κλειστός. Τον κλείνουν
οι δυο μαύρες Συμπληγάδες. Στα λιμάνια
την Κυριακή σαν κατεβούμε ν' ανασάνουμε
βλέπουμε να φωτίζουνται στο ηλιόγερμα
σπασμένα ξύλα από ταξίδια που δεν τέλειωσαν
σώματα που δεν ξέρουν πια πώς ν' αγαπήσουν.
ΙΑ'
Το αίμα σου πάγωνε κάποτε σαν το φεγγάρι,
μέσα στην ανεξάντλητη νύχτα το αίμα σου
άπλωνε τις άσπρες του φτερούγες πάνω
στους μαύρους βράχους τα σχήματα των δέντρων και τα σπίτια
με λίγο φως από τα παιδικά μας χρόνια.
ΙΒ'
ΜΠΟΤΙΛΙΑ ΣΤΟ ΠΕΛΑΓΟ
Τρεις βράχοι λίγα καμένα πεύκα κι ένα ρημοκλήσι
και παραπάνω
το ίδιο τοπίο αντιγραμμένο ξαναρχίζει
τρεις βράχοι σε σχήμα πύλης, σκουριασμένοι
λίγα καμένα πεύκα, μαύρα και κίτρινα
κι ένα τετράγωνο σπιτάκι θαμμένο στον ασβέστη
και παραπάνω ακόμη πολλές φορές
το ίδιο τοπίο ξαναρχίζει κλιμακωτά
ως τον ορίζοντα ως τον ουρανό που βασιλεύει.
Εδώ αράξαμε το καράβι να ματίσουμε τα σπασμένα κουπιά,
να πιούμε νερό και να κοιμηθούμε.
Η θάλασσα που μας πίκρανε είναι βαθιά κι ανεξερεύνητη
και ξεδιπλώνει μιαν απέραντη γαλήνη.
Εδώ μέσα στα βότσαλα βρήκαμε ένα νόμισμα
και το παίξαμε στα ζάρια.
Το κέρδισε ο μικρότερος και χάθηκε.
Ξαναμπαρκάραμε με τα σπασμένα μας κουπιά.
ΙΓ'
ΥΔΡΑ
Δελφίνια φλάμπουρα και κανονιές.
Το πέλαγο τόσο πικρό για την ψυχή σου κάποτε,
σήκωνε τα πολύχρωμα κι αστραφτερά καράβια
λύγιζε, τα κλυδώνιζε κι όλο μαβί μ' άσπρα φτερά,
τόσο πικρό για την ψυχή σου κάποτε
τώρα γεμάτο χρώματα στον ήλιο.
'Aσπρα πανιά και φως και τα κουπιά τα υγρά
χτυπούσαν με ρυθμό τυμπάνου ένα ημερωμένο κύμα.
Θα ήταν ωραία τα μάτια σου να κοίταζαν
θα ήταν λαμπρά τα χέρια σου ν' απλώνουνταν
θα ήταν σαν άλλοτε ζωηρά τα χείλια σου
μπρος σ' ένα τέτοιο θάμα
το γύρευες τι γύρευες μπροστά στη στάχτη
ή μέσα στη βροχή στην καταχνιά στον άνεμο,
την ώρα ακόμη που χαλάρωναν τα φώτα
κι η πολιτεία βύθιζε κι από τις πλάκες
σου 'δειχνε την καρδιά του ο Ναζωραίος,
τι γύρευες; γιατί δεν έρχεσαι; τι γύρευες;
ΙΔ'
Τρία κόκκινα περιστέρια μέσα στο φως
χαράζοντας τη μοίρα μας μέσα στο φως
με χρώματα και χειρονομίες ανθρώπων
που αγαπήσαμε.
ΙΕ'
Quid πλατανών opacissimus?
Ο ύπνος σε τύλιξε, σαν ένα δέντρο, με πράσινα φύλλα,
ανάσαινες, σαν ένα δέντρο, μέσα στο ήσυχο φως,
μέσα στη διάφανη πηγή κοίταξα τη μορφή σου
κλεισμένα βλέφαρα και τα ματόκλαδα χάραζαν το νερό.
Τα δάχτυλά μου στο μαλακό χορτάρι, βρήκαν τα δάχτυλά σου
κράτησα το σφυγμό σου μια στιγμή
κι ένιωσα αλλού τον πόνο της καρδιάς σου.
Κάτω από το πλατάνι, κοντά στο νερό, μέσα στις δάφνες
ο ύπνος σε μετακινούσε και σε κομμάτιαζε
γύρω μου, κοντά μου, χωρίς να μπορώ να σ' αγγίξω ολόκληρη,
ενωμένη με τη σιωπή σου
βλέποντας τον ίσκιο σου να μεγαλώνει και να μικραίνει,
να χάνεται στους άλλους ίσκιους, μέσα στον άλλο
κόσμο που σ' άφηνε και σε κρατούσε.
Τη ζωή που μας έδωσαν να ζήσουμε, τη ζήσαμε.
Λυπήσου εκείνους που περιμένουν με τόση υπομονή
χαμένοι μέσα στις μαύρες δάφνες κάτω από τα βαριά πλατάνια
κι όσους μονάχοι τους μιλούν σε στέρνες και σε πηγάδια
και πνίγουνται μέσα στους κύκλους της φωνής.
Λυπήσου το σύντροφο που μοιράστηκε τη στέρησή μας και τον ιδρώτα
και βύθισε μέσα στον ήλιο σαν κοράκι πέρα απ' τα μάρμαρα,
χωρίς ελπίδα να χαρεί την αμοιβή μας.
Δώσε μας, έξω από τον ύπνο, τη γαλήνη.
ΙΣΤ'
όνομα δ' Ορέστης
Στη σφενδόνη, πάλι στη σφενδόνη, στη σφενδόνη,
πόσοι γύροι, πόσοι αιμάτινοι κύκλοι, πόσες μαύρες
σειρές. Οι άνθρωποι που με κοιτάζουν,
που με κοιτάζαν όταν πάνω στο άρμα
σήκωσα το χέρι λαμπρός, κι αλάλαξαν.
Οι αφροί των αλόγων με χτυπούν, τ' άλογα πότε θ' αποστάσουν;
Τρίζει ο άξονας, πυρώνει ο άξονας, πότε ο άξονας θ' ανάψει;
Πότε θα σπάσουν τα λουριά, πότε τα πέταλα
θα πατήσουν μ' όλο το πλάτος πάνω στο χώμα
πάνω στο μαλακό χορτάρι, μέσα στις παπαρούνες όπου
την άνοιξη μάζεψες μια μαργαρίτα.
Ήταν ωραία τα μάτια σου μα δεν ήξερες πού να κοιτάξεις
δεν ήξερα πού να κοιτάξω μήτε κι εγώ, χωρίς πατρίδα
εγώ που μάχομαι εδώ-πέρα, πόσοι γύροι;
και νιώθω τα γόνατα να λυγίζουν πάνω στον άξονα
πάνω στις ρόδες πάνω στον άγριο στίβο,
τα γόνατα λυγίζουν εύκολα σαν το θέλουν οι θεοί,
κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει, τι να την κάνεις τη δύναμη, δεν μπορείς
να ξεφύγεις τη θάλασσα που σε λίκνισε και που γυρεύεις
τούτη την ώρα της αμάχης, μέσα στην αλογίσια ανάσα,
με τα καλάμια που τραγουδούσαν το φθινόπωρο σε τρόπο λυδικό,
τη θάλασσα που δεν μπορείς να βρεις όσο κι αν τρέχεις
όσο κι αν γυρίζεις μπροστά στις μαύρες Ευμενίδες που βαριούνται,
χωρίς συχώρεση.
ΙΖ'
ΑΣΤΥΑΝΑΞ
Τώρα που θα φύγεις πάρε μαζί σου και το παιδί
που είδε το φως κάτω από εκείνο το πλατάνι,
μια μέρα που αντηχούσαν σάλπιγγες και έλαμπαν όπλα
και τ' άλογα ιδρωμένα σκύβανε ν' αγγίξουν
την πράσινη επιφάνεια του νερού
στη γούρνα με τα υγρά τους τα ρουθούνια.
Οι ελιές με τις ρυτίδες των γονιών μας
τα βράχια με τη γνώση των γονιών μας
και το αίμα του αδερφού μας ζωντανό στο χώμα
ήτανε μια γερή χαρά μια πλούσια τάξη
για τις ψυχές που γνώριζαν την προσευχή τους.
Τώρα που θα φύγεις, τώρα που η μέρα της πληρωμής
χαράζει, τώρα που κανείς δεν ξέρει
ποιον θα σκοτώσει και πώς θα τελειώσει,
πάρε μαζί σου το παιδί που είδε το φως
κάτω απ' τα φύλλα εκείνου του πλατάνου
και μάθε του να μελετά τα δέντρα.
ΙΗ'
Λυπούμαι γιατί άφησα να περάσει ένα πλατύ ποτάμι μέσα από τα δάχτυλά μου
χωρίς να πιω ούτε μια στάλα.
Τώρα βυθίζομαι στην πέτρα.
Ένα μικρό πεύκο στο κόκκινο χώμα,
δεν έχω άλλη συντροφιά.
Ό,τι αγάπησα χάθηκε μαζί με τα σπίτια
που ήταν καινούργια το περασμένο καλοκαίρι
και γκρέμισαν με τον αγέρα του φθινοπώρου.
ΙΘ'
Κι αν ο αγέρας φυσά δε μας δροσίζει
κι ο ίσκιος μένει στενός κάτω απ' το κυπαρίσσια
κι όλο τριγύρω ανήφοροι στα βουνά
μας βαραίνουν
οι φίλοι που δεν ξέρουν πια πώς να πεθάνουν.
Κ'
[ΑΝΔΡΟΜΕΔΑ]
Στο στήθος μου η πληγή ανοίγει πάλι
όταν χαμηλώνουν τ' άστρα και συγγενεύουν με το κορμί μου
όταν πέφτει σιγή κάτω από τα πέλματα των ανθρώπων
Αυτές οι πέτρες που βουλιάζουν μέσα στα χρόνια ως πού θα με παρασύρουν;
Τη θάλασσα τη θάλασσα, ποιος θα μπορέσει να την εξαντλήσει;
Βλέπω τα χέρια κάθε αυγή να γνέφουν στο γύπα και στο γεράκι
δεμένη πάνω στο βράχο που έγινε με τον πόνο δικός μου,
βλέπω τα δέντρα που ανασαίνουν τη μαύρη γαλήνη των πεθαμένων
κι έπειτα τα χαμόγελα, που δεν προχωρούν, των αγαλμάτων.
ΚΑ'
Εμείς που ξεκινήσαμε για το προσκύνημα τούτο
κοιτάξαμε τα σπασμένα αγάλματα
ξεχαστήκαμε και είπαμε πως δε χάνεται η ζωή τόσο εύκολα
πως έχει ο θάνατος δρόμους ανεξερεύνητούς
και μια δική του δικαιοσύνη
πως όταν εμείς ορθοί στα πόδια μας πεθαίνουμε
μέσα στην πέτρα αδερφωμένοι
ενωμένοι με τη σκληρότητα και την αδυναμία,
οι παλαιοί νεκροί ξεφύγαν απ' τον κύκλο και αναστήθηκαν
και χαμογελάνε μέσα σε μία παράξενη ησυχία.
ΚΒ'
Γιατί περάσαν τόσα και τόσα μπροστά στα μάτια μας
που και τα μάτια μας δεν είδαν τίποτε, μα παραπέρα
και πίσω η μνήμη σαν το άσπρο πανί μια νύχτα σε μια μάντρα
που είδαμε οράματα παράξενα, περισσότερο κι από σένα,
να περνούν και να χάνουνται μέσα στο ακίνητο φύλλωμα μιας πιπεριάς
γιατί γνωρίσαμε τόσο πολύ τούτη τη μοίρα μας
στριφογυρίζοντας μέσα σε σπασμένες πέτρες, τρεις ή έξι χιλιάδες χρόνια
ψάχνοντας σε οικοδομές γκρεμισμένες που θα ήταν ίσως το δικό μας σπίτι
προσπαθώντας να θυμηθούμε χρονολογίες και ηρωικές πράξεις
θα μπορέσουμε;
γιατί δεθήκαμε και σκορπιστήκαμε
και παλέψαμε με δυσκολίες ανύπαρχτες όπως λέγαν,
χαμένοι, ξαναβρίσκοντας ένα δρόμο γεμάτο τυφλά συντάγματα,
βουλιάζοντας μέσα σε βάλτους και μέσα στη λίμνη του Μαραθώνα,
θα μπορέσουμε να πεθάνουμε κανονικά;
ΚΓ'
Λίγο ακόμα
θα ιδούμε τις αμυγδαλιές ν' ανθίζουν
τα μάρμαρα να λάμπουν στον ήλιο
τη θάλασσα να κυματίζει
λίγο ακόμα,
να σηκωθούμε λίγο ψηλότερα.
ΚΔ'
Εδώ τελειώνουν τα έργα της θάλασσας, τα έργα της αγάπης.
Εκείνοι που κάποτε θα ζήσουν εδώ που τελειώνουμε
αν τύχει και μαυρίσει στη μνήμη τους το αίμα και ξεχειλίσει
ας μη μας ξεχάσουν, τις αδύναμες ψυχές μέσα στ' ασφοδίλια,
ας γυρίσουν προς το έρεβος τα κεφάλια των θυμάτων:
Εμείς που τίποτε δεν είχαμε θα τους διδάξουμε τη γαλήνη.
Δεκέμβρης 1933 - Δεκέμβρης 1934
|
|
Περισσότερα... »
18:38
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
|
Σ' αυτές τις κάτασπρες αυλές όπου φυσά ο νοτιάς
σφυρίζοντας σε θολωτές καμάρες, πέστε μου είναι η τρελή ροδιά
που σκιρτάει στο φως σκορπίζοντας το καρποφόρο γέλιο της
με ανέμου πείσματα και ψιθυρίσματα, πέστε μου είναι η τρελή ροδιά
που σπαρταράει με φυλλωσιές νιογέννητες τον όρθρο
ανοίγοντας όλα τα χρώματα ψηλά με ρίγος θριάμβου;
Oταν στους κάμπους που ξυπνούν τα ολόγυμνα κορίτσια
θερίζουνε με τα ξανθά τους χέρια τα τριφύλλια
γυρίζοντας τα πέρατα των ύπνων τους, πέστε μου είναι η τρελή ροδιά
που βάζει ανύποπτη μες τα χλωρά πανέρια τους τα φώτα
που ξεχειλίζει από κελαηδισμούς τα ονοματά τους - πέστε μου
είναι η τρελή ροδιά που μάχεται τη συνεφιά του κόσμου;
Στη μέρα που απ' τη ζήλεια της στολίζεται μ' εφτά λογιώ φτερά
ζώνοντας τον αιώνιο ήλιο με χιλιάδες πρίσματα
εκτυφλωτικά, πέστε μου, είναι η τρελή ροδιά
που αρπάει μια χαίτη μ' εκατό βιτσιές στο τρέξιμο της
ποτέ θλιμένη και ποτέ γκρινιάρα - πέστε μου, είναι η τρελή ροδιά
που ξεφωνίζει την καινούργια ελπίδα που ανατέλλει;
Πέστε μου είναι η τρελή ροδιά που χαιρετάει τα μάκρη
τινάζοντας ένα μαντήλι φύλλα από δροσερή φωτιά,
μια θάλασσα ετοιμόγεννη με χίλια δυο καράβια,
με κύματα που χίλιες δυο φορές κινάν και πάνε
σ' αμύριστες ακρογιαλιές - πέστε μου, είναι η τρελή ροδιά
που τρίζει τάρμενα ψηλά στο διάφανο αιθέρα;
Πανύψηλα με το γλαυκό τσαμπί που ανάβει κι' εορτάζει
αγέρωχο, γεμάτο κίνδυνο, πέστε μου είναι η τρελή ροδιά
που σπάει με φως καταμεσίς του κόσμου τις κακοκαιριές του δαίμονα
που πέρα ως πέρα την κροκάτη απλώνει τραχηλιά της μέρας
την πολυκεντημένη από σπαρτά τραγούδια - πέστε μου είναι η τρελή ροδιά
που βιαστικά ξεθηλυκώνει τα μεταξωτά της μέρας;
Σε μεσοφούστανα πρωταπριλιάς και σε τζιτζίκια δεκαπενταυγούστου,
πέστε μου, αυτή που παίζει, αυτή που οργίζεται, αυτή που ξελογιάζει,
τινάζοντας απ' τη φοβέρα τα κακά μαύρα σκοτάδια της,
ξεχύνοντας στους κόρφους του ήλιου τα μεθυστικά πουλιά,
πέστε μου, αυτή που ανοίγει τα φτερά στο στήθος των πραγμάτων,
στο στήθος των βαθιών ονείρων μας, είναι η τρελή ροδιά;
|
|
|
|
|
Περισσότερα... »
18:00
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
17:35
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Ωδή στ'αυγουστιάτικο φεγγάρι..

Ήπια απ'την στρογγυλάδα σου
και μέθυσα,
απ'το άλικό σου χρώμα
και της θωριάς σου την ομορφιά...
Tις γλυκές σου αχτίνες κανάκεψα
και προσμένοντας,
τα μαλλιά μου να χαϊδέψουν,
γλυκά αποκοιμήθηκα
στο λίκνο σου...
Την όψη σου,
που τις ψυχές γλεντοχορεύει,
και το σκοτάδι αποδιώγχνει,
-ακοίμητος λύχνος στους αιώνες-
γλυκό Αυγουστιάτικο φεγγάρι
τίμησα απόψε....
Νίκος Περάκης
Περισσότερα... »
16:27
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
16:08
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
«Τα κυριότερα μεταναστευτικά ρεύματα των Ελλήνων από τον 15ο αιώνα έως και τις μέρες μας»
του Γιώργου Ν. Σιώζου
Προσπαθώντας να μελετήσουμε τις κυριότερες μεταναστευτικές κινήσεις των Ελλήνων κατά τη διάρκεια των πέντε τελευταίων αιώνων, θα ξεκινήσουμε από αυτές που συνοδεύουν τον επιθανάτιο ρόγχο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (15οςαι.) και στη συνέχεια σχετίζονται με τις εμπορικές ενασχολήσεις των Ελλήνων εκτός των ορίων της πατρίδας των, μεσούσης της κραταιάς Οθωμανικής αυτοκρατορίας (17ος-18ος αι.) Μετά την επανάσταση του 1821 και τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους, μέχρι τις μέρες μας, η μεταναστευτική κίνηση των Ελλήνων γνωρίζει περιόδους έξαρσης, ιδίως κατά τα μέσα και τέλη του 19ου αι. Τέλος, θα μας απασχολήσουν οι πολυπληθείς μεταναστεύσεις (και παλιννοστήσεις) των Ελλήνων από (και προς) τις 5 ηπείρους, κατά τη διάρκεια του πλέον πολυτάραχου αιώνα, του 20ου . Για τη λεπτομερέστερη μελέτη του φαινομένου, είναι απαραίτητο να αναζητηθούν και να αναλυθούν οι παράγοντες που ώθησαν τα βήματα των Ελλήνων προς -και από- την αλλοδαπή, σε καθεμιά από τις μελετώμενες περιόδους : παράγοντες εξωτερικοί (κατακτήσεις - εξαναγκαστικές πιέσεις άλλων λαών, ενθαρρύνσεις, παροχές ευκαιριών εργασίας ή μόρφωσης) και εσωτερικοί (έλλειψη οικονομικών πόρων, πολιτική κατάσταση)
1. ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 15ο -16ο ΑΙ. 1.1. Βυζαντινοί λόγιοι στη Δύση : Η άλωση της Πόλης, φέρνει μεγάλο αριθμό λογίων του Βυζαντίου, σε αναζήτηση πνευματικού και εργασιακού καταφύγιου στη Δύση, όπου πνέει ο ευνοϊκός άνεμος της Αναγέννησης. Πριν και μετά τη Σύνοδο της Φερράρας- Φλωρεντίας (1438-1439), Βυζαντινοί λόγιοι εγκαθίστανται σε πόλεις της Ιταλικής χερσονήσου (αργότερα και της Γαλλίας), είτε για θρησκευτικούς- πολιτικούς- πολιτισμικούς λόγους, είτε ως προσκεκλημένοι ευγενών και ηγεμόνων, προστατών των Γραμμάτων. Στον μακρύ κατάλογο εκείνων που εγκαταλείπουν το Βυζάντιο, για να μεταλαμπαδεύσουν στη Δύση την αρχαία ελληνική γραμματεία, διδάσκοντάς την, μεταφράζοντας και αντιγράφοντας χειρόγραφα ή επιμελούμενοι τις πρώτες έντυπες εκδόσεις των (τυπογραφεία της Βενετίας ) αναφέρουμε τους : Ιωάννη Αργυρόπουλο, Δημήτριο Χαλκοκονδύλη, Γεώργιο Τραπεζούντιο, Κων/νο και Ιανό Λάσκαρι, Γεώργιο Ερμώνυμο, Ανδρόνικο Κάλλιστο και Μάρκο Μουσούρο Παρά τις αντίξοες συνθήκες που αντιμετώπισαν (δυσκολίες ταξιδιού στη Δύση, δυσχέρεια εύρεσης εργασίας, φθόνος ή και εξαναγκασμός απάρνησης του ορθόδοξου δόγματος από φιλοπαπικούς κύκλους), «οι άνδρες ούτοι συνετέλεσαν ου μόνον εις το να αναζωπυρώσωσι την των ελληνικών γραμμάτων σπουδήν εν τη Εσπερία, αλλά και εις το να υποθάλψωσι την προς το ελληνικόν έθνος συμπάθειαν των λογιωτέρων αυτής τάξεων» . Σημαντική είναι επίσης η παρουσία των Ελλήνων ζωγράφων-αγιογράφων της «Κρητικής Σχολής» στα καλλιτεχνικά δρώμενα της Βενετίας. Στον «Πνευματικό διάλογο» μεταξύ Ανατολής-Δύσης, εντάσσεται και η ίδρυση του «Φλαγγίνειου Φροντιστηρίου» και της «Ελληνικής Σχολής» στη Βενετία, και του Ελληνικού Κολεγίου στη Ρώμη, που λειτούργησαν ως εφαλτήρια για την ανάδειξη πολλών Ελλήνων επιστημόνων, που σπούδασαν στα γειτονικά Πανεπιστήμια (κυρίως της Padova). Πάντως, οι μετακινήσεις των Βυζαντινών λογίων προς τη Δύση του 15ου αι., δε μπορούν να συγκριθούν με τη συστηματική, μαζική και ποικιλόμορφη (από άποψη κοινωνικής -εργασιακής διαστρωμάτωσης) μεταναστευτική κίνηση των Ελλήνων κατά τους επόμενους αιώνες. 1.2. Μετακινήσεις πληθυσμιακών ομάδων, μετά από πρόσκληση ηγεμόνων της Δύσης : Οι Ηγεμόνες της Βενετίας, Ισπανίας, Νεάπολης και του Βασιλείου των Δύο Σικελιών, εφαρμόζουν ένα οργανωμένο πρόγραμμα εποικισμού ερημωμένων - εγκαταλελειμμένων περιοχών και επάνδρωσης ετοιμοπόλεμων στρατιωτικών μονάδων ελαφρού ιππικού («Stradioti» ), προσκαλώντας εποίκους ή στρατολογώντας μισθοφόρους πολεμιστές από βενετοκρατούμενα ελληνικά εδάφη. Τέλος, οι «Διομολογήσεις» , οδηγούν σημαντικό αριθμό Ελλήνων εμπόρων σε οικειοθελή μετακίνηση από Βενετοκρατούμενες περιοχές της Ανατολής (Κρήτη, Πελοπόννησο, Κύπρο), προς την έδρα της «Γαληνοτάτης Δημοκρατίας». Το 1498, ιδρύεται η Ελληνική Αδελφότητα της Βενετίας, κατά τα πρότυπα των συντεχνιών της Βενετικής επικράτειας και διοικείται από 15μελές συμβούλιο. Ακολουθούν οι «κοινότητες» της Αγκώνας και του Λιβόρνο. 2. ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 17ο -18ο ΑΙ. Τα εποικιστικά σχέδια των Δυτικών ηγεμόνων, φέρνουν ομάδες κατοίκων της Πελοποννήσου (κυρίως της Μάνης), να εγκατασταθούν στην Κορσική, τη Νεάπολη και τη Μινόρκα, όπου τους παρέχονται προνόμια (απαλλαγή στρατιωτικών υποχρεώσεων) και κίνητρα για καλλιέργεια γης, οικοδόμηση οικιών και μεταφορά των οικογενειών τους. Ακόμη, έμποροι, κινούνται προς τη Δύση ατομικά ή σε μικρές ομάδες και δημιουργούν εύρωστες ελληνικές παροικίες εμπορικού χαρακτήρα, υπό τις επιταγές του οικονομικού ανταγωνισμού Δυτικών και Κεντρο-ευρωπαϊκών δυνάμεων στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου . Οι Συνθήκες του Κάρλοβιτς (1699) - Πασσάροβιτς (1718) και του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) δίνουν νέα ώθηση στις μεταναστευτικές κινήσεις των Ελλήνων. Δημιουργούνται ακμάζουσες παροικίες στην Τεργέστη, Βιέννη, Βουδαπέστη, Τρανσυλβανία (Βόρεια Ρουμανία) και την Οδησσό, Ταγανρόκ και Μαριούπολη (Νότια Ρωσία), κατά παρότρυνση των εκεί ηγεμονιών. Οι διευκολύνσεις εγκατάστασης, απόκτησης γαιών, ανέγερσης ναών, ίδρυσης σχολείων, ανάπτυξης εμπορικών επιχειρήσεων που παρέχονται, αποφέρουν οικονομική ευμάρεια και κοινωνική ανέλιξη των Ελλήνων των παροικιών . Στη Βιέννη (παραλαμβάνει από τη Βενετία τα σκήπτρα της ελληνικής εκδοτικής δραστηριότητας), λειτουργούν τυπογραφεία (Th. Trattner, Jos. Βaumaister) όπου τυπώνονται επιστημονικά συγγράμματα, βιβλία και επαναστατικά κείμενα του Ρήγα Βελεστινλή. Οι Οικονομικές δραστηριότητες των παροίκων έχουν να κάνουν με : α. την άσκηση του διαμετακομιστικού εμπορίου κατά μήκος των εμπορικών οδών χερσαίων ή θαλάσσιων : εξαγωγή πρώτων υλών από περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ( βαμβάκι, δέρματα, μαλλί, λάδι, καπνό, κρασί ) και εισαγωγή έτοιμων προϊόντων (υφάσματα- είδη μεταλλουργίας) β. την οργάνωση και ανάπτυξη εμπορικών δικτύων (Χίος- τέλη του 18ου αι,), γ. τις ναυτιλιακές- χρηματιστηριακές- τραπεζικές- ασφαλιστικές επιχειρήσεις (Υδραίοι, Ψαριανοί, Κεφαλλήνιοι, Ζακυνθινοί ) δ. την μεταποιητική βιοτεχνική - βιομηχανική δραστηριότητα : εργαστήρια κατασκευής επενδυτών , ποτοποιεία, κηροποιεία, ερυθροβαφεία βαμβακονημάτων (Αμπελάκια Θεσσαλίας) 3. ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο ΑΙ. Οι διώξεις των Τούρκων και οι συστηματικοί εκπατρισμοί των Ελλήνων, σε συνδυασμό με την οικονομική δυσπραγία, κάνει τους σκλαβωμένους να ακολουθήσουν το δρόμο της ξενιτιάς, κάτι που συνεχίστηκε και μετά την επανάσταση του 1821 και τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Μέχρι το 1880 περίπου, οι περισσότεροι Έλληνες που άφηναν την πατρογονική γη, αναζητώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας, κατέφευγαν σε γειτονικές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με συμπαγή ελληνικό πληθυσμό. Αρκετοί απ΄ αυτούς, (προερχόμενοι από άγονες ορεινές περιοχές της Ηπείρου και Δ. Μακεδονίας) απασχολούνταν ως εποχιακοί εργάτες γης, αρτοποιοί και μεταλλωρύχοι. Στα μέσα του 19ου αι. παρατηρείται μια αλλαγή στην κατεύθυνση των μετοικεσιών, προς τα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας., οφειλόμενη στην αύξηση των εξαγωγών σιτηρών από την Νότια Ρωσία προς την Δυτική Ευρώπη. Δημιουργούνται, έτσι, μεγάλες ναυτιλιακές- ναυλομεσιτικές εταιρείες που απασχολούν ελληνικά εργατικά χέρια ή ανήκουν σ΄ αυτά. Οι ελληνικές κοινότητες της Ρωσίας (Αντικαύκασος, Βόρειος Καύκασος, βόρεια και ανατολικά παράλια του Ευξείνου Πόντου) γνωρίζουν μέρες ευημερίας. Στον αντίποδα αυτής της κατεύθυνσης μετοικεσιών, τα έργα της διώρυγας του Σουέζ στην Αίγυπτο, έρχονται να προσθέσουν έναν ακόμα πόλο έλξης για τους Έλληνες : η εκεί παρουσία τους, είναι ιδιαίτερα ισχυρή, αφού εκτός από την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο, δημιουργούνται παροικίες σε ακόμα τριανταπέντε μικρότερες πόλεις. Η Μετανάστευση προς τις Η.Π.Α. στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αι., συντελείται με γοργούς ρυθμούς και προετοιμάζει τον μεταναστευτικό πυρετό των επόμενων δεκαετιών.
4. ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΕΣ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙ. Η Μετανάστευση προς τις ΗΠΑ, υπήρξε σημαντική διέξοδος για το πληθυσμιακό πλεόνασμα της Ευρώπης τα τελευταία 150 χρόνια, ιδιαίτερα όμως για τα ελληνικά δεδομένα, δίνει την εικόνα πανδημίας. Οι εγγενείς αδυναμίες της ελληνικής κοινωνίας και οι διεθνείς συγκυρίες , φέρνουν τους Έλληνες στα πέρατα του κόσμου: ΗΠΑ, Καναδά, Λατινική Αμερική, Αυστραλία, Αίγυπτο, Σουδάν, Νότια Αφρική, Αιθιοπία, Δυτική- Κεντρική Ευρώπη. Η χώρα, στερείται το πιο ζωντανό , αναπαραγωγικό τμήμα του πληθυσμού της, με ανυπολόγιστες δημογραφικές και κοινωνικές συνέπειες. Η αποκοπή των δεσμών των μεταναστών με την Ελλάδα, εκτός από την μακρινή απόσταση που τους χωρίζει και τους «μικτούς γάμους», ενθαρρύνεται συχνά από την πολιτική της «αφομοίωσης» και «κοινωνικής ενσωμάτωσης», που εφαρμόζουν οι χώρες υποδοχής . Οι Έλληνες της Βόρειας Αμερικής, απασχολούνται ως ανειδίκευτοι εργάτες στα μεγάλα εργοτάξια της διώρυγας του Παναμά και των σιδηροδρομικών γραμμών των Δυτικών Πολιτειών ή αναζητούν εφήμερες βιοποριστικές λύσεις (μάγειροι, καθαριστές, υπηρέτες κλπ). Στη μεταπολεμική περίοδο , οι Έλληνες μετανάστες στρέφουν την πυξίδα τους προς νέες κατευθύνσεις. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την πολιτική περιορισμού των μεταναστεύσεων που εφαρμόζουν μερικές χώρες που σε προηγούμενες δεκαετίες δέχθηκαν τα ελληνικά εργατικά χέρια, ή πολιτικές- κοινωνικές ανακατατάξεις των χωρών αυτών, ενισχύουν τα φαινόμενα ξενοφοβίας - εθνικισμού και οδηγούν παλιές εύρωστες ελληνικές παροικίες σε παρακμή . Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, το Βέλγιο, η Βρετανία, η Γαλλία και - σε μικρότερα ποσοστά - άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, παραλαμβάνουν τώρα τη σκυτάλη κι ανεβάζουν τον μεταναστευτικό πυρετό των Ελλήνων . Τέλος, στη δεκαετία , του1970 δίνεται η χαριστική βολή για τον ήδη συρρικνωμένο πληθυσμό της ελληνικής υπαίθρου, με τα κύματα εσωτερικής μετανάστευσης προς το λεκανοπέδιο της Αττικής και τα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται (προχειρότητα πολεοδομικού σχεδιασμού, άναρχη οικοδόμηση, υδροκέφαλη δημόσια διοίκηση κλπ). 5.ΕΠΑΝΑΠΑΤΡΙΣΜΟΙ- ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΕΙΣ 5.1. Παλιννοστούντες οικονομικοί μετανάστες και πολιτικοί πρόσφυγες Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, η μεταναστευτική κίνηση των Ελλήνων, αλλάζει κατεύθυνση ροής : χιλιάδες μετανάστες επιστρέφουν στην Ελλάδα, ακόμα κι εκείνοι που στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια εγκατέλειψαν μαζικά την πατρίδα για να αναζητήσουν καλύτερη τύχη στη Δυτική Ευρώπη. Τα στατιστικά στοιχεία που υπάρχουν, μαρτυρούν το μέγεθος του φαινομένου, που γίνεται πιο έντονο στην αρχή της επόμενης δεκαετίας . Εκτός από τους εργάτες της Δυτικής Ευρώπης, τους μετανάστες της πρώτης (και δεύτερης) γενιάς από τις Η.Π.Α., τον Καναδά, την Αυστραλία και την Αφρική, επαναπατρίζονται ακόμη πολιτικοί πρόσφυγες : εκείνοι που μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο από Βαλκανικές - Ανατολικοευρωπαϊκές χώρες και από Σοβιετικές Δημοκρατίες Ιδιαίτερα οφείλουμε να σταθούμε σε δύο ομάδες παλιννοστούντων της κατηγορίας αυτής : α)οι ομογενείς που εγκαταλείπουν «εκόντες-άκοντες» τις παλιές ελληνικές εστίες του Καυκάσου, της νότιας Ρωσίας και της κεντρικής Ασίας και β) εκείνοι που προέρχονται από την ελληνική μειονότητα της Βόρειας Ηπείρου. Αρκετές φορές η παλιννόστηση των Ελλήνων εργατών οφείλεται περισσότερο σε παράγοντες που έχουν να κάνουν με τις χώρες υποδοχής και λιγότερο με την Ελλάδα. Έτσι, για παράδειγμα η ενιαία Γερμανία της τελευταίας δεκαετίας του 20ού αι. , ταλανίζεται από μια διαρκώς διογκούμενη ανεργία, που σε συνδυασμό με την περικοπή κοινωνικών παροχών, έχει ως επακόλουθο τη δημιουργία κλίματος εχθρότητας από μέρους των γηγενών εργατών, προς τους μετανάστες (σε ακραίες περιπτώσεις, σημειώνονται μικροεπεισόδια υποκινούμενα από ρατσιστικές -εθνικιστικές - νεοναζιστικές ομάδες). Η επίσημη ελληνική πολιτεία, εξάλλου, από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, ενθαρρύνει την παλιννόστηση, με παροχή οικονομικών και κοινωνικών κινήτρων: (διευκολύνσεις για εύρεση εργασίας, εισαγωγή -αποταμιευμένων στην αλλοδαπή- κεφαλαίων, διασφάλιση ασφαλιστικών δικαιωμάτων- μεταφορά ασφαλιστικών κρατήσεων και ισότιμη ένταξή των στους ελληνικούς ασφαλιστικούς οργανισμούς, θέσπιση στρατολογικών ρυθμίσεων-απαλλαγών) αποσκοπώντας -εκτός των άλλων- και στην πληθυσμιακή τόνωση της χώρας. Ακόμα, η υπογραφή διακρατικών συμφωνιών μεταξύ της Ελλάδας και των χωρών φιλοξενίας των πολιτικών προσφύγων (πρώην Σοβιετική Ένωση, Τσεχοσλοβακία, Πολωνία, Βουλγαρία, Ουγγαρία, πρώην Ανατ. Γερμανία), ευνοεί τον επαναπατρισμό των. Πάντως ένα σημαντικό μέρος των πολιτικών προσφύγων, παρά το ανεπτυγμένο αίσθημα φιλοπατρίας προς τη Γενέτειρα χώρα και τις συνειδητές προσπάθειες των ελληνικών αρχών, αδυνατεί ή-τουλάχιστον- δεν προτίθεται να εγκαταλείψει τις χώρες υποδοχής, είτε λόγω της κοινωνικής του ενσωμάτωσης στις χώρες αυτές, είτε λόγω δυσκολιών που αντιμετωπίζουν κατά τον ερχομό τους στη Ελλάδα (δυσκολίες προσαρμογής, εύρεσης εργασίας, διασφάλισης συνταξιοδότησης, διευθέτησης ιδιοκτησιακών θεμάτων, μη κατανόηση της ομιλούμενης -Ελληνικής- γλώσσας). 5.2.Παλιννοστήσεις από Υπερπόντιες Χώρες Η νοσταλγία της πατρίδας (ειδικά στους μετανάστες πρώτης γενιάς) και όχι η ύπαρξη οικονομικών ή κοινωνικών προβλημάτων στις Υπερπόντιες χώρες φιλοξενίας, οδήγησε αρκετούς ομογενείς στη Μητροπολιτική Ελλάδα (ο αριθμός των παλιννοστήσεων αυτών είναι ευυπόληπτος ). Ο καημός της επιστροφής στην πατρίδα, εξακολουθεί να απασχολεί τους περισσότερους ομογενείς της Αυστραλίας. Οι παλιννοστήσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες κινήθηκαν σε χαμηλά επίπεδα, σε σύγκριση με εκείνες της προπολεμικής περιόδου. Οι Έλληνες της κεντρικής και της νότιας Αφρικής επαναπατρίζονται προληπτικά προκειμένου να διασφαλίσουν τις οικογένειές τους από τις ταραχώδεις πολιτικές αλλαγές και φυλετικές συγκρούσεις (Ζαΐρ - Νοτιοαφρικανική Ένωση). 5.3. Ομογενείς από τη Βόρεια Ήπειρο Στην Αλβανία, η απότομη κατάρρευση του παλαιού καθεστώτος και η κοινωνική αποδιάρθρωση, σε συνδυασμό με συσσωρευμένα οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα, στρέφει -από το Δεκέμβριο του 1990- τους Έλληνες της Βόρειας Ηπείρου στην αναζήτηση καλύτερης διαβίωσης, εργασιακών και εκπαιδευτικών ευκαιριών στην Ελλάδα Η χερσαία γειτνίαση των δύο χωρών, η παροχή φιλοξενίας, η ανεκτικότητα της ελληνικής πολιτείας, δρουν καταλυτικά. Οι 80.000 -από τους 170.000- Βορειοηπειρώτες που κατέφυγαν την Ελλάδα, παρέμειναν διασκορπισμένοι σε όλη την ελληνική επικράτεια, ευελπιστώντας στην προοπτική μόνιμης εγκατάστασης. 5.4 Προβλήματα Παλιννοστούντων και Αρμόδιοι Δημόσιοι Φορείς: «Όπου κι αν πάω, η Ελλάδα με πληγώνει» : μια φράση χιλιοειπωμένη, που συχνά-πυκνά ανεβαίνει στα χείλη των παλιννοστούντων Ελλήνων μεταναστών. Έφευγαν με την απόγνωση ζωγραφισμένη στα πρόσωπά τους, αναγκασμένοι από την οικονομική δυσπραγία ή την ρευστότητα των πολιτικών εξελίξεων (στην περίπτωση των πολιτικών προσφύγων). Ο καημός του γυρισμού υπέβοσκε, όλα αυτά τα χρόνια. Έχοντας ξοδέψει στην ξενιτιά τα πιο δημιουργικά χρόνια τους, έχοντας στερηθεί τη συντροφιά των οικείων τους προσώπων, έχοντας υπομείνει εξοντωτικά ωράρια εργασίας, επένδυαν στην ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, ένα αύριο που λαχταρούσαν να το ζήσουν στην πατρίδα. Κι όταν έφτασε η πολυπόθητη ώρα του γυρισμού, έγιναν και πάλι «ξένοι»: αυτή τη φορά μέσα στη ίδια τους την πατρίδα! Πρώτα- πρώτα , η μακροχρόνια παρουσία τους σε ξένες χώρες, τους κληροδότησε έναν τρόπο ζωής και ένα πολιτιστικό υπόβαθρο, το οποίο, όντας συνηθισμένοι, αδυνατούν να εγκαταλείψουν. Τα προβλήματα προσαρμογής των παλιννοστούντων ξεκινούν από την ελλιπή γνώση και χρήση της ίδιας της μητρικής τους γλώσσας. Αρκετοί αντιμετώπισαν άμεσα οικονομικά προβλήματα αφού οι μικρές περιουσίες που αποκτήθηκαν με μόχθο στο εξωτερικό, εξανεμίστηκαν πολύ σύντομα. Η εύρεση εργασίας στη Μητέρα-Πατρίδα, αποδείχθηκε δυσκολότερη υπόθεση απ΄ ότι στην αλλοδαπή. Οι επαναπατριζόμενοι ομογενείς από την Κριμαία, τον Καύκασο και τον χαμένο προγονικό Πόντο και οι πολιτικοί πρόσφυγες από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, έχοντας στο νου τους μια εξιδανικευμένη εικόνα για την Ελλάδα, που είχαν αφήσει πίσω τους, όταν επιστρέφουν, διαπιστώνουν ότι πολλά πράγματα έχουν αλλάξει. Η μη ταύτιση της εξωραϊσμένη εικόνας της πατρίδας με τη πραγματική , τους γεμίζει με απογοήτευση. Για την επίλυση των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι απόδημοι Έλληνες, στις χώρες υποδοχής και κατά την επάνοδό τους στην Ελλάδα, μεριμνά η Γενική Γραμματεία Αποδήμου Ελληνισμού (ΓΓΑΕ) (ιδρύθηκε το 1983 και υπάγεται στο Υπουργείο Εξωτερικών) και το Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού (ΣΑΕ) . Το «Ληξιαρχείο των Απόδημων», που συνεπιμελούνται, αποσκοπεί στην πλήρη καταγραφή των απόδημων Ελλήνων και τη συνεχή επικοινωνία τους με τη επίσημη ελληνική πολιτεία. «Οι Έλληνες της Διασποράς, η νοητή γέφυρα του Ελληνισμού πέρα από τα οριοθετημένα γεωγραφικά όρια της Ελλάδας, κατόρθωσαν όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά και να αναπτύξουν δραστηριότητες και πρωτοβουλίες με στόχο τη διατήρηση της εθνικής συνείδησης και της πολιτιστικής τους κληρονομιάς». (www.ggae.gr )
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΒλάμη Δέσπ. : «Οι Έλληνες έμποροι στη Βιέννη : η εξέλιξη της ελληνικής επιχειρηματικής δραστηριότητας από το 1750 έως το 1900» , περιοδ. «Επτά Ημέρες », εφημ. Καθημερινή 14-5-1995Δημητρακόπουλος Φ. : Η μετάδοση του Αρχαίου Ελληνικού Πνεύματος από το Βυζάντιο στη Δύση, «Ελληνισμός και Δύση» τ. Β (Σημειώσεις Προγρ. Συμπλ/κής Εκπ/σης , Ε&Κ.Παν/μίου Αθηνών ), Αθήνα 2004. Καλαφάτης Αθ.: «1880-1920: Η πρώτη εν Αμερική μετανάστευσις», περιοδ. «Επτά Ημέρες», εφημ. Καθημερινή, 2-5-2001. Κατσιαρδή-Hering Όλ.:Μετανάστευση και Ελληνική Διασπορά στη Δύση(15ος -19ος αι), «Ελληνισμός και Δύση» τ. Β΄ , Γ΄ (Σημειώσεις Προγρ. Συμπλ/κής Εκπ/σης , Ε&Κ.Παν/μίου Αθηνών ), Αθήνα 2004 Κουνάδης Παν. : «Οδυσσείς χωρίς Ιθάκη», περιοδ. «Επτά Ημέρες », εφημ. Καθημερινή ,2-5-2001Παπαδάκη Ειρ.: «Η Ελληνική εκδοτική δραστηριότητα στη Βενετία», Περιοδ. «Έ-Ιστορικά», εφημ Ελευθεροτυπία , 4-5-2002 Παπαρρηγόπουλος Κ. : Ιστορία του Ελληνικού Έθνους τ. Ε , εκδ. Ελευθερουδάκης-Νίκας, Αθήνα [χ.χ.] Πηλείδης Γ. : «Stradioti: ο ρόλος των Ελλήνων πολεμιστών» Περιοδ. «Έ-Ιστορικά», εφημ «Ελευθεροτυπία », 4-5-2002 Ράπτη Αλεξ.: «Σου στέλνω το τσέκι και φιλιά», Περιοδ. «Έργα και ημέρες», εφημ «Ο κόσμος του επενδυτή», 26-2-2005 Στάϊκου Κ. : «Τα Ελληνικά Βιβλία: η ελληνική τυπογραφική παρουσία στη Βιέννη από το 1749, έως το 1800» , περιοδ. «Επτά Ημέρες », εφημ. «Καθημερινή» 14-5-1995 Χασιώτης, Ι. :Επισκόπηση της Ιστορίας της Νεοελληνικής Διασποράς, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993Χασιώτης, Ι. :Ιστορία των Ελληνικών μεταναστεύσεων από την ίδρυση του Ελληνικού κράτους, ως τον Β' παγκόσμιο πόλεμο , «Ελληνισμός και Δύση» τ. Γ' (Σημειώσεις Προγρ. Συμπλ/κής Εκπ/σης , Ε&Κ.Παν/μίου Αθηνών ), Αθήνα 2004 Χασιώτης, Ι. :Ιστορία των Ελληνικών μεταναστεύσεων- Η μεταπολεμική περίοδος «Ελληνισμός και Δύση» τ. Γ (Σημειώσεις Προγρ. Συμπλ/κής Εκπ/σης , Ε&Κ.Παν/μίου Αθηνών ), Αθήνα 2004
ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ www.ggae.gr [estia.elke.uoa.gr]
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:1. Καθοριστικής σημασίας είναι η συνεργασία του Μάρκου Μουσούρου με τον Άλδο Μανούτιο. (το 1513 εκδίδονται τα έργα του Πλάτωνα) . Αργότερα, δημιουργούνται τα σπουδαία ελληνικά τυπογραφεία της Βενετίας , των Ηπειρωτών αδελφών Γλυκήδων, Θεοδοσίου και Σάρου. 2. Παπαρηγόπουλος Κ.: τόμ.Ε΄ μέρ. Β' σελ 183. Οι Stradioti,(= παραφθορά του ελληνικού «Στρατιώτης»), είναι προορισμένοι να μάχονται για ξένα συμφέροντα, με αμοιβή ένα δουκάτο για κάθε κεφάλι εχθρού που σκότωναν στη μάχη (Πηλείδης Γ. , σελ.14-16). 4 . Σειρά συμφωνιών, που εξασφάλιζαν φορολογικά προνόμια για τους εμπορευόμενους σε Οθωμανικό έδαφος υπό Γαλλική Σημαία ,αργότερα και υπό Αγγλική και Ολλανδική.5 . Βενετοί, Άγγλοι, Γάλλοι και Ολλανδοί, παρέχουν ελευθερίες και προνόμια στους Έλληνες έμπορους και ναυτικούς, προκειμένου να τους προσεταιριστούν (ο καθένας για λογαριασμό του) στη διεκδίκηση της θαλάσσιας εμπορικής επικυριαρχίας της Ανατ. Μεσογείου. 6. Σηματοδοτούν -μετά το τέλος των τουρκοβενετικών πολέμων- την κάθοδο της Αψβουργικής Μοναρχίας στην νέα πολιτική και εμπορική «τάξη πραγμάτων» της Ευρώπης.7. Επισφραγίζει το τέλος του Α' Ρωσοτουρκικού πόλεμου (1768-1774). 8. Οι παροικίες αυτές, είναι οργανωμένες στη βάση των εμπορικών συσσωματώσεων («κομπανίες» της Τρανσυλβανίας), δεδομένου ότι έχουν ως αντικείμενό τους την άσκηση του διαμετακομιστικού εμπορίου μεταξύ Παραδουνάβιων περιοχών και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. 9 . Από την Θεσσαλία, Ήπειρο, Μακεδονία στην Ουγγαρία, Αυστρία, Γερμανία, Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και Ρωσία , μέσω Φιλιππούπολης, Νις. 10. Από τα νησιά του Αιγαίου, τα παράλια της Μ. Ασίας και την Κρήτη, στην Τεργέστη μέσω παραλίων της Ηπείρου - Ιονίου- Αδριατικής. Αργότερα στρέφονται στην Μασσαλία και την Οδησσό. 11 . Κατά τη διάρκεια του Α΄ παγκοσμίου πολέμου, συντελείται μια νέα έξοδος των Ελλήνων από τον Πόντο προς τον Καύκασο και τη Νότια Ρωσία, που ξεπερνά τις 85.000 άτομα.12 . Οι Έλληνες μετανάστες της περιόδου 1880-1940, υπολογίζονται σε 512.000. 13. Συχνές σιτοδείες, η «κρίση της σταφίδας» του 1890 , οι αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες του ελληνικού κράτους , υπό το βάρος των ελληνοτουρκικών εντάσεων και πολέμων του 1897, 1912-13 και 1919-22, τα κύματα προσφύγων που κατέκλυσαν το ελεύθερο ελληνικό κράτος από τα παράλια της Μικράς Ασίας.14. Ολοκλήρωση του «παγκόσμιου οικονομικού συστήματος», επέκταση της αποικιοκρατίας των Βρετανών, ανάπτυξη του αμερικανικού καπιταλιστικού συστήματος, εκσυγχρονισμός υπερπόντιας ναυσιπλοΐας. 15 . Στη Ρωσία, το επίσημο κράτος παρεμβαίνει προς μια ενσωμάτωση του ελληνικού παροικιακού στοιχείου στο ρωσικό περιβάλλον, επιβάλλοντας την ρωσική γλώσσα. Στις ΗΠΑ εφαρμόστηκε η διασπορά των μεταναστών στο αμερικανικό έδαφος.16 . Στην Αίγυπτο, από τους 100.000 Έλληνες του 1950, έμειναν το 1975 μόνο 15.000. 17. Το 1963 και 1964, η μετανάστευση προς τη Δυτική Ευρώπη, ανέρχεται σε 74,2% και 75,3% της συνολικής μεταναστευτικής κίνησης, έναντι 26% που κατευθύνθηκε προς τις υπερπόντιες χώρες. 18 . Οι κάτοικοί του, από 1.378.586 το 1951, έφτασαν τους 2.548.065 το 1971 και 3.038.245 το 1981. 19 . Μεταξύ των ετών 1968-1977, επαναπατρίζονται 237.500 άτομα, από τα οποία τα μισά προέρχονται από την Ομοσπονδιακή Γερμανία Οι παλιννοστούντες υπερτερούν των μεταναστών κατά : 37,1% το 1968, 24,5% το 1970, 40% το 1971, 81% το 1973 . Το 1974 το ποσοστό των παλιννοστήσεων ισοσκέλισε εκείνο των μεταναστεύσεων, για να το ξεπεράσει τον επόμενο χρόνο (το αντίστοιχο ποσοστό των προπολεμικών παλιννοστήσεων, δεν ξεπέρασαν κατά μέσο όρο το 20% του συνόλου των μεταναστεύσεων της ίδιας περιόδου. Το 1980 παλιννόστησαν συνολικά 390.000 άτομα.20. Η οικονομική ύφεση του 1973, η λήξη της «μεταβατικής περιόδου» για την βιομηχανική ανασυγκρότηση των χωρών υποδοχής, ο περιορισμός - λόγω υπερπληθυσμού - ευκαιριών στην αγορά εργασίας, δημιούργησαν μικρά ή μεγάλα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα. 21. Η Κεντρική Επιτροπή Πολιτικών Προσφύγων Ελλάδας, υπολογίζει ότι από το σύνολο των 53.500 ομογενών, που κατά την έναρξη του παλιννοστικού ρεύματος, βρίσκονταν σ' αυτές τις χώρες, επέστρεψαν στην Ελλάδα οι 34.000, έως τα τέλη του 1990. Συνολικά, από τις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ μετεγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα πάνω από 70.000 άτομα.22. Μεταξύ του 1968 και του Σεπτεμβρίου του 1977 επέστρεψαν στην Ελλάδα 57.528 άτομα, με προέλευση την Αυστραλία, την Αφρική και τη Βόρεια και Νότια Αμερική.23 . Ανάμεσα στο 1966 και το 1972 το ποσοστό αυτό είχε ξεπεράσει το 50%.24 . Από το 1968 ως το Σεπτέμβριο του 1977 έφτασαν στα 15.991 άτομα.25 . Μεταξύ των ετών 1960-1975 έμειναν 5.000 Έλληνες από τους 20.000 αρχικά εγκατεστημένους στο Ζαΐρ, στη δε Νοτιοαφρικανική Ένωση οι 170.000 Έλληνες των αρχών της δεκαετίας του 1970, μειώθηκαν σε 75.000 το 1976. 26 . Το 20% των οικονομικών μεταναστών της Γερμανίας, που επαναπατρίστηκαν στη Μακεδονία, κατά τη διετία 1976 - 1977, έμειναν άνεργοι. Περισσότερα... »
15:51
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
η θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας
Σύμφωνα με τους Tajfel και Turner (1979), η κοινωνική ταυτότητα αποτελείται από εκείνες τις όψεις της αυτοεικόνας ενός ατόμου που προέρχονται από τις κοινωνικές κατηγορίες ή ομάδες στις οποίες θεωρεί το άτομο ότι ανήκει.
Η θεωρία στηρίζεται σε τρεις βασικές αρχές:
- Τα άτομα επιδιώκουν να αποκτήσουν και να διατηρήσουν μια θετική κοινωνική ταυτότητα η οποία συμβάλει θετικά στην αυτοεκτίμησή τους.
- Η κοινωνική ταυτότητα στηρίζεται σε συγκρίσεις που γίνονται ανάμεσα στην ομάδα που ανήκει κάποιος και σε άλλες ομάδες. Το αποτέλεσμα της σύγκρισης καθορίζει αν η ταυτότητα είναι θετική ή όχι. Η εύνοια των μελών της ομάδας κάποιου είναι μια διαδικασία μέσω της οποίας επιτυγχάνεται η εξύψωση της κοινωνικής ταυτότητας κάποιου.
- Τα μέλη μιας ομάδας που βιώνουν αρνητική ταυτότητα θα επιδιώξουν είτε να φύγουν από την ομάδα κι αν αυτό δεν είναι εφικτό να επιδιώξουν αλλιώς τη θετική διάκριση.
Διαχείριση της κοινωνικής ταυτότητας
Ο τρόπος που το άτομο αποκαθιστά μια αρνητική κοινωνική ταυτότητα εξαρτάται από την αντίληψη του κοινωνικού κλίματος. Τρεις διαστάσεις του κοινωνικού κλίματος είναι σημαντικές: η διαπερατότητα των ορίων ανάμεσα σε στις ομάδες, η σταθερότητα της θέσης της ομάδας που ανήκει κάποιος και ηνομιμότητα του συστήματος που τοποθετεί την ομάδα κάποιου σε κατώτερη θέση από άλλες ομάδες.
Αν τα όρια ανάμεσα στις ομάδες θεωρούνται διαπερατά τότε κάποιος, που συγχρόνως δεν θεωρεί πολύ ισχυρό το δεσμό του με την ομάδα του, μπορεί να περάσει σε άλλη ομάδα. Αν τα όρια θεωρούνται μη διαπερατά και συγχρόνως υπάρχει ισχυρός δεσμός ανάμεσα στα μέλη της ομάδας, τότε είναι πιο πιθανό να επιλεγούν συλλογικές στρατηγικές, είτε γνωστικές (προσπάθεια βελτίωσης της θέσης της ομάδας σε γνωστικό επίπεδο με την εφεύρεση ενός εναλλακτικού κριτηρίου κοινωνικής σύγκρισης) είτε συμπεριφορικές (κοινωνικός ανταγωνισμός και συγκρούσεις). Αυτό εξαρτάται κι από το πόσο σταθερή θεωρείται η θέση της ομάδας και πόσο νόμιμο το σύστημα ή η διαδικασία που η ομάδα βρέθηκε σε χαμηλή θέση.
Με βάση την ταξινόμηση που προτείνουν οι Blanz, Mummendey, Mielke και Klink(1998) υπάρχουν τέσσερις κατηγορίες στρατηγικών:
- Ατομικές/συμπεριφορικές: ατομική κινητικότητα ή αφομοίωση (τα άτομα προσπαθούν να μοιάσουν στα μέλη της άλλης ομάδας)
- Ατομικές/γνωστικές: εξατομίκευση (προσπάθεια διαχωρισμού από τα μέλη της ομάδας που ανήκει κάποιος)
- Συλλογικές/συμπεριφορικές: κοινωνικός ανταγωνισμός και ρεαλιστικός ανταγωνισμός
- Συλλογικές/γνωστικές: επαναξιολόγηση της διάστασης της σύγκρισης (μείωση της αξίας του κριτηρίου σύγκρισης), νέα διάσταση σύγκρισης, νέα ομάδα σύγκρισης, επανακατηγοριοποίηση σε κατώτερο επίπεδο (διάσπαση της ομάδας σε υποομάδες), χρονική σύγκριση, σύγκριση με σταθερές (αξίες, νόρμες).
Μια άλλη θεωρία που επιχειρεί να εξηγήσει την κοινωνική αλλαγή είναι η θεωρία της σχετικής αποστέρησης. Σε όλες τις εκδοχές της (Crosby, 1979, Gurr, 1970,Runciman, 1966, Walker and Pettigrew,1984) αυτή η θεωρία υποστηρίζει πως η διαδικασία σύγκρισης με άλλες ομάδες έχει ως αποτέλεσμα την αίσθηση σχετικής αποστέρησης είτε σε ατομικό (αποστέρηση σε σχέση με τα μέλη της ομάδας του) είτε σε ομαδικό επίπεδο (αποστέρηση σε σχέση με άλλες ομάδες). Η αποστέρηση σε ατομικό επίπεδο συνδέεται με προσωπικά συναισθήματα δυσθυμίας και στρες. Η ομαδική αποστέρηση μπορεί να φτάσει σε συλλογική διαμαρτυρία και σύγκρουση. Όταν η αποστέρηση αφορά μεγάλες ομάδες μπορεί να εκδηλωθεί με απεργίες, διαδηλώσεις ή βίαιες εξεγέρσεις. Παράγοντες που σχετίζονται με τη μετατροπή της αποστέρησης σε έμπρακτη διαμαρτυρία θεωρούνται η ομοιότητα της αποστερημένης ομάδας με την ομάδα σύγκρισης, η πίστη πως η συλλογική δράση θα φέρει αποτέλεσμα και η αντίληψη της διαπερατότητας των ορίων της αποστερημένης ομάδας με την ομάδα σύγκρισης.
οι τρεις ταυτότητες της ελληνικής οικογένειας
Μέσα στον ίδιο κοινωνικό χώρο υπάρχουν ομάδες που λειτουργούν με βάση διαφορετικά συστήματα αντιλήψεων. Η συνειδητοποίηση αυτών των διαφορών οδηγούν σε σύγχυση και χάος. Δεν είναι καθόλου εύκολο για ένα άτομο να τοποθετήσει τον εαυτό του απέναντι σε αυτές τις αλληλοσυγκρουόμενες αντιλήψεις.
Ο σκοπός της ύπαρξης της οικογένειας αναθεωρείται κι αυτό οδηγεί σε ανακατατάξεις όσον αφορά τους ρόλους και τους κανόνες συμπεριφοράς. Για να γίνει κατανοητός ο σκοπός της οικογένειας πρέπει να ειδωθεί σε συνάρτηση με τους σκοπούς ενός κοινωνικού συνόλου. Η λειτουργία του συστήματος της οικογένειας συντονίζεται με άλλα συστήματα, με τους σκοπούς και τους στόχους του όλου συστήματος ώστε να πραγματοποιούνται αυτοί οι σκοποί. Αλλαγές στους σκοπούς τους συστήματος επιφέρουν αλλαγές και στα επιμέρους συστήματα. Σε περιόδους κοινωνικών ανακατατάξεων δημιουργείται ανακολουθία σε όλα τα επίπεδα και στη σχέση μεταξύ τους. Οι ενέργειες ατόμων και ομάδων εξακολουθούν να διέπονται από ορισμένους κώδικες, αξίες και ρόλους που δεν ευνοούν πια αλλά αντίθετα δυσχεραίνουν τη λειτουργία τους γιατί δημιουργήθηκαν για να ανταποκριθούν στις ανάγκες μιας προηγούμενης φάσης.
Η εξέλιξη της ελληνικής οικογένειας
Παραδοσιακή οικογένεια-ο προορισμός του ανθρώπου
Η κεντρική σημασία που αποδίδει ο παραδοσιακός άνθρωπος στην οικογένεια εξηγείται εν μέρει από το γεγονός πως άλλοτε η οικογένεια ικανοποιούσε όλες του τις ανάγκες. Η παραγωγή των αγαθών μέσα στην οικογένεια δημιουργούσε το υπόβαθρο για την ανάπτυξη αρμονικών σχέσεων. Η αρμονία στις σχέσεις θεωρούνταν απαραίτητη και επιδιωκόταν ενώ κάθε ενέργεια η οποία στρεφόταν ενάντια στο σύνολο καταδικαζόταν. Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, θεωρείται πως μόνον ένας τρελός ή κάποιος που παρασύρθηκε θα μπορούσε να προκαλέσει βλάβη στην οικογένειά του. Η βία δηλαδή θεωρείται εξαίρεση αφού το κοινό καλό θεωρείται μέλημα κάθε μέλους. Η αρμονία των σχέσεων θεωρούταν δεδομένη και δεν ήταν δυνατόν να αμφισβητηθεί. Στο παραδοσιακό πλαίσιο της οικογένειας η παροχή υπηρεσιών στους άλλους αποτελούσε βασικό έργο των μελών από την οποία αντλούσαν αναγνώριση και ικανοποίηση. Ταυτόχρονα δηλαδή, οι υποχρεώσεις προς τους άλλους ήταν συνυφασμένες με την ικανοποίηση προσωπικών αναγκών. Η θυσία ατομικών αναγκών και επιθυμιών απέβλεπε στην ικανοποίηση των αναγκών της ομάδας και επομένως του ίδιου του ατόμου.Σήμερα συμβιβασμός, θυσία, προσωπική αδικία.
Πυρηνική οικογένεια-η βασιλεία του παιδιού
Στην αστική οικογένεια ένα μέλος, το παιδί, αποκτά ξαφνικά πρωταρχικό ρόλο. Πάνω σε αυτό βασίζεται ο γάμος και η δημιουργία της οικογένειας. Οι επιδιώξεις και οι φιλοδοξίες δύο ατόμων που αποφασίζουν να ζήσουν μαζί εναποτίθενται σε ένα τρίτο. Στο παιδί. Αυτή η παιδοκεντρική αντίληψη του γάμου και της οικογένειας εξυπηρετεί τη βασική ανάγκη για σταθεροποίηση της οικογενειακής ενότητας που οι νέες συνθήκες ζωής απειλούσαν με διάλυση. Η παιδοκεντρικότητα εκφράζεται μέσα από την υπερβολική προσήλωση στην προσπάθεια για τη μόρφωση των παιδιών, την αγωνία και την πίεση για την επίδοση στο σχολείο. Οι γονείς ζουν μέσα από τα παιδιά τους. Μου έφερε καλούς βαθμούς, μας απογοήτευσε. Η αναγγελία των βαθμών των πανελληνίων αποτελεί εθνική επέτειο…τεράστιο μέρος του οικογενειακού εισοδήματος ξοδεύεται στην εκπαίδευση του παιδιού. Ο μύθος πληρώνεται. Τα παιδιά φεύγουν. Οι γονείς μένουν μόνοι στα 40-45…διαζύγια και χωρισμοί.
Το νέο ζευγάρι και η σχέση του
Η δημιουργία σχέσης και η επένδυση σε αυτή αποτελεί το κύριο μέλημα αρκετών σημερινών νέων. Πολλοί νέοι διαγράφουν το θεσμό της οικογένειας. Οι στατιστικές βέβαια δείχνουν πως δεν μειώνονται τα ποσοστά των γάμων. Αντίθετα αυξάνονται αυτά των διαζυγίων. Η σχέση είναι σίγουρο πως προσφέρει συναισθηματική ασφάλεια και σιγουριά. Από την άλλη υπάρχει ο φόβος της καταπίεσης, του φόβου εγκατάλειψης της επαγγελματικής σταδιοδρομίας για τις γυναίκες, την ολοκλήρωση, τη δημιουργικότητα, την κοινωνική δραστηριότητα.
το περιεχόμενο των στερεοτύπων
Η προκατάληψη είχε οριστεί από τον Allport τη δεκαετία του 1950 ως μίσος και αντιπάθεια. Παρόλα αυτά ήδη εκείνη την εποχή είχε διατυπωθεί πως η απουσία αρνητικής στάσης και αντιλήψεων απέναντι σε κάποιον (άτομο ή ομάδα) δε σημαίνει απαραίτητα και απουσία προκατάληψης. Αυτή η παρατήρηση αφορά το περιεχόμενο των στερεοτύπων. Πέρα από τη διαδικασία σχηματισμού των στερεοτύπων (σε ενδοατομικό και ομαδικό επίπεδο) η μελέτη του περιεχομένου που παίρνουν τα στερεότυπα έχει απασχολήσει την κοινωνικοψυχολογική έρευνα.
Έχει προταθεί πως το περιεχόμενο των στερεοτύπων εμπεριέχει ένα θετικό κι ένα αρνητικό στοιχείο. Ικανότητα και θέρμη, έμφαση στην επίτευξη ή έμφαση στο κοινό καλό (agentic versus communal). Αυτή η ιδέα της διπλής διάστασης των στερεοτύπων ενυπάρχει και στον Asch (1946) ο οποίος σύγκρινε ένα πρόσωπο ικανό και ψυχρό κι ένα πρόσωπο ικανό και θερμό. Το θερμός/ψυχρός αποτελεί τη μια διάσταση του περιεχομένου του στερεοτύπου και ενώ η ικανότητα αποτελεί την άλλη. Ο Asch κρατούσε την ικανότητα σταθερή (γενναιόδωρος, έξυπνος, ευτυχισμένος, ευδιάθετος, δημοφιλής, αξιόπιστος, φιλάνθρωπος, σοβαρός, συγκρατημένος) και άλλαζε την άλλη διάσταση (θερμός/ψυχρός) προκαλώντας τελείως διαφορετικές αντιδράσεις (όπως και στο πείραμά μας). Έχουμε δηλαδή δύο περιπτώσεις, στη μια το ικανό πρόσωπο μας είναι συμπαθές ενώ στην άλλη όχι.
Έχει προταθεί πως αυτό που διαμορφώνει το περιεχόμενο των στερεοτύπων είναι η δομή των σχέσεων ανάμεσα σε δύο ομάδες. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση αυτό που διαμορφώνει τα στερεότυπα είναι οι κοινωνικοί ρόλοι που λαμβάνουν τα άτομα. Τα φυλετικά στερεότυπα διαμορφώνονται από τους διαφορετικούς ρόλους που καταλαμβάνουν τα δύο φύλα κοινωνικά. Το επάγγελμα που ασκεί κάποιος διαμορφώνει και το περιεχόμενο του στερεότυπου που του αποδίδεται (Campbell, 1967). Η Eagly (1987) για παράδειγμα έδειξε πειραματικά πως τα στερεότυπα για τα δύο φύλα προκύπτουν από τους διαφορετικούς ρόλους που αναλαμβάνουν οι άνδρες και οι γυναίκες στην κοινωνία. Οι γυναίκες στη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών και οι άνδρες ως εξασφαλιστές των απαραίτητων για τη συντήρηση μιας οικογένειας. Οι θεωρίες αυτές υποθέτουν πως υπάρχει ένας πυρήνας αλήθειας στα στερεότυπα, δηλαδή καθρεφτίζουν υπαρκτές διαφορές. Αυτό που δεν απαντά η θεωρία είναι πως δημιουργήθηκαν αυτές οι διαφορές.
Μια άλλη προσέγγιση που εξετάζει τις δομικές σχέσεις ανάμεσα σε ομάδες ως κεντρικές στη διαμόρφωση του περιεχομένου του στερεοτύπων είναι αυτή τωνGlick και Fiske (2001). Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση τα στερεότυπα διαμορφώνονται σε σχέση με το κοινωνικό στάτους και το είδος της αλληλεξάρτησης (ανταγωνισμός ή συνεργασία) που έχουν οι ομάδες μεταξύ τους. Το στάτους συνδέεται με την ικανότητα και η αλληλεξάρτηση με τη θέρμη. Ομάδες και άτομα χαρακτηρίζονται και με τις δύο διαστάσεις κι ανάλογα με το στάτους και την αλληλεξάρτηση μπορεί να είναι ψηλά στη μια διάσταση και χαμηλά στην άλλη ή αντίστροφα αλλά ποτέ ψηλά και στις δύο διαστάσεις. Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση μια ομάδα να είναι χαμηλά και στις δύο διαστάσεις. Παρόλα αυτά αυτό είναι σπάνιο. Εκτός αν πρόκειται για τη δική μας ομάδα που υπερτερεί φυσικά (βάσει της θεωρίας της κοινωνικής ταυτότητας) σε όλα τα χαρακτηριστικά. Εκτός αν η ομάδα σύγκρισης έχει «αντικειμενικό» προβάδισμα σε σχέση με την ικανότητα. Σε σχέση με τη θέρμη τα πράγματα είναι πιο ξεκάθαρα.
Βάσει αυτής της προσέγγισης της διπλής φύσης των στερεοτύπων μπορεί να υπάρχει προκατάληψη ακόμη κι αν μια ομάδα περιγράφεται θετικά. Είτε στη διάσταση της ικανότητας (π.χ. οι μετανάστες μας είναι αντιπαθείς αλλά συγχρόνως μπορεί να είναι πετυχημένοι, να τα έχουν καταφέρει πολύ καλά) είτε στη διάσταση της θέρμης (π.χ. οι ηλικιωμένοι μπορεί να περιγράφονται ως συμπαθείς αλλά συγχρόνως ως άνθρωποι που δεν έχουν να προσφέρουν τίποτα).
Αυτό μας βοηθά να καταλάβουμε τη διπλή φύση της προκατάληψης. Η προκατάληψη μπορεί δηλαδή να πάρει δύο μορφές: την πατερναλιστική και την εχθρική. Στην πατερναλιστική προκατάληψη η άλλη ομάδα θεωρείται συμπαθής αλλά ανίκανη (επομένως χρήζει προστασίας). Κλασικό τέτοιο παράδειγμα είναι τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και οι γυναίκες. Στην εχθρική προκατάληψη η άλλη ομάδα θεωρείται ικανή αλλά αντιπαθής. Τέτοιο είναι το παράδειγμα με τους μετανάστες, τους Τούρκους και άλλους «εχθρούς». Η προκατάληψη μπορεί να είναι και απόλυτα αρνητική, δηλαδή μια ομάδα να περιγράφεται ως ψυχρή και ανίκανη συγχρόνως (κοινωνικό βάρος). Αυτό που πρέπει να έχουμε στο νου μας είναι η χρησιμότητα των στερεοτύπων στη δικαιολόγηση του κοινωνικού κόσμου, των σχέσεων δηλαδή που διαμορφώνονται γύρω μας.
φύλο και συμπεριφορά
Η ζωή μας επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από το επάγγελμα που διαλέγουμε, από τον περίγυρό μας ,τις στάσεις που διαμορφώνουμε και τις αξίες που υιοθετούμε. Οι επιλογές αυτές επηρεάζονται από τον κοινωνικό ρόλο του φύλου, δηλαδή τρόπους συμπεριφοράς που προδιαγράφει, χωριστά για τους άνδρες και τις γυναίκες, μια δεδομένη κοινωνία σε μια δεδομένη χρονική στιγμή.
Οι έρευνες σε σχέση με τη διαμόρφωση του κοινωνικού ρόλου του φύλου επηρεάζουν και επηρεάζονται από τις αντιφατικές απόψεις της κοινωνίας για τον κοινωνικό ρόλο του φύλου. Για παράδειγμα, σε προηγούμενες δεκαετίες, ο αυστηρός διαχωρισμός μεταξύ των δύο φύλων θεωρούνταν από τους περισσότερους ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και γονείς ένας επιθυμητός στόχος της κοινωνικοποίησης του παιδιού. Έτσι, οι γυναίκες μάθαιναν δεξιότητες για να ανταποκριθούν στους ρόλους της νοικοκυράς ενώ οι άνδρες διαπαιδαγωγούνταν ώστε να παίξουν το ρόλο του κουβαλητή. Ο στόχος αυτής της κοινωνικοποίησης αμφισβητήθηκε, κυρίως διότι η διαμόρφωση του κοινωνικού ρόλου του φύλου θεωρείται μέσον διάκρισης σε βάρος των γυναικών και περιοριστικός παράγοντας στην ανάπτυξη τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες.
Βιολογικό και κοινωνικό φύλο
Σε γενικές γραμμές, ο όρος βιολογικό φύλο χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις βιολογικές κατηγορίες του άνδρα και της γυναίκας ενώ ο όρος κοινωνικό φύλο χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις κοινωνικές κατηγορίες της αρρενωπότητας και της θηλυκότητας, δηλαδή τα χαρακτηριστικά και τη συμπεριφορά που αποδίδονται στο καθένα από τα δύο φύλα. Το κοινωνικό φύλο προσδιορίζεται από κοινωνικούς παράγοντες. Ο κοινωνικός ρόλος του φύλου αναφέρεται σε συμπεριφορές, ενδιαφέροντα και υποχρεώσεις που ορίζονται από την κοινωνία ως κατάλληλα αρμόζοντα για άνδρες και γυναίκες. Η διάκριση του βιολογικού και κοινωνικού φύλου δε χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει τον παράγοντα που ευθύνεται για την εμφάνιση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών σε άτομα διαφορετικού φύλου (μια διαμάχη του τύπου κληρονομικότητα ή περιβάλλον) αλλά για να αναδείξει πως αυτά τα χαρακτηριστικά ή συμπεριφορές αποτελούν το αποτέλεσμα της κοινωνικής διαμεσολάβησης στη βάση μιας βιολογικής διαφοράς.
Το περιεχόμενο των ρόλων του κοινωνικού φύλου
Το περιεχόμενο των ρόλων των δύο φύλων περιλαμβάνει πεποιθήσεις για τους άνδρες και τις γυναίκες (οι άνδρες είναι πιο διεκδικητικοί, οι γραμματείς θα έπρεπε να είναι γυναίκες και οι μηχανικοί άνδρες), προτιμήσεις (για παράδειγμα η επιθυμία να είναι κανείς διεκδικητικός ή να γίνει μηχανικός) και υιοθέτησηορισμένων τρόπων συμπεριφοράς (το να συμπεριφέρεται κανείς με τρόπο διεκδικητικό ή το να γίνει μηχανικός).
Θα μπορούσαμε να διερευνήσουμε τη διαμόρφωση του κοινωνικού ρόλου του φύλου μέσα από τις δραστηριότητες των παιδιών. Να καταγράψουμε με τι παιχνίδια παίζουν, ποια παιχνίδια θεωρούν ανδρικά ή γυναικεία (πεποιθήσεις) και με ποια παιχνίδια θέλουν να παίζουν τα ίδια (προτιμήσεις).
Ερμηνεία των εμπειρικών δεδομένων σε σχέση με τις διαφορές φύλου
Οι διαφορές φύλου αναφέρονται σε διαφορές μέσων όρων μεταξύ ομάδων αγοριών και ομάδων κοριτσιών. Υπάρχουν πάντα μεγάλες διαφορές στα άτομα του ίδιου φύλου (ενδοφυλική διακύμανση) αλλά και αξιοσημείωτη επικάλυψη ανάμεσα στα δύο φύλα. Για παράδειγμα, κατά μέσο όρο, τα αγόρια παρουσιάζουν επιθετική συμπεριφορά σε μεγαλύτερο βαθμό συγκριτικά με τα κορίτσια, αλλά πολλά αγόρια βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο επιθετικότητας με τα κορίτσια, ενώ ορισμένα κορίτσια είναι πιο επιθετικά από ό,τι πολλά αγόρια.
Στερεότυπες αντιλήψεις για το φύλο
Στις δυτικές κοινωνίες οι άνδρες θεωρούνται ικανοί, λογικοί, διεκδικητικοί, επιθετικοί, έξυπνοι, ανταγωνιστικοί, καλοί στις θετικές επιστήμες ενώ οι γυναίκες πιστεύεται πως είναι αδύναμες, φλύαρες, ευγενικές, παθητικές, εξαρτημένες, θερμές, εκφραστικές και με κλίση στη λογοτεχνία και την τέχνη. Τα περισσότερα από τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας που εμπεριέχονται στο ανδρικό στερεότυπο αξιολογούνται θετικά συχνότερα από εκείνα του γυναικείου στερεότυπου. Διαβάστε το σχετικό κείμενο για τη διπλή φύση των στερεοτύπων.Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες έχουν ενσωματώσει στην αυτοαντίληψή τους τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που εμπεριέχονται στο στερεότυπο του φύλου τους.
Η κατανόηση από το παιδί της έννοιας του φύλου
Ήδη στην ηλικία των δύο ετών το παιδί μπορεί να διακρίνει το φύλο σε εικόνες παραδοσιακών ανδρών και γυναικών. Παρόλα αυτά δεν κατανοεί ακόμη ότι το φύλο είναι ένα σταθερό και μόνιμο στοιχείο της ταυτότητας. Η σταθερότητα του φύλου και η μονιμότητα του φύλου έρχεται αργότερα. Από το τρίτο ή τέταρτο έτος της ηλικίας τους, πολλά παιδιά έχουν επίγνωση των στερεοτύπων του φύλου σε ότι αφορά τα παιχνίδια και τις δραστηριότητες των παιδιών. Τι φορούν άνδρες και γυναίκες, πως χρησιμοποιούν διαφορετικά πράγματα, ασχολούνται με διαφορετικά πράγματα. Παιδιά οκτώ ετών είχαν επίγνωση των στερεοτύπων παρόμοια με αυτά των ενηλίκων.
Διαμόρφωση του ρόλου του φύλου
Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης (Bandura, 1977), η συμπεριφορά του παιδιού διαμορφώνεται από τη συμπεριφορά των άλλων, ιδιαίτερα των γονέων. Αυτή η συμπεριφορά περιλαμβάνει τις διαφορές φύλου στη συμπεριφορά και τις στάσεις. Ο γονείς και άλλα σημαντικά πρόσωπα ενισχύουν συγκεκριμένες συμπεριφορές και αποθαρρύνουν ή αποδοκιμάζουν άλλες. Επιπλέον, τα παιδιά μιμούνται παρατηρώντας τη συμπεριφορά άλλων.
Οι γονείς ενισχύουν δραστηριότητες και επιλογές παιχνιδιού που αρμόζουν στο φύλο του παιδιού. Από πολύ νωρίς οι γονείς δίνουν στα μικρά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, διαφορετικά παιχνίδια. Κούκλες και οικιακά παιχνίδια για τα κορίτσια, αυτοκίνητα και αθλητικά παιχνίδια για τα αγόρια.
Ο τρόπος που οι πατέρες φέρονται στα παιδιά διέφερε σημαντικά από αυτόν των μητέρων. Βρέθηκε (Siegal, 1987) πως οι πατέρες θεωρούσαν πως τα αγόρια ήταν πιο δυνατά και σκληρά από τα κορίτσια και τα ενθάρρυναν στο σκληρό παιχνίδι ενώ συγχρόνως αντιδρούσαν πιο αρνητικά στο παιχνίδι με κούκλες.
Η γνωστική αναπτυξιακή θεωρία της διαμόρφωσης ρόλου φύλου έχει τις βάσεις της στα κείμενα του Kohlberg. Ο Kohlberg θεωρούσε πως το παιδί είναι ένα ενεργό υποκείμενο που επιδιώκει να δώσει περιεχόμενο και να κατανοήσει το κοινωνικό περιβάλλον. Οι στάσεις και οι πεποιθήσεις του ίδιου του παιδιού για τους ρόλους των δύο φύλων θεωρούνται πρωταρχικής σημασίας γιατί καθοδηγούν τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά με το περιβάλλον. Υποστήριζε πως η αυξανόμενη επίγνωση που έχει το παιδί για την ταυτότητα φύλου του αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για την περεταίρω διαμόρφωση του φύλου. Οι άλλοι λειτουργούν ως πρότυπα για μίμηση αλλά αυτό γίνεται λόγω της αυτοκοινωνικοποίησης, της επίγνωσης δηλαδή πως το άτομο ανήκει σε ένα φύλο και πως τα άτομα που ανήκουν στο ίδιο φύλο κάνουν το ίδιο.
οι λειτουργίες της οικογένειας
Η οικογένεια ως κοινωνικός θεσμός είναι ένα σταθερό πλέγμα σχέσεων μεταξύ κοινωνικά προσδιορισμένων ρόλων, ένα σύνολο τυποποιημένων τρόπων ατομικής και/ή ομαδικής δράσης. Ως κοινωνικός θεσμός αποτελεί βασικό κανονιστικό πρότυπο που επιβάλλεται στα μέλη μιας κοινωνίας εξασφαλίζοντας στα μέλη κοινωνική ένταξη και αποδοχή αλλά και παρέχοντάς τους τον προτιμητέο τρόπο επίτευξης κοινωνικά αποδεκτών ή και επιθυμητών, ατομικών όσο και συλλογικών στόχων. Ο θεσμός της οικογένειας εντάσσεται σε μια συγκεκριμένη κοινωνία και προσαρμόζεται πάντα στις κοινωνικές αλλαγές.
Ως θεσμός η οικογένεια έχει σημαντικούς κοινωνικούς σκοπούς που συνοψίζονται στην εξασφάλιση της συνέχειας μιας κοινωνίας, στη μεταβίβαση από τη μια γενιά στην άλλη του πολιτισμού ως τρόπου ζωής και ύπαρξης των υλικών πραγμάτων και των κοινωνικών θέσεων. Η συνειδητοποίηση της συνέχειας μιας κοινωνίας είναι επομένως σημαντική για την κοινωνική συνοχή στο επίπεδο της κοινωνίας και την κοινωνική ταυτότητα στο επίπεδο του ατόμου. Η οικογένεια συμβάλλει σε αυτό με τις λειτουργίες που επιτελεί και που αποβλέπουν στον έλεγχο του τρόπου ζωής και ύπαρξης των μελών της (μεταβίβαση συστήματος αξιών), των πραγμάτων (κληρονομιά) και των κοινωνικών θέσεων (διαδοχή).
Η συζήτηση για τις λειτουργίες της οικογένειας συνδέεται με τη συζήτηση σχετικά με την καθολικότητα του θεσμού. Η καθολικότητα αυτή όμως δεν είναι αποτέλεσμα βιολογικών ή θεϊκών επιταγών αλλά στην ιδιομορφία της σύνθεσης των λειτουργιών που επιτελεί και που άλλες εναλλακτικές κοινωνικές ομάδες δεν φαίνεται να μπορούν να υποκαταστήσουν ως σύνθεση λειτουργιών κατά τρόπο που να ικανοποιεί όσο η οικογένεια την κοινωνική συνοχή και την ταυτότητα των ατόμων. Υπάρχουν διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους κοινωνιολόγους ως προς την ταξινόμηση των λειτουργιών της οικογένειας. Παρά τις διαφοροποιήσεις αυτές οι λειτουργίες συνοψίζονται στις ακόλουθες:
- Αναπαραγωγική λειτουργία
- Οικονομικές λειτουργίες
- Εκπαιδευτικές λειτουργίες
- Ψυχολογικές λειτουργίες
τα μέλη της οικογένειας ως αυτόνομες οντότητες
Μια ιδέα για τη συρρίκνωση της οικογένειας δίνει ο Ντυρκχάιμ με το νόμο της συστολής και της προοδευτικής ανάδειξης. Λέει λοιπόν πως η οικογένεια συστέλλεται όσο ο περίγυρος διευρύνεται, δηλαδή ο κοινωνικός χώρος με τον οποίο το άτομο έρχεται σε επαφή (τηλεόραση, τύπος). Ποιο συγκεκιμένα:
«Καθώς το περιβάλλον διευρύνεται, δημιουργεί τα περιθώρια για ιδιωτικές αποκλίσεις για ένα πιο ελεύθερο παιχνίδι και, συνεπώς, όσες απ’ αυτές είναι κοινές σε έναν μικρότερο αριθμό ατόμων, παύουν να συγκρατούνται κι έτσι μπορούν να εκδηλωθούν και να επιβεβαιωθούν».
Καθώς η κοινωνία αστικοποιείται και αναπτύσσονται τα μέσα επικοινωνίας, τα άτομα ελευθερώνονται από τους καταναγκασμούς και τους κανόνες του πλησιέστερου περιβάλλοντος. Στον βαθμό αυτής της επέκτασης, περιορίζεται και η αίσθηση της κοινότητας. Μεγαλύτερη η αίσθηση της ατομικότητας, της ιδιαιτερότητας. Το εύρος της κοινωνίας δίνει μια ψευδαίσθηση ελευθερίας έκφρασης, ανάδειξης του διαφορετικού το οποίο και εξυμνείται αποκρύπτοντας ουσιαστικά τη ρύθμιση αυτών των συμπεριφορών με βάση το κοινωνικά ορθό πρότυπο και την ένταξή τους στο σύστημα κοινωνικών σχέσεων με βάση το πρότυπο αυτό.
Ένα είναι το σίγουρο: στη σύγχρονη οικογένεια τα μέλη έχουν μεγαλύτερη ατομικότητα σε σχέση με τις προγενέστερες οικογένειες. Οι ατομικές αυτές αποκλίσεις τονίζονται, εδραιώνονται. Καθένας αποκτά όλο και περισσότερο τη δική του φυσιογνωμία τον δικό του τρόπο σκέψης. Τώρα γιατί υπάρχουν κοινοί τρόποι, ορισμένοι από την κοινωνία (σχολείο, ψυχολογίας) που δρουν προς αυτήν την κατεύθυνση είναι ένα ζήτημα που χρήζει ερμηνείας.
Η οικογενειακή κοινοκτημοσύνη προϋπέθετε τα συγχώνευση όλων των συνειδήσεων μέσα σε μια κοινή συνείδηση. Η ατομικιστική συνείδηση περιορίζει την οικογενειακή κοινοκτημοσύνη. Οι σχέσεις των μελών της οικογένειας παρουσιάζονται ως αλληλοσυγκρουόμενοι. Στον προηγούμενο τύπο οικογένειας (τον οικογενειοκρατικό) οι δυνάμεις συσπειρώνονταν προς το κοινό οικογενειακό καλό, η κληρονομιά και τα κοινά αγαθά τώρα τα μέλη προκύπτουν ως φορείς ανταγωνιστικών συμφερόντων. Η κληρονομιά αποτελούσε το κεντρικό ρόλο στην οικογένεια. Τι κρατά σήμερα την οικογένεια ενωμένη; Είναι οι σχέσεις ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα, στους γονείς και στα παιδιά. Αυτές έχουν τον κεντρικό ρόλο.
Βλέπουμε δηλαδή πως διαφορετικά πράγματα βρίσκονται στο κέντρο της οικογένειας και την κρατούν ενωμένη: στην πρώτη περίπτωση η διαχείριση της οικογενειακής επιχείρησης στη δεύτερη η ρύθμιση και διαχείριση των σχέσεων ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας. Κι αν δούμε τι γίνεται γύρω μας, ψυχολόγοι ,σύμβουλοι γάμου, συγκρούσεις κτλ το να κρατιέται η οικογένεια δεμένη φαίνεται να είναι πολύ δύσκολο ειδικά σε μια εποχή που οι ατομικότητα είναι η κυρίαρχη ιδεολογία. Αν μπορούμε να πούμε πως παλαιότερα ο έλεγχος στην οικογένεια ήταν υλικός τώρα είναι συναινετικός, ιδεολογικός.
Περισσότερα... »
15:44
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Αν δεν ακους τα κύμβαλα, άκου τουλάχιστον τις καμπάνες............. Περισσότερα... »
15:36
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Όταν οι γυναίκες πίνουν κόκκινο κρασί..
Η σεξουαλική επιθυμία είναι εντονότερη στις γυναίκες που πίνουν κάθε μέρα κόκκινο κρασί σε σχέση με όσες προτιμούν άλλα ποτά ή δεν πίνουν καθόλου..
Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό σεξουαλικής ιατρικής «Journal of Sexual Medicine» και έγινε από τους γιατρούς του πανεπιστημίου της Φλωρεντίας. Συμμετείχαν 800 γυναίκες από 18 έως 50 ετών οι οποίες χωρίστηκαν σε τρείς ομάδες. Αυτές που έπιναν ένα έως δύο ποτήρια κόκκινο κρασί την ημέρα, αυτές που έπιναν ένα άλλο αλκοολούχο ποτό και αυτές που δεν έπιναν καθόλου.. Όσες λοιπόν έπιναν κόκκινο κρασί καθημερινώς και αδιαλείπτως, εμφάνισαν μεγαλύτερη σεξουαλική διάθεση κατά 27%..
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, το κόκκινο κρασί περιέχει αντιοξειδωτικές χημικές ουσίες που διευρύνουν τα αιμοφόρα αγγεία και συνεπώς αυξάνουν τη ροή του αίματος σε περιοχές-κλειδιά του σώματος, βελτιώνοντας έτσι τη σεξουαλική λειτουργία.
Τα αποτελέσματα της έρευνας όπως είναι φυσικό έχουν αναστατώσει τους bloggers και το ιντερνετ γενικότερα. Τελικά έτσι εξηγείται το γεγονός γιατί οι αναγνώστριες του «Σοφιστή», πέραν του ότι είναι πολύ πιο έξυπνες, είναι και πολύ πιο σέξι από εκείνες που διαβάζουν άλλα ιστολόγια.. Γιατί με το που θα ανοίξουν τη σελίδα του θα κεραστούν αμέσως ένα ποτήρι κόκκινο κρασί..
Τελευταίες συμβουλές για παντρεμένους..
Τελευταίες συμβουλές εν όψει των αυγουστιάτικων διακοπών ειδικότερα προς τα παντρεμένα ζευγάρια.. Ας υποθέσουμε λοιπόν πως έχετε αποδεχτεί την σωτήρια συμβουλή μου πως η «απιστία», ειδικά στην περίοδο των διακοπών, σώζει τον γάμο.. (βλέπε αναλυτικά στο προηγούμενο ..εκπαιδευτικό θεματάκι)..
Παντρεμένο ζευγάρι σε διακοπές..
Ας υποθέσουμε επίσης ότι έχετε ξεπεράσει τις ιδεοληψίες, τις κοινωνικές και θρησκευτικές γελοιότητες που εξανάγκασαν τους ανθρώπους να βιώσουν αιώνες δυστυχίας και ολικής άγνοιας γύρω από το σεξ, δηλαδή τη δεύτερη πιο βασική βιολογική μας ανάγκη μετά το φαγητό. Πώς έχετε κατανοήσει ότι πρόκειται για τον πιο παραποιημένο, όσο τίποτε άλλο στην ιστορία του πολιτισμού, κοινό παρονομαστή στη ζωή όλων μας, ότι αποφασίσατε να μην συμπεριλαμβάνεστε πια και εσείς στον κατάλογο των θυμάτων της άγνοιας και του σκοταδισμού που ακόμα και σήμερα καταστρέφει προσωπικές ζωές και στα πιο πολιτισμένα μέρη του κόσμου..
Ας υποθέσουμε επίσης ότι έχετε κατανοήσει την σοβαρότητα των στιγμών που διέρχεται η ανθρωπότητα, λόγω του επικείμενου τέλους του άντρα, ο οποίος έχει καταντήσει το πιο άχρηστο πλάσμα στον πλανήτη και δεν χρειάζεται πια ούτε για να αλλάζει τις λάμπες στο σπίτι, ούτε για σεξ, αλλά ούτε και για αυτήν την αναπαραγωγή του είδους.. Οι τελευταίες μάλιστα πληροφορίες από τον χώρο της επιστήμης αναφέρουν ότι ούτε καν τα χρωμοσώματα του δεν ανανεώνει πια ο ..ανεπρόκοπος..(!)
Για σας λοιπόν που είστε παντρεμένη και θέλετε να σώσετε τον γάμο σας, αλλά και να προλάβετε να απολαύσετε ό,τι έχει απομείνει από την πάλαι ποτέ «φύση» του άντρα -πάντα ένα αυθεντικό πέος είναι καλύτερο και από τον πιο έξυπνο δονητή νέας γενιάς, κατ αρχάς πρέπει να γνωρίσετε τον τρόπο που λειτουργεί το πέος για να μην υπάρξουν ανεπιθύμητες παρενέργειες..
Σύμφωνα με τους ειδικούς, το πέος είναι ένα εντυπωσιακό εργαλείο, ένα θαύμα της εξελικτικής βιολογίας. Η κύρια αιτία που πήρε αυτό το σχήμα είναι η αναπαραγωγή και επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Το μέγεθος μπορεί να διαφέρει από άντρα σε άντρα, όμως το ανθρώπινο πέος σε στύση είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που έχουν τα άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά. Κατά μέσον όρο, το μήκος του κυμαίνεται από 12,5 έως 15,5 εκατοστά. Ούτε οι πιο προικισμένοι χιμπαντζήδες δεν πλησιάζουν αυτά τα μεγέθη. Τα δικά τους μόρια έχουν περίπου το μισό μέγεθος από τα ανθρώπινα. Επιπλέον, μόνο το δικό μας είδος διαθέτει τόσο χαρακτηριστική βάλανο η διάμετρος της οποίας στο σημείο που ενώνεται με τον κορμό είναι μεγαλύτερη από τη διάμετρο του ίδιου του κορμού.. Το πέος εξελίχθηκε σε αυτό το σχήμα για να φτάνει πιο ψηλά και πιο βαθιά στον γυναικείο κόλπο και σε συνδυασμό με την κίνηση που κάνει ο άντρας την ώρα της διείσδυσης να αφαιρεί το σπέρμα των άλλων αντρών, τοποθετώντας το κάτω από τη δική του βάλανο.. Η βαθιά διείσδυση αφαιρεί μέχρι και 91% του σπέρματος που ήδη βρίσκεται στον τράχηλο ενώ η ρηχή διείσδυση δεν αφαιρεί σχεδόν καθόλου το «ξένο» σπέρμα. Όσο για τον κίνδυνο αφαίρεσης του δικού του σπέρματος και γι΄ αυτό έχει φροντίσει η εξέλιξη. Ο άντρας παραμένει σεξουαλικά ανίκανος για διάστημα μισής έως 24 ωρών μετά την εκσπερμάτιση!
Τι θέλει λοιπόν να πει ο ποιητής; Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι εφόσον ο άντρας, λόγω των εξελίξεων της επιστήμης και της τεχνολογίας, δεν χρειάζεται πια ούτε για το σεξ αλλά ούτε και για την αναπαραγωγή, το πέος καθίσταται άχρηστο και αυτό και επομένως είτε θα αλλάξει μορφή, είτε θα εξαφανιστεί.. Σπεύσατε λοιπόν οι παντρεμένες να το δείτε.. Το δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι υπάρχει τρόπος ώστε, καί οι παντρεμένες να κερατώνουν το σύζυγο για να σώσουν το γάμο τους, αλλά καί ο κακομοίρης ο ..ανεπρόκοπος να δει κι αυτός μια χαρά στα σκέλια του.. Απλώς μετά από κάθε «απιστία» κάντε και “ένα” με τον άντρα σας, αλλά πολύ βαθύτερο από τα προηγούμενα έτσι ώστε να αφαιρεθεί το ξένο σπέρμα και να μην έχετε ανεπιθύμητες παρενέργειες.. Όσο πιο βαθιά τόσο πιο καλά.. Πιο βαθιά με το σύζυγο, πιο ρηχά με τον εραστή.. Θα μου πείτε πως αυτό δεν γίνεται γιατί το επιθυμητό είναι ακριβώς το αντίθετο..
Εντάξει, ο γάμος θέλει και θυσίες.. Άλλωστε όλα είναι σχετικά.. Από μια άλλη άποψη ούτε και όλη αυτή η διαδικασία χρειάζεται, εφόσον χρησιμοποιείτε προφυλακτικό το οποίο συνιστώ θερμώς για πολλούς λόγους.. Απλώς στην περίπτωση αυτή, είναι απολύτως βέβαιο ότι και πάλι θα παραμένει παντελώς άχρηστος ο ..ανεπρόκοπος! Κρίμα είναι.. Γιατί να χαθεί το είδος τόσο νωρίς; Όλα λοιπόν εξαρτώνται από την προοπτική με την οποία βλέπει κανείς τα πράγματα.. Το βέβαιο είναι ότι μία και μοναδική αλήθεια δεν υπάρχει.. Ακόμα και το παρόν κειμενάκι, που μόλις διαβάσατε, μπορεί να μην έχει κανένα απολύτως σκοπό και κανένα νόημα, νάναι δηλαδή παντελώς άχρηστο και αυτό.. Εύχομαι από καρδιάς καλές διακοπές!
«Απατήστε» για να σώσετε το γάμο σας!
Το καλοκαίρι είναι η εποχή της κρίσης και του χωρισμού των παντρεμένων.. Εκεί που τα ζευγάρια οραματίζονται ότι οι διακοπές θα ευεργετήσουν και θα ανανεώσουν τη σχέση τους, συνήθως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.. Οι έρευνες δείχνουν ότι τα ποσοστά χωρισμού των ζευγαριών ανά εποχή είναι το καλοκαίρι 54%, το φθινόπωρο 18%, το χειμώνα 6% και την άνοιξη 22%..Ο χειμώνας λοιπόν είναι η εποχή της σύμβασης και της αποδοχής και το καλοκαίρι του ..θερισμού και χωρισμού..
παντρεμένοι ενώ σώζουν το γάμο τους στις διακοπές..
Τα προβλήματα και τα αδιέξοδα έχουν δημιουργηθεί φυσικά τον υπόλοιπο χρόνο και συνήθως οξύνονται κατά τις διακοπές. Εκεί που οι δυστυχείς παντρεμένοι προσμένουν ότι η αλλαγή παραστάσεων, η χαλάρωση και ξεκούραση θα λύσουν ως διά μαγείας όλα τους τα προβλήματα, ότι θα έχουν περισσότερο χρόνο «για μας» και «τη σχέση μας» και πλάθουν ιδανικές εικόνες για κορύφωση της συντροφικότητας, της τρυφερότητας, ότι θα ξανα-ερωτευτούν το έτερον ήμισυ, ακόμα και ότι θα πάρουν φωτιά τα ξενοδοχεία από τα παθιασμένα τους πηδήματα, αλίμονο το όνειρο είναι απατηλό.. Ενώ άλλα αναμένουν να ..κορυφωθούν, τελικά άλλα κορυφώνονται, ξεκινώντας από το στρες για το που θα πάνε, τι θέλουν τα παιδιά, πόσο αντέχει η τσέπη τους, έως και το άγχος να εκμεταλλευτούν και το τελευταίο δευτερόλεπτο για να ..σώσουν το γάμο τους. Ακόμα και η ίδια η ανάγκη του ζευγαριού για ανανέωση συνηγορεί στην κρίση. Τα προβλήματα αναδύονται πιο έντονα, ενώ το παραμικρό μεγεθύνεται ανεξέλεγκτα και αν τολμήσει κανείς να το σύρει απ τον βυθό για να το «κουβεντιάσει», διαπιστώνει με τρόμο ότι κουβαλάει μαζί του όλη τη σαβούρα από ένα ολόκληρο χρόνο, ή και ολόκληρα χρόνια μαζί..
Τις περισσότερες φορές στην πραγματικότητα δεν φταίει ούτε ο ένας ούτε και ο άλλος.. Αυτό που φταίει είναι ό ίδιος ο θεσμός του γάμου που έχει πια ξεπεραστεί, είναι σαθρός και αναχρονιστικός και επιτέλους χρειάζεται να προσλάβει νέες μορφές. Το μεγάλο παράδοξο του γάμου είναι ότι ενώ οι πάντες, από την επιστήμη και τα λεξικά έως και τα ζευγάρια, αναγνωρίζουν ότι πρόκειται για μια κοινωνική σύμβαση, εντούτοις όλα τα προβλήματα δημιουργούνται όταν στην πράξη, για τον άλφα ή βήτα λόγο, τουλάχιστον ένα από τα συμβαλλόμενα μέλη αρνείται να ζήσει αυτή τη σύμβαση ή όταν η υπάρχουσα σύμβαση πλέον δεν εξυπηρετεί.. Τσάμπα λοιπόν οι ατέρμονες συζητήσεις, οι αλληλοκατηγορίες και η αλληλο-απόδοση ευθυνών.. Η σχέση του ζευγαριού δεν πρόκειται ποτέ να ανανεωθεί, αν πρώτα δεν ανανεωθεί και η μεταξύ τους σύμβαση!
Δημιουργείστε λοιπόν μια καλύτερη και πιο σύγχρονη σύμβαση μεταξύ σας, λειτουργικότερη και συντροφικότερη και όσο το δυνατόν μη ανταγωνιστική, ξεχάστε τους φλογερούς έρωτες ανάμεσα στο ζευγάρι, τα μίση και τα πάθη.. Οι «αιώνιοι» έρωτες και οι αποκλειστικότητες ανθρώπου από άνθρωπο είναι μόνο για τα μυθιστορήματα, τα περιοδικά μόδας και τους αδαείς.. Η αγάπη και η αλληλοεκτίμηση είναι οι πρωταρχικές ανθρώπινες ανάγκες και αξίες και δεν μπορούν να υπονομεύονται με καψούρικες συμπεριφορές μεταξύ του ζευγαριού. Η οικογένεια δεν είναι σκυλάδικο. Είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να εμπλέκεται σε βρώμικα παιχνίδια χειραγώγησης και «γκομενικές» τακτικές που κρατάνε διαρκώς στην «τσίτα» τον άλλον. Οι παντρεμένοι δεν είναι ούτε γκόμενοι ούτε ανταγωνιστές μεταξύ τους, αλλά πρωτίστως σύντροφοι και συνεταίροι στη ζωή. Ο έρωτας, όπως έχει διαπιστωθεί, σβήνει μετά τα δύο πρώτα χρόνια και καλύτερα που σβήνει γιατί μόνο έτσι θα μπορέσουν να αναπτυχθούν αυτά που δίνουν ζωή και ευτυχία στην οικογένεια, δηλαδή η αγάπη, η αλληλοεκτίμηση και η συντροφικότητα. Γιατί καμία οικογένεια δεν μπορεί να υπάρξει όταν τα μέλη της βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση κι ο έρωτας, από τη φύση του, δεν είναι αγάπη.. Είναι πόλεμος..
Όμως μπορεί να σταματήσει ο άνθρωπος να ερωτεύεται; Οι παντρεμένοι δεν έχουν δικαίωμα στον έρωτα; Εφόσον είναι άνθρωποι, φυσικά και έχουν.. Είναι καιρός λοιπόν να αποδεχτούν τον διαχωρισμό, χωρίς ενοχικά σύνδρομα και συμπλέγματα, ότι ο έρωτας είναι εξω-οικογενειακή υπόθεση.. Να χαρούν και να απολαύσουν με ασφάλεια το ερωτικό παιχνίδι και το σεξ για να νιώσουν και αυτοί περισσότερο άνθρωποι. Έτσι, θα μπορέσουν να υπηρετήσουν καλύτερα και τη σύμβαση του γάμου τους και να εκτιμήσουν πραγματικά τα θετικά της..
Και τι γίνεται τώρα με τις διακοπές; Κατ αρχάς διακοπές, χωρίς να διακόψεις αυτό που κάνεις όλο το χρόνο, δεν υπάρχουν.. Είναι χίλιες φορές προτιμότερο λοιπόν να διακόψεις τα πάντα που σχετίζονται με τη καθημερινή βασανιστική ρουτίνα σου και να απολαύσεις το ερωτικό παιχνίδι εκτός της οικογενείας σου, παρά να συνεχίσεις να τρως τις σάρκες σου και στην περίοδο των διακοπών σου νομίζοντας ότι έτσι σώζεις τον γάμο σου.. Ξέρω, δεν είναι εύκολα πράγματα αυτά.. Χρειάζονται ισχυρές, σοβαρές και πολύ συγκροτημένες προσωπικότητες.. Όμως για μια ουτοπία ζούμε.. Κάποτε θάρθει η στιγμή που οι συνευρέσεις μεταξύ των ανθρώπων δεν θα αποτελούν αποκλειστικότητα, αμαρτία, προδοσία και «απάτη».. Ίσως τότε δεν θα χρειάζεται και ο γάμος.. Ως τότε όμως, «απατήστε» με σοβαρότητα και υπευθυνότητα, με τόλμη αλλά και αρετή για να σώσετε τον γάμο σας..
Ας σπεύσουν οι γυναίκες να προλάβουν..
Το τέλος του άντρα πλησιάζει.. Όχι γιατί τα λεγόμενα καθαρόαιμα αρσενικά είναι πλέον δυσεύρετα, αλλά γιατί το αντρικό είδος τείνει να εκλείψει με μαθηματική ακρίβεια.. Στη μετανεωτερική κοινωνία μας ο άντρας δεν έχει πλέον καμία αποκλειστικότητα και καμία βεβαιότητα.. Όλα είναι ρευστά και εξετάζονται κατά περίπτωση.. Απ τη στιγμή που η γυναίκα μπήκε δυναμικά στην παραγωγή, το νεωτερικό πρότυπο του «άντρα κουβαλητή» και της «γυναίκας στο σπίτι» έχει ξεπεραστεί.. Ο άντρας όχι μόνο δεν χρειάζεται για την επιβίωση της οικογένειας, αλλά πλέον ούτε καν έτσι «για να υπάρχει ένας άντρας στο σπίτι» που λέμε, να αλλάζει τους λαμπτήρες και να σφίγγει και καμιά βίδα στα ντουλάπια.. Και φυσικά το κυριότερο από όλα είναι ότι ούτε καν και για αυτήν τη φυσική διαδικασία της ανθρώπινης αναπαραγωγής χρειάζεται πια..
Η είδηση είναι συγκλονιστική. Ερευνητές του πανεπιστημίου του Νιουκασλ δημιούργησαν σπέρμα στο εργαστήριο! Κατ αρχάς από βρεφικά αρσενικά βλαστοκύτταρα που καλλιεργήθηκαν καταλλήλως, ενώ ήδη βρίσκονται σε πολύ καλό δρόμο και οι προσπάθειες, όχι μόνο για την παραγωγή σπέρματος από αντρικά ενήλικα δερματικά κύτταρα, αλλά και την παραγωγή σπέρματος, χωρίς να εμπλέκεται διόλου το ανδρικό στοιχείο στην όλη διαδικασία!
Ήδη εδώ και 30 περίπου χρόνια, η τεχνητή γονιμοποίηση έχει καταστήσει άχρηστη την αντρική διείσδυση στον κόλπο.. Και εκεί που ήλπιζε κανείς ότι η αποδέσμευση του σεξ από την διαδικασία της αναπαραγωγής θα οδηγούσε και στην απελευθέρωση του, αλίμονο! Φρούδες ελπίδες ότι ο κόσμος θα μπορέσει ποτέ να απολαύσει την ομορφότερη διαδικασία μεταξύ δύο ανθρώπων χωρίς κοινωνικές και ιδεολογικές προσμίξεις. Οι πωλήσεις τεχνιτών πεών, δονητών, κλπ, αυξάνονται μέρα με τη μέρα αλματωδώς.. Το μόνο είδος που δεν γνωρίζει την οικονομική κρίση.. Πρόκειται για άκρως χρηστικές επινοήσεις, αρίστης ποιότητας και λειτουργίας που προτιμούν οι γυναίκες για πολλούς λόγους.. Και γιατί διατηρούν τον έλεγχο και την ανεξαρτησία του ..κόλπου τους, και γιατί απαλλάσσονται από το βάρος των αντρικών απαιτήσεων, και γιατί, το κυριότερο, δεν ξοδεύουν πολύτιμα συναισθήματα για ένα παντελώς άχρηστο πλάσμα που μπερδεύεται ανάμεσα στα πόδια τους..
Με το «παιδί του σωλήνα», τα πέη νέας γενιάς, τώρα και το «σπέρμα του σωλήνα» και κάποια στιγμή και με την ανθρώπινη κλωνοποίηση, ο άντρας καταντάει πια ένα είδος περιττό.. Και ό,τι είναι περιττό εκλείπει.. Η γυναίκα, απόλυτος κυρίαρχος της ζωής, θα μπορεί να ψωνίζει στα ειδικά καταστήματα, εκτός από τα τεχνολογικά θαύματα του σεξ και το σπέρμα που επιθυμεί, συνήθως σύμφωνα με τα πρότυπα και τα μοντέλα των μίντια, και να παράγει το ..παιδί της! Φανταστείτε τί αφόρητη πλήξη και απέραντη θλίψη .. Οι κοινωνιολογικές και πολιτισμικές προεκτάσεις, είναι απερίγραπτες..
Ας σπεύσουν λοιπόν οι γυναίκες που διαθέτουν νόηση, σοβαρότητα και προπαντος συναισθήματα, να προλάβουν να χαρούν και αυτό το καλοκαίρι.. Οι εξελίξεις τρέχουν με ταχύτητα μεγαλύτερη από εκείνη των σπερματοζωαρίων! Να επανα-ανακαλύψουν τον άντρα και να απολαύσουν τη φύση και τη «φύση» του, όσο υπάρχει ακόμα.. Άλλωστε, τα φυσικά και βιολογικά προϊόντα είναι τα καλύτερα, αν και είναι σπάνια και αυτά.. Κάνα δυο έχουμε απομείνει..
Ερωτικός καταναλωτισμός..
Στο προηγούμενο ..εκπαιδευτικό ποστ μιλήσαμε για το παιχνίδι της επιβεβαίωσης όπου ο εαυτός, αντί να απολαύσει το σεξ, απολαμβάνει την «ήττα» του άλλου τον οποίο προκαλεί ερωτικά μόνο και μόνο για να «τσιμπήσει» και στην συνέχεια να τον απορρίψει. Σε αυτό το παιχνίδι επιδίδονται και τα δύο φύλα αλλά διαπρέπουν κυρίως οι γυναίκες.. Σήμερα θα μιλήσουμε πάλι για το παιχνίδι της επιβεβαίωσης αλλά αυτή τη φορά μέσα από ένα αχαλίνωτο σεξουαλικό καταναλωτισμό στον οποίο διαπρέπουν κυρίως οι άντρες, αν και τώρα τελευταία ορισμένες «μοντέρνες» σπάνε ακόμα και τα αντρικά ρεκόρ..
Υπάρχουν λοιπόν χιλιάδες άντρες που, αν δεν κάνουν σεξ δεν επιβεβαιώνονται με τίποτα. Όπως ακριβώς ο ρηχός και άδειος εαυτός επιδίδεται μετά μανίας στο Shopping therapy έτσι και ο ρηχός άντρας επιδίδεται μετά μανίας στο σεξουαλικό Shopping therapy. «Ψωνίζει» ασταμάτητα ερωτικούς παρτενέρ και η ζωή του περιστρέφεται βασανιστικά γύρω από μια ατελέσφορη αναζήτηση επιβεβαίωσης του εαυτού μέσω του σεξ. Για την ακρίβεια δεν επιβεβαιώνεται τη στιγμή που κάνει σεξ, αλλά μετά, τη στιγμή που το λέει στους φίλους του.. Στην πραγματικότητα εκσπερματώνει όταν το λέει στους φίλους του.. Πρόκειται για μια ψυχαναγκαστική σεξουαλικότητα που έχει όλα τα χαρακτηριστικά της εξάρτησης όπως συμβαίνει και με κάθε τοξικομανή. Εμφανίζεται ακόμα και «σύνδρομο στέρησης» και δεν είναι τυχαίο ότι νευρολογικά διαπιστώνεται πως διεγείρονται τα ίδια ακριβώς κέντρα του εγκεφάλου που διεγείρονται και κατά τη χρήση κοινών ναρκωτικών ουσιών..
Φυσικά το Διαδίκτυο αποτελεί και πάλι τον παράδεισο για τέτοιου είδους καταναλωτικές συμπεριφορές, από τις κοινές κλασικές γνωριμίες έως και το «κυβερνοσέξ» όπως λέγεται πλέον το εικονικό σέξ.. Όλο και περισσότερα άτομα με ανεπαρκή πραγματική ερωτική ζωή και ανεπαρκή πραγματική επιβεβαίωση επιζητούν μέσα στην εικονική πραγματικότητα να αναπληρώσουν «εικονικά» τις ανεκπλήρωτες σεξουαλικές τους επιθυμίες. Φυσικά με τον καιρό ο εθισμός στο εικονικό σεξ παραλύει και τις όποιες δυνατότητες είχαν αυτά τα άτομα και για πραγματικές ερωτικές επαφές..
Στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με ένα «σύνδρομο στέρησης» από κοινωνική καταξίωση που αφορά και στις δύο περιπτώσεις επιβεβαίωσης, είτε μέσα από την απόρριψη του άλλου, είτε μέσα από τον σεξουαλικό καταναλωτισμό.. Όσο ο καθημερινός ανταγωνισμός θα εντείνεται στις ανθρώπινες σχέσεις και όσο ο εαυτός δεν βρίσκει άλλους τρόπους ανθρώπινης επιβεβαίωσης και κοινωνικής καταξίωσης όλα είναι μέσα στο «παιχνίδι» της ζωής ακόμα και χωρίς όρια και κανόνες.. Αυτό όμως κανέναν δεν δικαιολογεί.. Όπως και να το κάνουμε, πάνω από επτά οργασμοί την ημέρα είναι καταναλωτισμός..(!)
Η αρρώστια του καλοκαιριού..
Δεν είναι περίεργο το γεγονός ότι ενώ βομβαρδιζόμαστε από τα μίντια ασταμάτητα, καθημερινώς και ανηλεώς, με τεράστιες ποσότητες γλουτών, βυζιών και κοιλιακών, εντούτοις, αντί να ανεβαίνει η σεξουαλική επιθυμία, αντιθέτως πέφτει.. Ακόμα και τώρα το καλοκαιράκι που ο βομβαρδισμός ενισχύεται και με τα λεγόμενα ρεπορτάζ παραλίας (του κώλου τα λέω εγώ) τα πράγματα στην περιοχή του υπογαστρίου χειροτερεύουν.. Φαίνεται πως όσο περισσότερο βομβαρδιζόμαστε με σεξόνια τόσο περισσότερο απέχουμε από το σεξ..
Ρεπορτάζ παραλίας..
Όχι, δεν φταίει για όλα μόνο το κυνηγητό της ζωής, το εντεινόμενο άγχος, η αναπόφευκτη ανία, η κούραση και οι ευθύνες.. Οι αιτίες είναι πολλές αλλά ιδιαιτέρως αυτήν την εποχή είναι και η αρρώστια του καλοκαιριού που είχε πάρει επιδημικές διαστάσεις.. Την ονομάζω έτσι γιατί το καλοκαίρι προσφέρεται περισσότερο μια και είναι η πιο προκλητική εποχή του χρόνου όπου τα κορδονάκια χάνονται στην κυριολεξία στο βάθος του γλουτού, (τώρα και του αιδοίου) αλλά παρόλα αυτά αγόρια και κορίτσια, νέοι με σμιλεμένους κοιλιακούς και νέες σαν τα κρύα τα νερά, παρουσιάζουν κατακόρυφη πτώση στη λίμπιντο τους γιατί επιδίδονται με πάθος στο παιχνίδι της επιβεβαίωσης του εαυτού.. Το παιχνίδι αυτό δεν έχει καμία απολύτως σχέση με την κούραση της ζωής αλλά με τον εντεινόμενο ανταγωνισμό στις ανθρώπινες σχέσεις. Πρόκειται για μια ακραία και άκρως αρρωστημένη έκφραση αυτού του ανταγωνισμού όπου ο εαυτός επιβεβαιώνεται με την απόρριψη του «άλλου». Τα βλέμματα υπόσχονται πολλά, η πραμάτεια επιδεικνύεται ολοένα και πιο προκλητικά και ξεδιάντροπα, μόνο που η πρόκληση, αλίμονο, δεν αποτελεί κάλεσμα για σμίξιμο και συνεύρεση, για αμοιβαία χαρά και απόλαυση, αλλά απλώς το δόλωμα για μια ανελέητη απόρριψη.. Η υπόσχεση ανέντιμη και απατηλή, ολοένα και πιο κραυγαλέα, απλώνει τα δίκτυα της, παίζει με τα ανθρώπινα συναισθήματα και μόλις το έντομο πιαστεί απορρίπτεται μετά βδελυγμίας που τόλμησε να τσιμπήσει..
Η αρρώστια αυτή της επιβεβαίωσης έχει εξαπλωθεί και στο Facebook.. Βλέπω διάφορες κοπελίτσες, ακόμα και κυρίες να κάνουν συλλογή «φίλων».. 800 φίλοι, 1500 φίλοι και βάλε.. Τους ξέρουν όλους; Μιλάνε με όλους; Εδώ ακόμα και εμείς που διαθέτουμε ένα λογικό αριθμό 50-100 «φίλων» στη λίστα μας, με τους περισσότερους δεν έχουμε ανταλλάξει ποτέ, κακώς βέβαια, ούτε μια κουβέντα, ούτε ένα μήνυμα.. Δεν είναι λοιπόν καλλιτέχνες ή ποδοσφαιριστές αυτοί που κάνουν συλλογή «φίλων» για να δικαιολογηθούν ότι μαζεύουν φαν.. Είναι «εκείνος» και συνήθως «εκείνη» της διπλανής πόρτας που βρήκε τον πιο εύκολο και ανέξοδο τρόπο για να επιβεβαιωθεί και να δώσει αξία στην ύπαρξη της.. Μου λένε, κάποιοι εμπειρότεροι από εμένα στο Facebook, ότι η επιδημία έχει πάρει επικίνδυνες διαστάσεις. Δεν εκπλήσσομαι ότι το Facebook ενώ μπορεί να είναι ένα θαυμάσιο μέσον συμπληρωματικής επικοινωνίας, είναι όμως και ένας χώρος που προσφέρεται όσο κανείς άλλος για να μαζεύονται διάφορες ανεπιβεβαίωτες και μίζερες ψυχές που προσπαθούν να ζήσουν στον εικονικό κόσμο ό,τι δεν καταφέρνουν στον πραγματικό..
Πάνε πλέον εκείνοι οι αθώοι καιροί που εμείς, οι λίγο μεγαλύτεροι σήμερα, προκαλούσαμε και μας προκαλούσαν μόνο και μόνο γιατί γουστάραμε να σμίξουμε, να χαρούμε αμοιβαία τη ζωή και τον «άλλον».. Σήμερα ο ανταγωνισμός στις ανθρώπινες σχέσεις έχει οξυνθεί όσο ποτέ άλλοτε και ένα από τα μεγαλύτερα όπλα του είναι το σεξ και ο έρωτας.. Θα λέγαμε λοιπόν τους νεώτερους ότι είναι κρίμα να χάσουν και αυτό το καλοκαίρι της ζωής τους.. Ας ανακαλύψουν και αυτοί την χαρά του άδολου, αγνού και καθαρού σεξ χωρίς ιδεολογικές προσμίξεις, περίεργα συναισθήματα, ψυχολογικές κατισχύσεις, κοινωνικούς περιορισμούς και διάφορα ανταλλάγματα.. Θα επιβεβαιώσουν την ύπαρξη τους χίλιες φορές καλύτερα και θα κάνουν και καμιά καλή γνωριμία.. Άσε που στην περίοδο της οικονομικής κρίσης θα αυξηθεί και η ..τουριστική κίνηση η οποία ανέκαθεν στην Ελλάδα συμβάδιζε με την σεξουαλική γιατί και η Σουηδέζα και η Γερμανίδα από το Greek καμάκι προσμένουν και αυτές για να δουν λίγη χαρά στα σκέλια τους..
Οργασμικός καταναλωτισμός..
Το πιο πετυχημένο υποκατάστατο του έρωτα και του σεξ κυριαρχεί πλέον και στις ανθρώπινες σχέσεις σε τέτοιο βαθμό ώστε να έχει αλλοιωθεί ακόμα και αυτή η ίδια η ανθρώπινη φύση..
Θυμάμαι το «όργιο ανεκτικότητας» μια εξαιρετική θεατρική παράσταση που είδα πριν ένα μήνα περίπου όπου ο Φλαμανδός σκηνοθέτης Γιαν Φαμπρ έδειχνε καθαρά την αλλοίωση της ανθρώπινης φύσης βάζοντας αφηνιασμένες καταναλώτριες να γεννούν εμπορεύματα σε καρότσια του σούπερ μάρκετ, να συνευρίσκονται ερωτικά με πανάκριβους καναπέδες, καθώς και προπονητές με καραμπίνες στα χέρια να εξωθούν αθλητές σε αλλεπάλληλες εκσπερματίσεις..
Ένας υποκατάστατος καθημερινός και ασταμάτητος οργασμός, όχι μόνο χωρίς έρωτα, αλλά ούτε καν χωρίς σεξ.. Το “Yes we can” (Ναι, μπορούμε) που έλεγε στην καμπάνια του ο Ομπάμα γίνεται ένα καθημερινό “Yes we come” (Ναι, χύνουμε).. Ταυτοχρόνως, ενώ χύνουμε καταναλώνοντας, ζούμε και μέσα σε ένα όργιο ανεκτικότητας.. Γυρνάμε στο σπίτι αποκαμωμένοι και μισοτελειωμένοι από το κυνηγητό της ζωής, το άγχος, την ανίατη ρουτίνα και καθημερινότητα και όλα αυτά που σκοτώνουν το πραγματικό σεξ και τον έρωτα και ξαπλώνουμε στους καναπέδες μας απέναντι από τις ειδήσεις, τα πρωϊνάδικα, μεσημβρινάδικα και βάλε, για να καταναλώσουμε ανεξέλεγκτα και σε τεράστιες ποσότητες ό,τι μας πουν και ό,τι μας σερβίρουν.. Από πολέμους, φρίκη και βαρβαρότητες, έως φαιδρότητες και ατέλειωτες σάχλες.. Από την υποκρισία πολιτικών και «δημοσιογράφων» και το ασήμαντο των σταρ παρουσιαστών, έως και το εντυπωσιακό «τίποτα» των λεηλατημένων ψώνιων.. Το τραγικό είναι ότι όλα αυτά τα καταναλώνουμε όχι απλώς συγκαταβατικά και ανεκτικά, αλλά και απολαυστικά και ενίοτε οργασμικά.. Το κενό στην ψυχή μας γέμισε με σκάνδαλα και διαφθορά, με γλουτούς και κοιλιακούς.. Πού να χωρέσει το πραγματικό σεξ και τον έρωτα;
Εν τω μεταξύ η κρίση πίνει καφέ στο σαλόνι μας. Οι πολιτικές και οικονομικές εξουσίες μας λένε ότι για να ξεπεράσουμε αυτήν την κρίση πρέπει να αγοράσουμε και να καταναλώσουμε ακόμα περισσότερα.. -Καταναλώστε για να σωθούμε! Ακούγεται από παντού η κραυγή αγωνίας της αγοράς και των εντεταλμένων της.. Και εδώ που τα λέμε μεταξύ μας και για να το διασκεδάσουμε και λίγο (καλοκαιράκι είναι..) η οικονομική κρίση βοήθησε στην αύξηση της πραγματικής σεξουαλικής επιθυμίας, αλλά μόνο σε ορισμένες περιοχές.. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις πλούσιες περιοχές των βορείων προαστίων της Αθήνας, όπου οι καταναλωτές έχουν τη δυνατότητα να προμηθεύονται ασυστόλως με αγαθά, το σεξ μειώθηκε κατακόρυφα διότι οι καταναλωτές εκσπερμάτιζαν ψωνίζοντας.. Όμως στα δυτικά, πτωχά πλην τίμια προάστια, όπου η κατανάλωση περιορίστηκε στο ελάχιστο λόγω της οικονομικής ανέχειας, οι καταναλωτές επιδόθηκαν μετά μανίας στο σεξ μη έχοντας κάτι καλύτερο να καταναλώσουν.. Δεν ήταν τυχαίες, άλλωστε, οι επισκέψεις γνωστών άπληστων κοσμικών κυριών σε Κοκκινιά και Κερατσίνι..
Ο καταναλωτισμός, από τότε που ανακαλύφθηκε (στη δεκαετία του 1920-30) αποτελεί το αποτελεσματικότερο μέσον, τόσο για κέρδος όσο και για κοινωνικό έλεγχο γιατί όπως έλεγε και ο Μαρκούζε μας μετατρέπει με τη θέληση μας σε «μονοδιάστατους» ανθρώπους και υποτελείς της αγοράς και των εκφραστών της. Το «προϊόν» γίνεται η θέληση, η επιθυμία και το όνειρο μας.. Σήμερα, όταν η τηλεόραση και τα περιοδικά μας συμβουλεύουν πώς να πετύχουμε ασταμάτητους οργασμούς, στην πραγματικότητα δεν μιλούν για πραγματικό σεξ, αλλά μας προτρέπουν σε έναν οργασμικό καταναλωτισμό για να επιτύχουν ασταμάτητες αγορές.. Έχουμε πλέον περάσει για τα καλά στην εποχή του οργασμικού καταναλωτισμού ο οποίος έχει υποκαταστήσει ακόμα και αυτό το πραγματικό σεξ και τον έρωτα και έχει αλλοιώσει την ανθρώπινη φύση. Σήμερα οι ήρωες δεν γεννούν πια παιδιά, αλλά καταναλωτικά προϊόντα..
Μια σειρά εκπαιδευτικών θεμάτων για τον έρωτα και το σεξ..
Το γεγονός ότι βιώνουμε μια βαθιά κοινωνική κρίση (η οικονομική είναι το λιγότερο) που φυσικά έχει άμεσες επιπτώσεις και στην ερωτική και σεξουαλική μας ζωή είναι πλέον προφανές και κραυγαλέο..
Οι αξίες του νεοφιλελευθερισμού οδήγησαν στην απληστία των golden boys, στην τεράστια και πρωτοφανή συσσώρευση του παγκόσμιου πλούτου στα χέρια ελάχιστων αδίστακτων και επιτήδειων και φυσικά στην οικονομική κρίση. Η αγορά στο όνομα του κέρδους, καβάλησε με αναίδεια την κοινωνία και επέβαλε τις αξίες της εκσπερματώνοντας μέσα της χωρίς προφυλακτικό και χωρίς κανέναν απολύτως έλεγχο.. Έτσι, η προσκόλληση στον κόσμο των πραγμάτων οδήγησε και στην υποτίμηση των ανθρώπων..
Η ζωή είναι αλλού..
Η γενική κυριαρχία των αξιών της αγοράς και των τεχνικών επικοινωνίας, όχι μόνο στη δημόσια ζωή αλλά και στις σχέσεις των ανθρώπων, έχουν οδηγήσει σε μια γενική αποπολιτικοποίηση, ακόμα και σε μια ιδιότυπη αποϊδεολογικοποίηση. Οι Ευρωεκλογές απέδειξαν ότι το 60% του λαού δεν εκπροσωπείται ή αδιαφορεί για τους σχηματισμούς του ελληνικού κοινοβουλίου. Το ρήγμα ανάμεσα στην κοινωνία και στα υπάρχοντα συστήματα εκπροσώπησης της (κόμματα, συνδικαλιστικοί φορείς, κλπ..) είναι τεράστιο. Το πολιτικό σύστημα αποτελεί πλέον την κύρια πηγή του κακού στον τόπο που επηρεάζει άμεσα όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής. Οι παρωχημένοι θεσμοί και η κουτσή Δημοκρατίας μας έχουν υποκατασταθεί από τις τεχνικές επικοινωνίας και η καθημερινή πολιτική διεξάγεται μεταξύ της γαλάζιας ανικανότητας, της πασοκικής κακοήθειας και της καρατζαφερικής γελοιότητας. Η αριστερά αυτοαναφέρεται και αυτοθαυμάζεται ναρκισσιστικά περιχαρακωμένη στο παλιό και ξεπερασμένο, ιδέες και οράματα δεν υπάρχουν πια και το καινούργιο δεν φαίνεται στον ορίζοντα..
Το αγαθό της ενημέρωσης είναι πλέον και αυτό ένα είδος εν ανεπαρκεία. Η κοινωνία δεν έχει κανένα απολύτως λόγο στην ενημέρωση της, οι λεγόμενες ακροαματικότητες, θεαματικότητες κλπ, κάθε άλλο παρά απηχούν τα προβλήματα, τις προτιμήσεις και τα όνειρα της, οι δε «δημοσιογράφοι» δεν μεταφέρουν τα ερωτήματα της αλλά είναι εντεταλμένοι αγοραίων και κομματικών επιλογών αναλόγως αυτό που εξυπηρετεί καλύτερα την προσωπική τους αναρρίχηση και «επιτυχία»..
Βρωμερό κατάλοιπο και απόρροια του παχέως εντέρου όλης αυτής της κατάστασης είναι η «Σέχτα» των κωλόπαιδων και στυγνών δολοφόνων που, πλήρως αποπολιτικοποιημένοι και αποϊδεολογικοποιημένοι βλέπουν αμερικάνικες αστυνομικές ταινίες με μπάτσους να τρώνε ντόνατς και χάμπουργκερς και μετά, προσποιούμενοι τους «επαναστάτες», απολαμβάνουν να σκοτώνουν όπως ακριβώς οι άρρωστοι και τιμωροί δολοφόνοι του κινηματογράφου «καθαρίζουν» την κοινωνία από τις ..πόρνες!
Ύστερα από όλα αυτά, είναι επόμενο και στον τομέα του σεξ και του έρωτα το μοναδικό αφροδισιακό να αποτελεί πλέον η εξουσία.. Δεν είναι τυχαίο ότι οι έρευνες του Σεξολογικού Ινστιτούτου έδειξαν πως παραμονές εκλογών οι μόνοι που βρίσκονταν σε στύση έτοιμοι να γαμήσουν και πάλι τον τόπο, ήταν οι πασόκοι που μυρίζονται την εξουσία να πλησιάζει και τους σηκώνεται.. Επειδή λοιπόν σε αυτόν τον τομέα είναι μεγάλο κρίμα να πάει χαμένο και αυτό το καλοκαίρι, παρακολουθώντας τη δράση «πολιτικών» και «δημοσιογράφων» να κάνουν τη καριέρα τους σε βάρος της κοινωνίας και επειδή το υποκειμενικό στοιχείο παίζει ακόμα κάποιο ρόλο στον έρωτα και στο σεξ και άρα κάτι καλό μπορεί να βγει από αυτό, (είναι το μόνο που μας σώζει) αποφάσισα να γράψω μια σειρά ..εκπαιδευτικών θεμάτων τα οποία και θα αναρτήσω προς ενημέρωση των αγαπημένων αναγνωστών μου εντελώς δωρεάν φυσικά.. Η προσφορά είναι μόνο θεωρητική γιατί για ..πρακτικές εφαρμογές δεν προλαβαίνω.. Περιμένω και παραγγελιές για θέματα.. Άντε βρε και καλό καλοκαίρι..
Χωρίς καμία αίσθηση ντροπής και ενοχής
«Κάθε ημέρα χάνουμε και ένα πολύτιμο στοιχείο της επανάστασης» (Σαμίρ Ελ Γιουζέφ)
Οι πολιτικοί μας ξεκουράστηκαν για λίγο, μετά τις ευρωεκλογές, και τώρα ξανά μανά συνεχίζουν την «ανοδική» πορεία τους. Οι ακούραστοι και οι τυχεροί αλλάξανε λίγο στόχους. Κάνανε ένα πολιτικό κοκτέιλ (μείγμα γαλάζιου και πράσινου ρεύματος ρίχνοντας και ροζ κόκκους) και…ετοιμάζουν βαλίτσες για Βρυξέλλες. Άλλοι, που δεν τα κατάφεραν, δεν ανησυχούν. Έχουνε μέλλον επειδή στην ελληνική πολιτική σκηνή υπάρχει πάντα η δεύτερη φορά. Η δεύτερη ευκαιρία. Κυριαρχεί μία άτυπη αμνησία που θα ξάφνιαζε οποιονδήποτε εκεί, έξω στην Ευρώπη.
Ο κύριος Χ ή Ψ με ηχηρό πολιτικό όνομα, βρέθηκε για μία στιγμή στο μάτι του κυκλώνα με τρανταχτές αποδείξεις της διαφθοράς και της ενοχής του. Γίνεται γνωστός, με την κακή έννοια της λέξεως, σε όλη την χώρα και αναγκαστικά αποσύρεται για λίγους μήνες. Από την δημόσια ζωή. Απομακρύνεται για χρόνια αλλά σίγουρα όχι για πάντα .Δεν θα παραιτηθεί .Δεν έχει την αξιοπρέπεια κι ούτε την αυτογνωσία των βρετανών συναδέλφων του. Θα ξαναβγεί στην πολιτική σκηνή. «Επαναστατεί», παλεύει για την ελευθερία και την ανεξαρτησία του έθνους. Ξαναχτυπά την πόρτα της πολιτικής με λάβαρο την δόξα και το χρήμα. Εφοδιάζεται με φρεσκαρισμένα συνθήματα. Μοστράρει καινούργιο πολιτικό λούκ σίγουρος ότι τω δικαιούται. Τα πάντα θα ανοίξουν και θα είναι προσιτά φτάνει να αφήσει το ήθος σπίτι του. Χωρίς καμία αίσθηση ντροπής ή ενοχής θα ξαναποκτήσει όνομα, τίτλους και προνόμια.
Και αν σε αυτόν βρίσκεις μία δικαιολογία, στα ανοιχτά μυαλά που, ενώ δηλώνουν αριστεροί ξεχάσανε τι σημαίνει επανάσταση τι έχεις να πεις; Δέκα αριστεροί από πέντε χωριά δεν βγάλανε μία κοινή γραμμή. Γέμισαν το μάτι μας με προοδευτικές ρητορείες ενώ υπηρέτησαν πολύ πιο πεζά συμφέροντα. Ποιος θα αναλάβει τις ευθύνες των εκλογικών ποσοστών του ΣΥΡΙΖΑ; Για τι ξεθώριασαν τα ιδανικά της επανάστασης; Η πτωτική τάση ενόχλησε τους φίλους και τους οπαδούς! Πόση αντικειμενικότητα χρειάζεσαι για να κατανοήσεις το λάθος στους χειρισμούς τωνδεκεμβριανών επεισοδίων στο κέντρο της Αθήνας; Για τι δεν παραδέχονται τις άστοχες επιλογές ηγετικών μορφών;
Ή ασάφεια του αριστερού επαναστατικού χώρου δικαιολογεί την παρείσφρηση τρομοκρατικών επαναστατικών κινημάτων; Ενώ λειτουργούν σαν κοινοί εγκληματίες, με ποιο δικαίωμα δηλώνουν οι ΣΕΧΤΑ επαναστάτες; Ουδέποτε ένας αριστερός αυτοπροσδιορίζεται και αυτοχαρακτηρίζεται ως «σέχτα»! Κρύβονται κάτω από την ασπίδα της Αριστεράς ενώ, με βάση τις διακηρύξεις και κυρίως τις πράξεις τους, είναι απορριπτέοι! Πιο πολύ πείθουν σαν ψυχασθενείς σε λανθάνουσα μορφή παρά σαν εκπρόσωποι του λαϊκού επαναστατικού κινήματος. Σήμερα έχουν ξεφτιλιστεί τόσο πολύ οι έννοιες επαναστατικής λαϊκής εξέγερσης που καλύτερα είναι να σιωπούν μερικοί που δηλώνουν αριστεροί.
Η επανάσταση του 1821 είχε ηρωικούς στόχους, συγκέντρωσε όλη την αφοσίωση του λαού και την προσοχή των ιστορικών. Η Φιλόμουσος Εταιρεία,(1814)έθετε σαν πρώτο στόχο την πνευματική ανύψωση του γένους των Ελλήνων (συγκέντρωση πόρων για ίδρυση σχολείων στην Ελλάδα, επάνδρωσή τους με φωτισμένους δασκάλους, υποτροφίες για σπουδές νέων στο εξωτερικό κλπ.) Η Φιλική Εταιρεία (1814),αποσκοπούσε στην ίδρυση ανεξάρτητου κράτους και στην παραχώρηση αυτονομίας. Την αποτελούσαν φλογεροί πατριώτες, ριζοσπαστικά μέλη της (μικρο)αστικής τάξης, πολλοί λόγιοι, φοιτητές, έμποροι, οικονομικά ισχυροί Έλληνες της διασποράς και ιδίως πολλοί οικονομικά και πολιτικά ισχυροί, ιεράρχες, στρατιωτικά ισχυροί. Οι επιφανείς “Ήρωες του 21″ τιμήθηκαν με πλήθος ανδριάντων και μνημείων ενώ τα ονόματά τους τιμούν πλατείες και δρόμους όλων των ελληνικών πόλεων ακόμη και στην αλλοδαπή. Πώς θα νοιώθανε αν έβλεπαν τους τωρινούς «επαναστάτες»; Πόση πίκρα θα πλημμύριζε την καρδιά τους αν έβλεπαν τα χάλια της τωρινής ελληνικής κοινωνίας και την κατάντια των πολιτικών ανδρών της;
Περισσότερα... »
03:37
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Το Δίλημμα του Ευθύφρωνα (Ηθική χωρίς Θεό)
Στον διάλογό του με τον Ευθύφρωνα ο Σωκράτης προτάσσει ένα δίλημμα για τον περιώνυμο συνομιλητή του. Διατηρώντας τη μορφή -αλλά όχι το περιεχόμενο- του επιχειρήματος του διαλόγου μπορούμε να παρουσιάσουμε ένα παρόμοιο δίλημμα για τον θεϊστή. Ο θεϊστής πιστεύει οτι κάποιες αξίες, και συγκεκριμένα οι ηθικές αξίες, πηγάζουν με κάποιον τρόπο από την βούληση του Θεού. Οι προτάσεις με ηθικό περιεχόμενο, όπως `είναι κακό να χτυπάς τρίτους’, ή `είναι άδικο να κλέβεις’, αντλούν την ισχύ τους από την θέληση του Θεού. Ο Θεός τις καθιστά αληθείς, όπως ο καλλιτέχνης καθιστά αληθές οτι ο τοίχος είναι κόκκινος βάφοντάς τον.
Το δίλημμα του Ευθύφρωνα έχει ως εξής: είτε οι ηθικές προτάσεις είναι αληθείς ανεξάρτητα από την βούληση του Θεού, είτε όχι.
Ας πάρουμε το πρώτο κέρας του διλήμματος. Έστω δηλαδή οτι οι προτάσεις της ηθικής είναι αληθείς ανεξάρτητα από τη βούληση του Θεού. Τότε θα ήταν αληθείς ακόμα κι αν δεν υπήρχε. Και θα ήταν αληθείς ακόμα κι αν ο Θεός μας έλεγε -μας έδινε κίνητρα, ή μας ανάγκαζε- να κάνουμε κάτι διαφορετικό. Ο θεϊστής απορρίπτει αυτή τη πεποίθηση.
Ο θεϊστής προσυπογράφει το δεύτερο κέρας του διλήμματος: η ισχύς των ηθικών προτάσεων απορρέει από τη βούληση του Θεού. Αν όμως η εικόνα που σκιαγραφεί ο θεϊστής είναι έγκυρη, τότε ο Θεός θα μπορούσε να κάνει ηθική τη δολοφονία, τον βιασμό και την κλοπή.
Το δεύτερο κέρας έχει παράλογες συνέπειες. Πώς θα μπορούσε να είναι ηθική η δολοφονία ενός αθώου, ή ο βασανισμός ενός μωρού; Οφείλουμε, κατά τον Σωκράτη, να απορρίψουμε το ενδεχόμενο που ενσωματώνει το δεύτερο κέρας του διλήμματος και να αποδεχτούμε το πρώτο.
Αυτό είναι, σε πολύ αδρή μορφή, το επιχείρημα του Σωκράτη στον Ευθύφρωνα. Η ίδια ακριβώς συζήτηση για το οντολογικό status των ηθικών αξιών ανέκυψε τον 16ο και 17ο αιώνα στις διάμαχες ανάμεσα στους βολονταριστές -σαν τον Λούθηρο, ο οποίος πίστευε οτι οι ηθικές αλήθειες οφείλουν την ισχύ τους στη βούληση του Θεού- και τους ρασιοναλιστές -οι οποίοι πρέσβευαν οτι οι αλήθειες αυτές είναι ανεξάρτητες από τη βούληση του Θεού.
Αρκετά χρόνια αργότερα, τη θέση του Θεού πήρε η volonté générale, εκπεφρασμένη στα γραπτά του Ρουσσώ και άλλων συγχρόνων του. Στους πιο μοντέρνους καιρούς τη θέση του Θεού έχουν αναλάβει κατά καιρούς η επιστήμη -όπως σε κείμενα ορισμένων θετικιστών- οι κοινωνίες -όπως στα γραπτά ριζοσπαστικών σχετικιστών- το ασυνείδητο, κ.ο.κ. Όλες αυτές οι σύγχρονες θεωρίες προσυπογράφουν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, το δεύτερο κέρας: την πεποίθηση δηλαδή οτι η ισχύς των ηθικών προτάσεων απορρέει, τρόπον τινά, από τη βούληση της κοινωνίας, ή του πολιτισμού, ή του ασυνειδήτου ή της μαζικής κουλτούρας.
Το επιχείρημα του Σωκράτη δείχνει πως, αν μη τι άλλο, έχουμε καλούς λόγους να είμαστε σκεπτικιστές ως προς όλες αυτές τις μορφές `ευθυφρωνικού’ βολονταρισμού.
Περισσότερα... »
03:34
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Η Πρόκληση της Αναρχίας
Ο αναρχικός εγείρει μία τεράστια -σε σημασία και έκταση- πρόκληση για την ηθική νομιμοποίηση της πολιτικής αρχής. Κάθε πολιτικός, Έλληνας και μη, όφειλε να πάρει ένα-δύο μαθήματα από τη θεωρία των αναρχικών, όχι μόνο για να καταλάβει πόσο απαιτητική, από ηθικής άποψης, είναι η δικαιολόγηση οποιασδήποτε μορφής κρατικής εξουσίας, αλλά και για να συνειδητοποιήσει πόσο πολύ απέχει η μέριμνα υφισταμένων κρατών από εκείνη που απαιτεί μία εύλογη δικαιολόγηση της εξουσίας αυτής.
Υπάρχουν δύο είδη αναρχικού: ο a priori αναρχικός αρνείται οτι οποιοδήποτε κράτος, ή άλλο είδος οργανωμένης πολιτικής κοινότητας, μπορεί να χαίρει ηθικής νομιμοποίησης (ανάμεσα σε αυτούς συγκατελλέγονται στοχαστές όπως ο R.P. Wolff και ο Peter Kropotkin). Ο a posteriori αναρχικός δεν αρνείται οτι ένα κράτος, ή άλλο είδος πολιτικής κοινότητας, μπορεί να χαίρει ηθικής νομιμοποίησης, αλλά αρνείται οτι τα υπάρχοντα κράτη, ή τα περισσότερα υπάρχοντα κράτη, έχουν τέτοια νομιμοποίηση (οι παραδοσιακοί, ‘λαϊκοί’ αναρχιστές, όπως ο Bakunin, εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή, όπως και, πιο πρόσφατα, ο Chomsky).
Για τον ‘απριορικό’ αναρχικό, κανένα είδος κεντρικής κρατικής εξουσίας δεν μπορεί να δικαιολογηθεί, γιατί η εξουσία του παραβιάζει αναγκαστικά -και κατά συρροή- την ενεργοποίηση της ατομικής αυτονομίας. Οι άνθρωποι εξασκούν την αυτονομία τους όταν παίρνουν κάθε λογής αποφάσεις: από την απόφαση τί θα μαγειρέψουν για μεσημεριανό, μέχρι την απόφαση πώς θα συμπεριφερθούν στους συνανθρώπους τους. Σύμφωνα με αυτό το είδος του αναρχικού, ένας αυτόνομος άνθρωπος που έχει τη στοιχειώδη ευαισθησία να αναγνωρίσει τις ηθικές και πολιτικές υποχρεώσεις του δεν χρειάζεται τον νόμο για να του πει τι θα κάνει. Για την ακρίβεια, ο νόμος (κάπως όπως η θεϊκή βούληση) διαφθείρει την ηθική αυτονομία των ανθρώπων: είναι απαράδεκτο να λέμε ‘δεν θα κλέψω και δεν θα σκοτώσω επειδή θα με κλείσουν φυλακή διαφορετικά’, όπως είναι απαράδεκτο να λέμε ‘δεν θα κλέψω επειδή διαφορετικά θα με τιμωρήσει ένας επουράνιος μπάτσος.’ Οι σοβαροί αναρχικοί παίρνουν σοβαρά τις ατομικές ελευθερίες και τα ατομικά καθήκοντα και πρεσβεύουν οτι, αν πραγματικά παίρνουμε σοβαρά τα δικαιώματα και την αυτονομία, οφείλουμε να αφήσουμε τους ανθρώπους να επιλέγουν ελεύθερα, χωρίς (δυνητική) εξωτερική επιβολή.
Δεν είναι τυχαίο που πολλοί από τους ‘απριορικούς’ αναρχιστές αυτής της κλάσης είχαν σοσιαλιστικές συμπάθειες (όπως o Wolff). Κι’αυτό επειδή δεν αρνούνταν οτι έχουμε καθήκοντα να δίνουμε μέρος του πλούτου που κληρονομούμε, φερ’ειπείν, σε λιγότερο προνομιούχους. Το μόνο που αρνούνταν ήταν πως τέτοιου είδους ηθικά καθήκοντα είναι θεμιτό να επιβάλλονται με νομικά εξαναγκαστικά μέσα.
Τα τελευταία χρόνια η γενιά των αναρχικών αυτού του είδους, και ιδιαίτερα των αναρχοσοσιαλιστών έχει σχεδόν εκλείψει. Η πιο δημοφιλής σύγχρονη εκδοχή του αναρχισμού έχει υποστασιοποιηθεί στην άτεγκτη -και ηθικά δυσάρεστη- θεωρία της αναρχοελευθεριακότητας. Οι ελευθεριακοί, αντίθετα με πολλούς παραδοσιακούς αναρχιστές, βασίζουν τη θεωρία τους στην ιδιοκτησία του εαυτού: κανείς δεν μπορεί να κάνει τίποτα στο σώμα και στο νου μου χωρίς τη δική μου συναίνεση. Έπειτα υποθέτουν πως η ιδιοκτησία αυτή επεκτείνεται και σε εξωτερικά αγαθά, όπως οι φυσικοί μη-ανθρώπινοι πόροι. Η ενσωμάτωση μιας συγκεκριμένης ποσότητας εργασίας σε ένα αγαθό το κάνει δικό μου και μου δίνει απόλυτες ηθικές αξιώσεις πάνω σε αυτό. Αν κάποιος μου το πάρει, είναι σαν να παίρνει μία προέκταση του σώματός μου, ή ένα κομμάτι της εργασίας μου. Είναι, ως εκ τούτου, σαν να με χρησιμοποιεί σαν σκλάβο του (έχω γράψει ενάντια στη θεωρία της ελευθεριακότητας εδώ, εδώκι εδώ).
Οι ελευθεριακοί δεν είναι απριορικοί αναρχιστές, αφού πρεσβεύουν πως το κράτος μπορεί να έχει δικαιολογημένη ύπαρξη, όταν παρέχει δημόσια αγαθά (όπως η εθνική άμυνα) και εξαφαλίζει τη συντήρηση του κράτους δικαίου. Κατ’αυτό τον τρόπο η ελευθεριακότητα οδηγεί, με σχετική ευκολία, σε αυτό που ο Nozick αποκαλεί ‘ελάχιστο κράτος’ (βλ. τα πρώτα δύο κεφάλαια του βιβλίου του Anarchy, State and Utopia. Η ειρωνία είναι οτι ο άνθρωπος που έκανε τόσα για να δημιουργήσει μία στέρεη θεωρητική βάση για την ελευθεριακότητα, εγκατέλειψε τη θεωρία αυτή στο ωριμότερο -τελευταίο- στάδιο της καριέρας του. βλ., για παράδειγμα, την εισαγωγή στο The Examined Life).
Το μεγάλο ερώτημα που ανακύπτει και το οποίο πρέπει να απαντήσει ο κάθε μη-αναρχικός είναι το εξής: τί είναι εκείνο που δίνει νομιμοποίηση σε έναν πολιτικό θεσμό να επιβάλλει μία σειρά από νόμους και κανόνες; Προφανώς μία τέτοια νομιμοποίηση χρειάζεται κάποια δικαιοκρατικά και φιλελεύθερα εχέγγυα: οποιαδήποτε νομιμοποιημένη αρχή οφείλει να εγγυάται τα δικαιώματα των μελών της πολιτικής κοινότητας, να στοχεύει στη δικαιοσύνη, και να εκχωρεί τις μέγιστες δυνατές ελευθερίες στους πολίτες που βρίσκονται στη δικαιοδοσία της. Όλοι οι εύλογα σκεπτόμενοι άνθρωποι δέχονται οτι αυτές είναι αναγκαίες συνθήκες για τη νομιμοποίηση. Είναι, εντούτοις, επαρκείς; Πολλοί απαντούν καταφατικά, ταυτίζοντας έτσι τη δικαιολόγηση με τη νομιμοποίηση. Το πρόβλημα που αντιμετωπίζει αυτή η απάντηση έχει πολλά προβλήματα, ένα από τα οποία είναι το εξής: έστω οτι κάποιος ταξιδεύει στο εξωτερικό, λ.χ. στη Σουηδία. Η πολιτική κοινότητα της Σουηδίας μπορεί να διασφαλίζει μία σειρά από εκτενή δικαιώματα για τους πολίτες της, να εγκρίνει νόμους με γνώμονα τη δικαιοσύνη τους, κ.ο.κ. Είναι αυτομάτως -και μόνο επειδή δικαιολογημένη- η σουηδική αρχή επαρκώς νομιμοποιημένη vis-a-vis τον επισκέπτη; Χαίρει δηλαδή νομιμοποίησης με τον τρόπο που αυτή συνήθως εννοείται, ώς επαρκής για να του επιβληθούν ‘σουηδο-κεντρικά’ καθήκοντα και υποχρεώσεις;
Η απάντηση είναι προφανώς αμφιλεγόμενη. Αλλά, στο βαθμό που επιτελώ τα καθηκόντά μου σε σχέση με τους συνανθρώπους μου, γιατί να θεωρήσουμε οτι οποιαδήποτε πολιτική αρχή έχει αξιώσεις στην υπακοή μου σε νόμους που έχει θεσπίσει (μόνο επειδή χαιρεί ηθικής δικαιολόγησης); Η πιο δελεαστική άποψη είναι, νομίζω, αυτή του Locke και -πιο πρόσφατα- των A. John Simmons καιMichael Otsuka: οτι, δηλαδή, η μόνη ηθικά σημαίνουσα πράξη επαρκής για νομιμοποίηση μίας πολιτικής αρχής είναι η ατομική συναίνεση. Η θέση αυτή είναι πάρα πολύ κοντά στην παραδοσιακή a posteriori αναρχική θέση, αφού απαιτεί από την πολιτική κοινότητα όχι μόνο να προασπίζει τη δικαιοσύνη και την εκτενή ελευθερία, αλλά να έχει αξιώσεις επιβολής του νόμου μονάχα σε όσους συναινούν ελεύθερα στη συμμετοχή σε μία τέτοια κοινότητα. Φυσικά μπορεί να διατηρεί το δικαίωμα επιβολής δίκαιων νόμων σε όσους δεν πράττουν σύμφωνα με τις αρχές της δικαιοσύνης (π.χ. κλέβουν, σκοτώνουν ή επιδίδονται σε ρατσιστικές πρακτικές). Ωστόσο από αυτό το δικαίωμα δεν προκύπτει, νομίζω, καμία υποχρέωση κάποιου που δεν ταυτίζεται καθόλου με μία αρχή να υπακούσει τους νόμους που αυτή θεσπίζει, στο βαθμό που ήδη κάνει όλα όσα η δικαιοσύνη απαιτεί.
Περισσότερα... »
02:16
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Π ερί Έρωτος
ΑΡΣΕΝΙΚΟ - ΘΗΛΥΚΟ
Οι σχέσεις των δύο φύλων είναι ένα σημαντικότατο κεφάλαιο της ζωής του ανθρώπου, επειδή από αυτές εξαρτάται, σε μεγάλο ποσοστό, η ευτυχία του, κι επιπλέον επειδή πάνω τους στηρίζεται η οικογένεια, το βασικό κύτταρο της δομής του κοινωνικού ιστού, γι' αυτό αξίζει να τις εξετάσουμε.
Η αλήθεια πάντα ενοχλεί και συχνά κοστίζει ακριβά: ο μύθος αναφέρει ότι όταν η θεά Ήρα ρώτησε τον μάντη Τειρεσία ποιος απολαμβάνει περισσότερο την ερωτική πράξη, ο άντρας ή η γυναίκα, κι εκείνος απάντησε «η γυναίκα», τότε εκείνη, εξοργισμένη, τον τύφλωσε. Οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος θα παραδεχτεί ότι στο ερωτικό παιχνίδι κυριαρχεί το θηλυκό. Ποιος χάνει χρόνο, χρήματα, κι ενέργεια, κορίτσια, στη διάρκεια του φλερτ, για να σας δελεάσει; Ποιος πρέπει να έχει συνεχώς ακμαίο ηθικό, παρ' όλες τις απορρίψεις που αντιμετωπίζει συχνά; Ποιος ιδρώνει και αγχώνεται στο κρεβάτι για να σας ικανοποιήσει; Η γυναίκα απλά περιμένει, σαν την αράχνη στο κέντρο του ιστού των θελγήτρων της, να παγιδευτούν μερικά ερεθισμένα αρσενικά, για να διαλέξει το υποψήφιο θύμα της (στο οποίο υποκύπτει στη συνέχεια, δεδομένου ότι ενδίδει στον άντρα που υπόσχεται τα περισσότερα, δηλαδή σε εκείνον που λέει τα μεγαλύτερα ψέμματα). Οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος θα παραδεχτεί ότι οι γυναίκες είναι, από τη φύση τους, αληθινές «μηχανές του σεξ»: 1) έχουν τρεις βασικούς τύπους διαφορετικών οργασμών (κλειτοριδικός, κολπικός, πρωκτικός), οι οποίοι, σε συνδυασμό μεταξύ τους, φτάνουν τους επτά! 2) μπορούν να έχουν πολλαπλούς οργασμούς, σε μικρό χρονικό διάστημα, 3) ο γυναικείος οργασμός διαρκεί 15 δευτερόλεπτα, ενώ ο αντρικός μόλις 5, 4) η γυναίκα αφήνει κραυγές ηδονής σε ολόκληρη τη διάρκεια της ερωτικής πράξης, ο άντρας ένα ζωώδες μουγκρητό στο τέλος, 5) οι γυναίκες μπορούν να προσποιηθούν στη διάρκεια της συνουσίας, διασώζοντας έτσι τη «γυναικεία τιμή» τους, 6) μια γυναίκα μπορεί να ικανοποιήσει (και να απολαύσει) ταυτόχρονα μέχρι και τρεις άντρες (και διαδοχικά ακόμη περισσότερους), ενώ ένας άντρας μόλις και μετά βίας μια γυναίκα!
Απέναντι σε αυτήν την πολλαπλή μηχανή του σεξ στέκεται αντιμέτωπο το αρσενικό, έχοντας για μοναδικό όπλο μια απόφυση μέσου μήκους 17 εκατοστών! Ο αγώνας είναι άνισος: χρειάζεται πολύς κόπος για να ικανοποιηθεί το θηλυκό, ενώ παράλληλα υπάρχει ο κίνδυνος να εκτεθεί ο άντρας ανεπανόρθωτα, λόγω ανικανότητας στύσης ή πρόωρης εκσπερμάτωσης. Για να μη μιλήσουμε για σχόλια του τύπου «ο Πέτρος τον είχε μεγαλύτερο» ή «ο Γιάννης πηδούσε καλύτερα». Η γυναίκα δεν ρωτάει ποτέ τίποτα: γι' αυτήν η ικανοποίηση του άντρα είναι κάτι το αυτονόητο.
Γι' αυτή τη φυσική σεξουαλική ανισότητα δεν μίλησε βέβαια καμμία φεμινίστρια. Το μόνο που βρίσκουν να πουν (και είναι φυσικό, αφού οι περισσότερες είναι ανέραστες, ανοργασμικές, ή λεσβίες) είναι ότι οι άντρες βλέπουν τις γυναίκες σαν «σκεύη ηδονής». Αν δεχτούμε την άποψη ότι οι άντρες βλέπουν τις γυναίκες σαν «σεξουαλικά αντικείμενα», αυτό σημαίνει άραγε ότι οι γυναίκες βλέπουν τους άντρες σαν «πνευματικά υποκείμενα»; Πολύ αμφιβάλλω. Ας μη γελιόμαστε: η βάση της σχέσης των δύο φύλων είναι σεξουαλική και ηδονοθηρική, όλα τα άλλα έρχονται (ή δεν έρχονται) στη συνέχεια. Η μομφή των φεμινιστριών, «οι άντρες βλέπουν τις γυναίκες σαν σκεύη ηδονής», είναι στην ουσία ένα καλυμμένο παράπονο, γιατί δεν βλέπουν και τις ίδιες σαν «σκεύη ηδονής». Είναι απλό, ενστικτώδες, και πρωτόγονο, το είπε και ο Όσκαρ Γουάιλντ: «ο άντρας πιάνεται από τα μάτια, η γυναίκα από τ' αυτιά». Πολλοί άντρες ξετρελάθηκαν από την ομορφιά μιας γυναίκας, κανείς όμως από τον «πλούσιο ψυχικό κόσμο» κάποιας άσχημης φεμινίστριας, κι αυτό είναι το μεγάλο και κρυφό τους παράπονο. Η κουλτούρα και τα «ψυχικά χαρίσματα» που προβάλλουν, είναι ένα άχρηστο (δυστυχώς) αντιστάθμισμα στην απουσία φυσικού κάλλους.
Η γυναίκα διανύει τρεις βασικές περιόδους της ερωτικής της ζωής. Στην πρώτη, εξερευνά και ανακαλύπτει τη σεξουαλικότητά της, μέσα από εφήμερες συνήθως σχέσεις με το άλλο φύλο. Στη δεύτερη, ψάχνει για τον ιδανικό σύζυγο, παντρεύεται, και κάνει παιδιά. Στην τρίτη, ύστερα από μερικά χρόνια γάμου, και αδυνατώντας να πιστέψει ότι η ερωτική της ζωή έχει τελειώσει, αναζητά επιβεβαίωση και σεξουαλική ένταση σε εξωγαμιαίες σχέσεις. Στον άντρα, η κατάσταση είναι πιο σταθερή και απλή. Στα περισσότερα είδη ζώων, μετά από μια σύντομη περίοδο ζευγαρώματος, το αρσενικό φεύγει και η θηλυκιά αναλαμβάνει όλα τα «οικογενειακά βάρη». Αυτό το ένστικτο πολυγαμίας υπάρχει και στον άντρα. Αφού βρει θηλυκιά για να αποθέσει και να διαιωνίσει τα γονίδιά του, είναι έτοιμος για νέες κατακτήσεις. Αυτό που κρατάει τον άντρα στην οικογένεια είναι κάποιοι ηθικοί καταναγκασμοί, που δημιουργήθηκαν στη μακραίωνη ιστορία του είδους μας. Λύνει όμως κι αυτός το πρόβλημα συνάπτοντας εξωσυζυγικές σχέσεις. Έτσι η οικογένεια «λειτουργεί» μέσα σε μια ατμόσφαιρα αμοιβαίας υποκρισίας κι εγωισμού. Κάθε μεριά θεωρεί ότι έχει το δικαίωμα για παράλληλους έρωτες, αλλά ξεσπάει πόλεμος όταν κάποιος από τους δύο συζύγους μάθει ότι το έτερον ήμισυ έχει εξωγαμιαίες σχέσεις.
Ένας άλλος φεμινιστικός μύθος είναι εκείνος του άντρα-συντρόφου. Η πείρα απέδειξε ότι η γυναίκα έλκεται κυρίως από πρωτόγονους, άξεστους άντρες. Οι γυναίκες εκτιμούν τα «καλά παιδιά» αλλά ερωτεύονται τα «κακά παιδιά». Το «καλό παιδί» το πολύ-πολύ να το βλέπουν σαν την καλύτερή τους φίλη. Απόδειξη, τα αναρίθμητα ερωτικά γράμματα θαυμαστριών που λαμβάνουν στις φυλακές διάφοροι βιαστές και δολοφόνοι γυναικών. Η βία και ο κίνδυνος αποτελούν τα ισχυρότερα αφροδισιακά για τη γυναίκα (τα άλλα δύο είναι το χρήμα και η εξουσία). Αυτή η κτηνώδης φύση της σεξουαλικής ηδονής περιγράφεται με θαυμαστό τρόπο από τον Μπερτολούτσι, στο Τελευταίο τανγκό στο Παρίσι, όπου η Μαρία Σνάιντερ παρατάει κάθε τόσο τον ρομαντικό και τρυφερό Ζαν-Πιέρ Λεώ, για να πάει τρέχοντας στο αδειανό διαμέρισμα του κυνικού Μάρλον Μπράντο, που διαθέτει τα στοιχειώδη πράγματα που χρειάζονται ένας άντρας και μια γυναίκα για να είναι ευτυχισμένοι: ένα στρώμα, κι ένα κομμάτι βούτυρο. Μια γυναικεία έκφραση της μόδας στη δεκαετία του '70 ήταν, «αυτός πηδάει σαν διανοούμενος» (δηλαδή σαν ευαίσθητος άνθρωπος). Οι φεμινίστριες, αφού πρώτα ευνούχισαν τους άντρες, λέγοντάς τους πως τους θέλουν σαν ισότιμους, τρυφερούς, καλλιεργημένους, κι ευγενικούς συντρόφους, τώρα δηλώνουν πως «δεν υπάρχουν πια αληθινοί άντρες», και στις ιδιωτικές τους στιγμές ονειρεύονται άγριο σεξ με δασύτριχους νταλικέρηδες και στιβαρούς μπετατζήδες! Είναι πολύ δύσκολο να δαμάσει κανείς το ζώο που κρύβεται μέσα του!...
Ένα άλλο πρόβλημα έχει προκύψει τα τελευταία χρόνια, από την φεμινιστικής έμπνευσης αντιστροφή των αρχέγονων και παραδοσιακών ρόλων του άντρα και της γυναίκας. Από αρχαιοτάτων χρόνων, οι πρωτόγονοι άντρες πήγαιναν για κυνήγι και οι γυναίκες έμεναν στη σπηλιά, φυλάγοντας τα μικρά και συλλέγοντας καρπούς και ρίζες από την τριγύρω περιοχή. Στον 20ό αιώνα, οι φεμινίστριες βάλθηκαν να ανατρέψουν αυτούς τους ρόλους, για να «απελευθερώσουν» τη γυναίκα. Προσπάθησαν να αποδείξουν ότι κι εκείνη μπορεί να κάνει δουλειές που κάνει ένας άντρας. Αυτό δεν θα το αμφισβητούσε κανείς λογικός άνθρωπος, αλλά όσο φυσιολογικό είναι ένας άντρας με φακιόλι που ξεσκονίζει, πλένει, μαγειρεύει, και νταντεύει τα παιδιά, άλλο τόσο φυσιολογικό είναι μια γυναίκα ανθρακωρύχος, διευθύντρια εταιρείας, ή πιλότος πολεμικού αεροσκάφους. Υπάρχουν κάποιοι ρόλοι που επιβλήθηκαν στα δύο φύλα από τη βιολογία και από τη μακραίωνη ιστορική εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, και δεν μπορούν να ανατραπούν ατιμωρητί. Η περίφημη «απελευθέρωση» αποδείχτηκε τελικά διπλή σκλαβιά, διότι εκτός από τις οικιακές εργασίες η γυναίκα φορτώθηκε και τις εξωοικιακές επαγγελματικές υποχρεώσεις (κυρίως σε χώρες παραδοσιακά «φαλλοκρατικές», όπου οι άντρες θεωρούν υποτιμητικό να βοηθήσουν στις δουλειές του σπιτιού). Το τίμημα ήταν πολύ βαρύ για τις γυναίκες: πολλές από αυτές, αφού πρώτα ανάλωσαν πολλά χρόνια για να χτίσουν την επαγγελματική τους καριέρα, στα τριάντα-σαράντα τους παραδέχονται ότι θα τα έδιναν όλα για μια οικογένεια (αν είναι ανύπαντρες), ή αντιλαμβάνονται ότι απέτυχαν σαν σύζυγοι και μητέρες (αν είναι παντρεμένες). Επίσης, η οικονομική αυτονομία της γυναίκας την έκανε πιο αλαζονική, πιο αδιάλλακτη, πιο ανεξάρτητη, με αποτέλεσμα με το παραμικρό οικογενειακό πρόβλημα να προσφεύγει στο διαζύγιο.
Εδώ πλέον βρισκόμαστε σε έναν δρόμο χωρίς επιστροφή, διότι αν στην αρχή οι γυναίκες άρχισαν να εργάζονται για να εκφράσουν την «απελευθέρωσή» τους, τώρα πλέον το κάνουν από οικονομική ανάγκη, αφού ένας μισθός δεν αρκεί για να ζήσει μια οικογένεια.
Μια άλλη καταγέλαστη άποψη είναι ο ισχυρισμός των γυναικών ότι οι οικιακές εργασίες είναι άχαρες και καταπιεστικές (λες και υπάρχει δουλειά που δεν είναι άχαρη και καταπιεστική). Αυτή τη θέση προωθεί η ιταλίδα συγγραφέας Αρμάντα Γκουιντούτσι, στο βιβλίο της «Δύο γυναίκες για πέταμα», όπου περιγράφει, σε εκατό και πλέον σελίδες και με τα μελανότερα χρώματα, βαρειές και ανθυγιεινές δουλειές όπως το ξεσκόνισμα, το μαγείρεμα, και το πλύσιμο των ρούχων. Η γαλλίδα Μαρί Καρντινάλ, στο βιβλίο της «Εγώ και Αυτό», περιγράφει τη φρικτή ζωή μιας νοικοκυράς που ο άντρας της την αγαπάει, την καταλαβαίνει απόλυτα, κι επειδή δεν έχει κανένα πρόβλημα ανακαλύπτει ένα: μια έκτρωση που παραλίγο να κάνει πριν από τριάντα χρόνια η μητέρα της, όταν την εγκυμονούσε. Αυτή η ανακάλυψη την κάνει ράκος, αρχίζει να τριγυρνάει καθημερινά στους δρόμους και να ψωνίζει εφήμερους εραστές, καθώς ο αναίσθητος ο άντρας της το διασκεδάζει στη δουλειά του κάνοντας υπερωρίες! Τελικά σώζεται από βέβαια τρέλα με τη βοήθεια της ψυχανάλυσης. Και μη χειρότερα! Αν λάβουμε υπ' όψιν το εξηλεκτρισμένο οπλοστάσιο της σύγχρονης νοικοκυράς, εγώ πολύ θα το ήθελα να ήμουν παντρεμένη γυναίκα και να ασχολιόμουν με οικιακά. Ο σκλάβος θα έφευγε χαράματα από το σπίτι για τη δουλειά του, στις οκτώ θα πήγαινα τα παιδιά στο σχολείο, 8-10 θα τέλειωνα τις πρωινές δουλειές, 10-12 θα βολτάριζα στην αγορά, 12-2 θα συναντούσα τον εραστή μου (κάποιον ξεκούραστο άνεργο ή φοιτητή), στις δύο θα έπαιρνα τα παιδιά από το σχολείο, και όλα μέλι γάλα! Το πρωί απελευθερωμένη, και το βράδυ παντρεμένη!
Τα πεδία της σχιζοφρενικής αντιπαράθεσης των δύο φύλων είναι ανεξάντλητα. Όταν ο άντρας εκδηλώνει έντονα τον έρωτά του η γυναίκα δυσανασχετεί («με καταπιέζεις»), όταν της αφήνει ελευθερία κινήσεων διαμαρτύρεται («δεν μ' αγαπάς»). Όταν η γυναίκα περιφέρεται προκλητικά ημίγυμνη σε δημόσιους χώρους, αυτό δεν θεωρείται «σεξουαλική παρενόχληση», όταν ο άντρας, αποδεχόμενος την πρόκληση, αρχίζει να ερωτοτροπεί, αυτό θεωρείται «σεξουαλική παρενόχληση»!
Θα μπορούσα να συνεχίσω για πολλή ώρα με παρόμοια παραδείγματα, αλλά δεν νομίζω ότι χρειάζεται...
Δυστυχώς, οι σχέσεις των δύο φύλων πάντα ήταν ανταγωνιστικές. Παλιότερα, ο άντρας ήθελε να «γλεντήσει» τη γυναίκα (εκείνη άραγε δεν το «γλεντούσε»;) κι ύστερα να την παρατήσει, ενώ εκείνη περίμενε γάμο κι αποκατάσταση. Σήμερα, τα δύο φύλα, εκτός από τον ερωτικό και οικογενειακό τομέα, συγκρούονται και στον επαγγελματικό. Το τοπίο είναι μάλλον δυσοίωνο. Έτσι κι αλλιώς ο άντρας και η γυναίκα είναι δύο άσπονδοι αντίπαλοι, που συνάπτουν κατά καιρούς μια πράξη ανακωχής που λέγεται «έρωτας». Το υπόλοιπο του χρόνου τους επιδίδονται σε διαρκείς εχθροπραξίες.
Όλα αυτά δείχνουν ότι η οικογένεια, με την παραδοσιακή της μορφή, δεν είναι πλέον βιώσιμη. Η λύση είναι η «ανοιχτή οικογένεια», όπου δύο ισότιμοι σύζυγοι θα αναγνωρίζουν ο ένας στον άλλον το δικαίωμα για εξωσυζυγικές σχέσεις, ή η καθαρά ζωική μορφή της μονοπυρηνικής οικογένειας, όπου θα υπάρχουν ανύπαντρες μητέρες με παιδιά, και αρσενικοί επιβήτορες που θα περιφέρονται από θηλυκιά σε θηλυκιά, συνάπτοντας σύντομες ερωτικές σχέσεις. Δεδομένου ότι η πρώτη εκδοχή προϋποθέτει ανθρώπους υψηλού πνευματικού επιπέδου, και λαμβάνοντας υπ' όψιν ότι στις σκανδιναβικές χώρες ήδη το 50% των οικογενειών είναι μονοπυρηνικές (ενώ το ποσοστό των διαζυγίων αυξάνεται παγκοσμίως), όλα δείχνουν ότι κινούμαστε προς τη δεύτερη λύση. Είτε μας αρέσει είτε όχι, επιστρέφουμε στη ζωώδη φύση μας.
Κλείνω αυτό το κεφάλαιο με ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα του «φαλλοκράτη» ελβετογάλλου συγγραφέα Μπλεζ Σαντράρς, με τίτλο «Βίος και πολιτεία του Μοραβαζίν». «Ο άντρας και η γυναίκα δεν είναι φτιαγμένοι για να συνεννοούνται, να αγαπιούνται, να συγχωνεύονται, να αλληλοσυγχέονται. Αντιθέτως, αλληλομισούνται και αλληλοσπαράσσονται. Και αν στην πάλη αυτή, που ονομάζεται έρωτας, η γυναίκα θεωρείται το αιώνιο θύμα, στην πραγματικότητα τον άντρα σκοτώνουν ξανά και ξανά. Γιατί το αρσενικό είναι ο εχθρός, ένας εχθρός ανεπιτήδευτος, αδέξιος, υπέρ το δέον εξειδικευμένος. Η γυναίκα είναι παντοδύναμη, είναι καλύτερα ριζωμένη μες στη ζωή, έχει πολλά ερωτογενή κέντρα, άρα ξέρει να υποφέρει καλύτερα, έχει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, η λίμπιντό της την κάνει πιο γήινη, είναι η πιο δυνατή. Ο άντρας είναι ο σκλάβος της, κυλιέται στα πόδια της, παραιτείται παθητικά. Υφίσταται...».
Καταλήγοντας, συμπεραίνουμε (δυστυχώς) ότι η φράση-κλειδί που εκφράζει τις σχέσεις των δύο φύλων (ιδίως στην εποχή μας) είναι η εξής: «Κάντε πόλεμο, όχι έρωτα!». Εξ άλλου, αν δεν υπήρχε το δόλωμα του έρωτα, τα δύο φύλα όχι μόνο δεν θα είχαν καμμία επαφή μεταξύ τους, αλλά ολόκληρος ο πλανήτης θα ήταν χωρισμένος σε δύο μεγάλα αντίπαλα στρατόπεδα που θα επιδίδονταν σε λυσσαλέους πολέμους.
ΕΡΩΤΑΣ, ΤΟ ΟΠΙΟ ΤΟΥ ΛΑΟΥ
Αφού εξετάσαμε τις θανάσιμες σχέσεις αρσενικού-θηλυκού, είναι ώρα να δούμε ποια είναι αυτή η μυστηριώδης δύναμη που ελκύει ακατανίκητα δύο ορκισμένους εχθρούς, όπως τον άντρα και τη γυναίκα. Όλα δείχνουν ότι είναι άλλη μια επινόηση του Κακού Δημιουργού, αφού συνήθως ενώνει ετερόκλητα άτομα τα οποία, όταν παρέλθει η επίδρασή της, αντιλαμβάνονται ότι έπεσαν θύματα κάποιας ανεξήγητης απάτης, και το αρχικό τους πάθος μετατρέπεται σε θανάσιμο μίσος. Οι άνθρωποι, όταν ερωτεύονται, νομίζουν ότι διαλέγουν το αντικείμενο του πόθου τους, αλλά ωστόσο αδυνατούν να εξηγήσουν γιατί τους ελκύει το Α άτομο (με το οποίο δεν έχουν τίποτα το κοινό) και όχι το Β (με το οποίο έχουν πολλά κοινά). Η συνδρομή του Φρόυντ δεν είναι ούτε εδώ πανάκεια, αφού η εκδοχή των γονικών προτύπων, ή της αναζήτησης στο έτερον ήμισυ χαρακτηριστικών που δεν έχουμε εμείς οι ίδιοι, δεν ισχύει πάντα. Εξ άλλου, αν αυτό ήταν αλήθεια, τότε γιατί η αρχική έλξη δεν παραμένει, αλλά με τον χρόνο μετατρέπεται σε απέχθεια; Η απατηλή φύση του έρωτα αποδεικνύεται και από τις σχετικές εκφράσεις που τον περιγράφουν σε ορισμένες γλώσσες: στα αγγλικά το «fall in love» («πέφτω σε έρωτα») και στα γαλλικά το «tomber amoureux» («πέφτω ερωτευμένος») δηλώνουν ξεκάθαρα ότι ο ερωτευμένος στην ουσία «πέφτει σε παγίδα». Ο Νίτσε, αναφερόμενος στην κοσμοθεωρία του Παρμενίδη, στο έργο του «Η Φιλοσοφία στην τραγική εποχή των Ελλήνων», γράφει σχετικά: «Η δύναμη της Αφροδίτης είναι να ζευγαρώνει τα αντίθετα. Ένας πόθος φέρνει κοντά τα στοιχεία που μάχονται το ένα το άλλο: το αποτέλεσμα είναι ένα γίγνεσθαι. Όταν ο πόθος κορεστεί, το μίσος και η εναντιότητα τα χωρίζει και πάλι...».
Αυτή η μυστηριώδης έλξη είναι η κινητήρια δύναμη της ζωής των ανθρώπων: οι άντρες πασχίζουν να αποκτήσουν πλούτη και εξουσία για να εντυπωσιάσουν τις γυναίκες, και οι γυναίκες αφιερώνουν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στον καλλωπισμό τους για να τραβήξουν την προσοχή των αντρών. Στην ουσία, η επήρεια του έρωτα έχει σαν σκοπό (και αυτή) την ταλαιπωρία όλων των όντων, και τη διασταύρωση γονιδίων εντελώς διαφορετικών εκπροσώπων του ανθρώπινου είδους (κάτι σαν το αποτρόπαιο και θλιβερό γατοκούνελο, αποτέλεσμα των φρικτών πειραμάτων που κάνουν τα τελευταία χρόνια οι άνθρωποι, με τα γονίδια διαφόρων φυτών και ζώων). Η σεξουαλική ηδονή είναι το δόλωμα για την ερωτική δραστηριότητα των ανθρώπων-πειραματόζωων και για τη διαιώνιση των πειραμάτων που γίνονται ερήμην τους.
Ένα άμεσο αποτέλεσμα του ανθρώπινου εθισμού στο παραισθησιογόνο ναρκωτικό του έρωτα, είναι και η δημιουργία του θεσμού της οικογένειας. Άνθρωποι που συχνά δεν έχουν τίποτα το κοινό μεταξύ τους, βρίσκονται εγκλωβισμένοι μέσα σε ένα φαύλο πλέγμα σχέσεων εξουσίας, αλληλεξάρτησης, και διαπλεκόμενων (και συχνά αντικρουόμενων) συμφερόντων. Οι οικογένειες δεν είναι παρά οίκοι ενοχής, χώροι καταπίεσης, βίας, εκμετάλλευσης, αιμομιξίας, απόγνωσης, αντιφατικών συναισθημάτων, νευρώσεων, ψυχώσεων, σχιζοφρένειας και παράνοιας.
Δεδομένης λοιπόν της απατηλής φύσης του, της τεράστιας επιρροής και της σημασίας του στη ζωή των ανθρώπων, καθώς και του ψυχο-βιοχημικού εθισμού που προκαλεί, ο έρωτας μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί σαν το όπιο του λαού, επειδή τους αποβλακώνει και τους αποσπά την προσοχή από ουσιαστικά προβλήματα, όπως είναι η αποκάλυψη του βρώμικου παιχνιδιού του Κακού Δημιουργού... Περισσότερα... »
18:22
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
ΝΑΖΙΣΜΟΣ - ΦΑΣΙΣΜΟΣ & (ΝΕΟ) ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ(Οι πιστοί των θνητών «θεών» εξακολουθούν έτι)
Ο Ναζισμός περιθωριοποίησε τον Χριστιανισμό και ο κομμουνισμός αποκήρυξε γενικά την θρησκεία. Ο νεοπαγανισμός δεν δύναται να έχει σχέση με τον κομμουνισμό ως αντίθετα ιδεολογήματα αλλά δύναται να έχει με τον ναζισμό, καθόσον θεωρίες περί ανωτερότητας της φυλής αναπτύσσονται στους κόλπους του στην Ελλάδα, ενώ ταυτόχρονα ο ναζισμός έχει σχέση με τον αποκρυφισμό, την φυσική θρησκεία και τον κοινωνικό Δαρβινισμό (βλ. «Ζωτικός χώρος» (Lebensraum)). Όμως ως χρέος προς την ιστορία, πρέπει συντόμως να δηλωθεί πως, αν και η σελίδα αναδεικνύει τις σχέσεις αυτές, ακόμη και μέσα από τις «Φυσικές θεωρίες» του Χίτλερ για εξόντωση των «αδυνάτων» και αν και παρουσιάζει τις βίαιες εκφάνσεις της Χιτλερικής Νεολαίας και του ναζιστικού κόμματος γενικότερα, από την άλλη πρέπει να ξεκαθαριστεί ότι η βία δεν ήταν μόνο μέλημα των ναζιστών στην Γερμανία. Κομμουνιστές, Εθνικιστές και σοσιαλιστές εις την Γερμανία του μεσοπολέμου, όπως και σε άλλα κράτη, είναι εξίσου υπεύθυνοι για ξυλοδαρμούς και δολοφονίες, εφόσον όλα σχεδόν τα πολιτικά κόμματα είχαν στους δρόμους «ομάδες κρούσης», όπως άλλωστε πολλά κόμματα σήμερα (φανατικοί των αφισοκολλήσεων). Τότε όμως τα πράγματα ήσαν πιο βίαια και γίνονταν χρήση από όλους παραστρατιωτικών ακτιβιστών. Πολλοί αναφέρονται στις ναζιστικές ομάδες των δρόμων που έφερναν την βία με συγκρούσεις. Κανείς όμως, παρά ελάχιστων, δεν αναφέρει με ποιους συγκρούονταν και γιατί, οι Ναζιστές. Και αυτοί δεν ήσαν άλλοι παρά οι ανάλογες ομάδες κρούσης άλλων κομμάτων και ασφαλώς η «νόμιμη» αστυνομία που βρίσκονταν στα χέρια των σοσιαλιστών της κυβέρνησης. Όχι ότι οι μεν υπήρξαν καλύτεροι από τους δε. Απλώς για να μην σφάλει ο αναγνώστης πιστεύοντας πως ο ναζισμός είναι ο μόνος υπεύθυνος με τον οποίο ο παγανισμός πρέπει να στιγματιστεί από την απολογητική. Κάθε άλλο. Η σύνδεση παγανισμού και ναζισμού έγκειται εις την φυσιολατρία, την αθεΐα προς τον Χριστό, τον μυστικισμό και εις την μυσταγωγία περί των όρκων, συμβόλων, τον μεσσιανισμό, την προσωπολατρία, την μίξη με τον γερμανικό παγανισμό και την παγανιστική φιλοσοφία του Ρόζενμπεργκ κ.α. που σφυρηλατούν μια τυφλά υπάκουη μέχρι θρησκευτικής αυτοκτονίας κοινωνία. Βεβαίως τα απάνθρωπα του Ναζισμού και η πολεμική σύρραξη που αυτός προκάλεσε δεν οφείλονται απλά εις τις παγανιστικές (διαφορετική ηθική) καταβολές του, αν και σίγουρα ευθύνονται για την άνοδο εις την ηγεσία του όλων εκείνων των «ηθικά ελεύθερων» ηγετών του, αλλά στην καταπίεση της Γερμανίας μετά τον Α΄ Π.Π. και τον απορρέων εξ αυτής εθνικισμό που για την Ορθοδοξία είναι αίρεση. Αντίστοιχα η μεγάλη εντύπωση της γενοκτονίας των κρεματορίων είναι αποτέλεσμα σίγουρα του βιομηχανικού μοντέλου εξόντωσης (μαζικός αφανισμός) και όχι μόνο της έλλειψης ηθικής. Όμως δεν είναι δυνατό οι σταυροφορίες για τους παγανιστές να θεωρούνται από την μεριά ως αποκλειστικό γέννημα θρέμμα του Χριστιανισμού αποκρύπτοντας τις πολιτικές προεκτάσεις από πίσω τους και ταυτόχρονα ο ναζισμός να εμφανίζεται υπεραπλουστευμένα από αυτούς όσο και από την «επίσημη ιστορία» ως φαινόμενο καθαρά πολιτικό δίχως θρησκευτικές προεκτάσεις.
ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ «ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ» & ΝΑΖΙΣΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΝ ΝΕΟΠΑΓΑΝΙΣΜΟ 
Αριστερά: Η κομματική σημαία ήταν κατά βάση κόκκινη (αποκαλύπτοντας τις σοσιαλιστικές καταβολές του κινήματος και τις εξισωτικές πεποιθήσεις του), λευκή στο κέντρο (συμβολίζοντας την φυλετική καθαρότητα), ενώ δέσποζε μια μαύρη σβάστικα, ο γνωστός αγκυλωτός σταυρός (Hakenkruez), σύμβολο εθνικιστικό, που χρησιμοποιούσαν διάφορες αντισημιτικές και εθνικιστικές ομάδες ήδη από την δεκαετία του 1910 (Πηγή: Η Άνοδος του Γ΄ Ράιχ, Ιωάννης Κούτουλας, Ιστορικός, Παγκόσμια Ιστορία, τεύχος 7, σελ. 27)
Μέσο: Κομμουνιστική προπαγάνδα με τυπικά συνθήματα: «Η θρησκεία είναι το όποιο του λαού. Δεν θα μας σώσει κανένα ανώτερο ον, κανείς Θεός, κανείς Κάιζερ ούτε δικαστήριο». Η κομμουνιστική βία ήταν εκτονότερη από αυτή των εθνικοσοσιαλιστών. (Πηγή: Η Άνοδος του Γ΄ Ράιχ, Ιωάννης Κούτουλας, Ιστορικός, Παγκόσμια Ιστορία, τεύχος 7, σελ. 61)
Δεξιά: Η μούμια του Λένιν. Αντί οι κομμουνιστές να προσκυνούν τα άφθαρτα λείψανα των αγίων του ζώντος Θεού, κατασκεύασαν δικούς τους ταριχευμένους «άγιους» ως πολιτικοί παγανιστές και λάτρευαν τους κτιστούς πολιτικούς τους. Με αυτό τον τρόπο οι λεγόμενοι άθεοι «θρησκεύουν» και πιστεύουν σε φυσικά πρόσωπα, όπως άλλωστε έπρατταν και πράττουν και οι ναζί, με το νεκρό και αποτεφρωμένο πλέον πρόσωπο του Χίτλερ. (Πηγή Φώτο: [nowscape.com]
Όμως, για να οδηγηθούμε στην κατανόηση της «Ολότητας των Πραγμάτων» είμαστε υποχρεωμένοι να ξεκινήσουμε από την αναζήτηση των βασικών συλλήψεων που δόμησαν την Αρχαιοελληνική Θρησκεία. Εάν δεν δουλέψουμε σε βάθος και δεν διαβρώσουμε, παράλληλα, τις ρίζες που στηρίζουν τα δόγματα της θεοκρατίας, τότε σύντομα δεν θα υπάρχει παρά μια χαώδης Οικουμένη... (Πηγή: Γιάννης Σπυρόπουλος, Η αναβίωση της Αρχαίας Ελληνικής Θρησκείας, Ρ. Αναστασάκης, Μ. Βερέττας, Μ. Δημόπουλος, Μ. Καλόπουλος. Μ. Κιουλαφά, Π. Μαρίνης, Χ. Μήνη, Στ. Μυτιληναίος, Γ. Σπυρόπουλος, Ο. Τουτουνζή, Γ. Τσαγκρινός, Εισαγωγή Εύα Αυλίδου, Εκδόσεις Αρχέτυπο, Έκδοση Α΄ Απρίλιος 2002, Θεσσαλονίκη, σελίδα 230)
«Κάθε λαός», έλεγε ο Ρόζενμπεργκ, «για να δώσει τον καλύτερο εαυτό του και για να εκπληρώσει την ιστορική του αποστολή, οφείλει να ζει σύμφωνα με τις δικές του παραδόσεις και τους δικούς του κανόνες. Οι φιλοσοφίες που δεν δέχονται αυτή την ιδιαίτερη μοίρα κάθε λαού, ή κάθε εθνικής κοινότητος, δεν μπορούν παρά να οδηγήσουν την ανθρωπότητα στο χάος». (Πηγή: Περιοδικό Ιστορία εικονογραφημένη, τεύχος 36, άρθρο «Ρόζενμπεργκ, ο φιλόσοφος του Ναζισμού», σελ. 117)

Αριστερά: Να αποβληθεί η παλαιά διαθήκη από την θρησκεία των Ελλήνων (Πηγή: Περιοδικό Δαυλός, Τεύχος 137, εξώφυλλο, άνω επικεφαλίδα)
Οι απαιτήσεις των σύγχρονων Ελλήνων Εθνικιστών και νεοπαγανιστών δεν διαφέρουν από τις απόψεις των Προτεσταντών «Γερμανοί Χριστιανοί» της Ναζιστικής Γερμανίας που ζητούσαν την αποκάθαρση του χρισ τιανικού δόγματος από τα εβραϊκά στοιχεία, με κύριο σημείο την κατάργηση της Παλαιάς Διαθήκης και οι οποίοι πίστευαν σε ένα Χριστό Λευκό Άριο που κατάγονταν από τον Καύκασο.
Δεξιά: Η πρώτη συνέλευση των «Γερμανών Χριστιανών» στο Βερολίνο το 1933. Ήταν μια προσπάθεια του εθνικοσοσιαλισμού να συμφιλιώσει σε μια καινούργια θρησκεία τους γερμανικούς παγανιστικούς μύθους και τα στοιχεία του παραδοσιακού Χριστιανισμού. Ο Ρόζενμπεργκ [Φιλόσοφος του Ναζιστικού Παγανισμού] πρωτοστάτησε και εδώ. (Πηγή: Περιοδικό Ιστορία εικονογραφημένη, τεύχος 36, άρθρο «Ρόζενμπεργκ, ο φιλόσοφος του Ναζισμού», σελ. 119)
|
ΑΡΧΑΙΟ «ΚΙΤΣ» ΣΕ ΦΑΣΙΣΤΙΚΑ ΚΑΘΕΣΤΩΤΑ ΕΛΛΑΔΑΣ & ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ
Ο Σαντάμ Χουσεΐν ως Ασσύριος αρματιστής. Πάντοτε υπήρχε η μανία των φασιστικών και ολοκληρωτικών καθεστώτων να ανατρέχουν στην αρχαιότητα των λαών που επιθυμούν να κυβερνήσουν πολιτικά ή εκπαιδευτικά, για να ριζώσουν στα μυαλά των. Όσο πιο πίσω, τόσο πιο βαθύ το ρίζωμα. Όσο πιο παλιά, τόσο πιο μακρύς ο σφετερισμός και η καπηλεία. Κανείς δεν τολμά να απλώσει κλαριά στο μέλλον. Εκεί η ιστορία και ο Θεός περιμένουν ως αμετακίνητοι αυστηροί κλαδευτές των επεκτατικών τους σχεδίων. Το Γερμανικό Γ΄ Ράιχ σε μια στιγμή φανταστικού παραληρήματος, επέκτεινε την κρατική του εξουσία σε 1000 χρόνια πέρα της δεκαετίας του 1940. Όμως και αυτό το «θηρίο» έπεσε, όπως έπεσαν και άλλα στο παρελθόν και πρόκειται να το ακολουθήσουν ακόμη περισσότερα. Ματαιοδοξίες των ανθρώπων που θέλουν να απλωθούν στις 4 διαστάσεις, γι’ αυτό επικαλούνται τους θρησκευτικούς ιερατικούς θεματοφύλακες και δεινόσαυρους τηςπτώσης, εκείνους της «εσωτερικής μυστικής αρχαίας γνώσης». Τους μπαμπούλες της βίας, του σπαθιού που κόβει λαιμούς, του πέλεκυ που σπάει τα κεφάλια, του κεραυνού που κεραυνοβολεί τους αντιπάλους και του τόξου που δηλητηριάζει τις καρδιές.
Παναθηναϊκό στάδιο 1969. Μολών Λαβέ, ασπίδες, κίονας δωρικού ρυθμού (ο αγαπημένος ρυθμός των φασιστών και ναζί), και πάνω πάνω το πουλί των συνταγματαρχών της 21ης του Απρίλη. (Πηγή: Τηλεοπτικός Σταθμός Ετ1, εκπομπή Παρασκήνιο, 07/12/2005)
|
ΒΙΝΤΕΟ ΓΙΑ ΑΡΧΑΙΟ «ΚΙΤΣ» ΑΘΑΝΑΤΟ
Βίντεο. Μέγεθος: 603 Kb - Διάρκεια: 2΄: 57΄΄: Στην οπτική ακολουθία της εκπομπής «Παρασκήνιο» εξιστορείται το κιτς που διέτρεχε τις επιδείξεις των φασιστικών καθεστώτων της νέας Ελλάδας. Ακόμη και το σύμβολο ΧΡ χρησιμοποιείται σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως ασφαλώς και τα πρόσωπα του 1821. Όμως παρά το «Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών» των συνταγματαρχών, μαζί και δίπλα, από την εποχή του Μεταξά, ελλοχεύει η ολοήμερη βαρύτητα προς την στρατιωτική αθλητική παιδεία και τα γυμνάσματα για την δημιουργία σπαρτιατικών σωμάτων, άνευ πνεύματος, οι δαυλοί (κάτω αριστερά) και οι κωμικοτραγικές αναπαραστάσεις του φασισμού Μεταξά και Παπαδόπουλου. Αρχαίο Κιτς Αθάνατο. Ακόμη και σήμερα υπάρχει η συνέχεια στα πλαίσια της ανάδειξης του «αρχαίου πνεύματος» με περικεφαλαίες. (βλέπε κάτω δεξιά).
Παρακάτω: Παναθηναϊκό Στάδιο 1940 [4 πρώτα στιγμιότυπα] & Παναθηναϊκό Στάδιο 1969 [Τα υπόλοιπα] (Πηγή στιγμιότυπων: Τηλεοπτικός Σταθμός Ετ1, εκπομπή Παρασκήνιο, 07/12/2005)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Φωτογραφία από την εκδήλωση που οργάνωσαν οι «Αμφικτύονες Λαμίας» για τον εορτασμό της Μάχης των Θερμοπύλων. Και πάλι η συλλογική παρουσία ήταν εντυπωσιακή (Πηγή: Περιοδικό Ιχώρ, τεύχος 35 - 36, «Οι Έλληνες τιμούν τους προγόνους τους», σελίδα 18)
|

Αριστερά: Μόναχο 1937, Εορτές της Γερμανικής Τέχνης. Εν μέσω πομπής ιερειών διακρίνουμε άρμα φέρων την κεφαλή της Θεάς Αθηνάς. Οι εορτές που τελούσαν υπό την προσωπική καθοδήγηση του Αλφρέδου Ρόζεμπεργκ, είχαν ως επίκεντρό τους πανάρχαιες δωρικές δοξασίες και τιμούσαν ιδιαιτέρως το ηλιακό σύμβολο του αγκυλωτού σταυρού (Πηγή: Περιοδικό Απολλώνειο Φως, τεύχος 50, άρθρο: Ο εσωτερικός συμβολισμός του Αγκυλωτού Σταυρού, Π. Παπακωνσταντίνου, σελίδα 17)
Δεξιά: Ομάδες νεαρών Γερμανίδων, οι οποίες συμμετέχουν -ως θαλάσσιες νύμφες- σε γιορτή του ναζιστικού κόμματος. Οι γιορτές αυτές στόχευαν στην αναβίωση αρχαίων μύθων και στην σύνδεσή τους με το παρόν. Σε αυτό το πανηγύρι στο Stralau τιμώντο οι ψαράδες. (Πηγή: Περιοδικό Ιστορικά θέματα, τεύχος 7, άρθρο «Αδόλφος Χίτλερ, Διορατικός πολιτικός ή απλός καιροσκόπος;», Μανουέλα Μαρούδη M.A. War Studies (King΄s College, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου), σελίδα 32)
Η ΧΙΤΛΕΡΙΚΗ ΝΕΟΛΑΙΑ & Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ
Κατ’ αρχής ας ειπωθεί πως η ενότητα αυτή δημιουργήθηκε για τις ανάγκες απάντησης σε επιστολή του Ιχώρ προς τον π. Γεώργιο Μεταλληνό. Φυσικά η ενότητα αυτή δεν προσπαθεί να αποδείξει πως ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα υπήρξε σημείο ολοκληρωτισμού αλλά πως η μεγάλη ανάπτυξη του αθλητισμού στην αρχαιότητα βασικά και πρωτογενώς οφείλονταν στην ανάγκη σωματικής εκπαίδευσης για την δημιουργία ικανών στρατιωτικών στελεχών και την εφαρμογή πολεμικών εκστρατειών, έστω και αν εξυψώθηκε και ως καθαρό ιδεώδες σε διάφορους αγώνες. Ο πόλεμος τότε γίνονταν σώμα με σώμα και η αντοχή και η δύναμη έπαιζαν σπουδαίο ρόλο. Αυτός είναι και ο λόγος που στην αρχαιότητα η παιδεία ήσαν περισσότερο προσανατολισμένη προς τα αθλήματα παρά προς τις λόγιες σπουδές, ενώ είναι πασιφανής η χρήση του αθλητισμού από όλα τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του 20ου αιώνα (Χίτλερ, Φράνκο, Μουσσολίνι, Μεταξάς) με παράλληλη παραμέληση της λόγιας παιδείας. Κανείς δεν άκουσε τον Πλάτωνα για ισορροπία μεταξύ των δύο.
Νεαρός της Χιτλερικής Νεολαίας εκπαιδεύεται στην ρίψη ψεύτικης χειροβομβίδας (Πηγή: Περιοδικό Ιστορικά θέματα, τεύχος 26, άρθρο «Χιτλερική Νεολαία, η αναζωπύρωση της τευτονικής φλόγας» Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελίδα 68)
«Όποιος έχει την νεολαία έχει το μέλλον. Η διδασκαλία μου θα είναι σκληρή. Η αδυναμία θα ξεριζωθεί από τα παιδιά. Μία βίαιη, δραστήρια, κυρίαρχη, σκληρή νεολαία -αυτή θα επιδιώξω να δημιουργήσω. Αδόλφος Χίτλερ» (Πηγή: Ιστορικά θέματα, τεύχος 26, άρθρο «Χιτλερική Νεολαία, η αναζωπύρωση της τευτονικής φλόγας» Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελίδα 60)
Δεξιά: «[Οι υπηρέτες εργάτες του Ράιχ]. Δυναμώνουμε το σώμα και το μυαλό» (Reichs Arbeits Dienst. Wir ruften Leib und Seele). Προπαγανδιστική αφίσα της Εργατικής Υπηρεσίας, που συντόνιζε την παροχή εθελοντικής εργασίας. (Πηγή: Η Άνοδος του Γ΄ Ράιχ, Ιωάννης Κούτουλας, Ιστορικός, Παγκόσμια Ιστορία, τεύχος 7, σελ. 110)
|
ΧΙΤΛΕΡΙΚΗ ΝΕΟΛΑΙΑ
«Στις 4 Ιουλίου 1926 η ονομασία της οργάνωσης άλλαξε σε «Χιτλερική Νεολαία» [από Λέσχη Νέων] και ο Χίτλερ όρισε ως σύμβολο της το μαγικό ρουνικό σύμβολο «S», που σήμαινε «Ήλιος και Νίκη»»
«Έως το 1932 η Χιτλερική Νεολαία είχε μετατραπεί σε μια οργάνωση αγοριών που είχαν εκπαιδευτεί να υπακούουν απόλυτα στα κελεύσματα των ηγετών τους και έβραζαν από μίσος κατά των Εβραίων και των υπόλοιπων φυλετικά «κατώτερων» ανθρώπων...»
«Το τι ακριβώς συνέβαινε στους δρόμους της Γερμανίας του Μεσοπολέμου φαίνεται καθαρά από το γεγονός ότι η Χιτλερική Νεολαία είχε 23 νεκρούς στις «αψιμαχίες» μεταξύ των ετών 1931 και 1933. Το 1932 απόκτησε με οδυνηρό τρόπο το δικό της ίνδαλμα (όπως είχε συμβεί με τον Χορστ Βέσελ των SA, δύο χρόνια νωρίτερα, όταν ο 12χρονος Χέρμπερτ Νόρκους, γιος οδηγού ταξί από το Βερολίνο, έχασε την ζωή του μαχαιρωμένος βάναυσα από νεαρούς κομμουνιστές κατά την διάρκεια μιας εκστρατείας αφισοκόλλησης. Ο άτυχος Νόρκους σχεδόν αγιοποιήθηκε από την οργάνωση και το ρεύμα προσέλευσης των νέων αυξήθηκε»
«Έτσι, παρά την ύπαρξη σχετικού κονκορδάτου με το Βατικανό, οι Ναζί απαγόρευσαν την λειτουργία της Καθολικής Νεολαίας.. [μαζί με άλλες 400 οργανώσεις που δρούσαν τότε, των οποίων τα μέλη οικιοποιήθηκαν]»
«Οι εκδηλώσεις των νεαρών διαπνέονταν από τέτοια ορμή και πάθος, ώστε το 1930 οι Αρχές όχι μόνο απαγόρευσαν στη Χιτλερική Νεολαία να πραγματοποιεί πορείες και να παρίσταται μαζικά σε ομιλίες πολιτικών στελεχών του NSDAP, αλλά και απείλησαν με πρόστιμο οποιαδήποτε οικογένεια επέτρεπε στα παιδιά της να εγγραφούν σε αυτήν. Ως αντίδραση, η Χιτλερική νεολαία άλλαξε προσωρινά μορφή, σαν χαμαιλέων, λαμβάνοντας την ονομασία «Φίλοι της Φύσης», και φυσικά συνέχισε να διογκώνεται.»
«Κατά τα πρώτα στάδια, και πριν το μοιραίο 1933, η ένταξη ενός νέου στη Χιτλερική Νεολαία ήταν εθελοντική, αλλά, αργότερα, οι άμεσες και έμμεσες πιέσεις που δέχονταν οι νέοι Γερμανοί προκειμένου να συμμετάσχουν στην οργάνωση έφθαναν σε τέτοιο σημείο, ώστε να είναι δύσκολο να μην υποκύψουν. Ένας μεγάλος αριθμός δασκάλων και καθηγητών ήταν οπαδοί του Κόμματος και η μεταχείριση που επιφύλασσαν σε όσους μαθητές του αρνούνταν να ενταχθούν στην Χιτλερική νεολαία ήταν αφόρητη»
«Ως μετριότατος μαθητής κατά την νεότητά του, ο Φύρερ απεχθανόνταν την μόρφωση και τη μελέτη και προτιμούσε να απασχολεί τη νεολαία στα αθλήματα, τη γυμναστική και τις υπαίθριες ασχολίες, προκειμένου να σφυρηλατήσει καλύτερα τον μελλοντικό κατακτητικό στρατό του»
«Συναρπαστικότερα όλων ήταν τα στρατιωτικά παιχνίδια κατά την διάρκεια των οποίων οι νεαροί εκπαιδεύονταν σε πολεμικές τακτικές, στην τέχνη της παραλλαγής, την ανάγνωση χάρτη και τη χρήση της πυξίδας. Η σκοποβολή ήταν άλλη μια ασχολία που ενθουσίαζε τους μικρούς Γερμανούς.»
«Το μόνιμο σλόγκαν ήταν: «Πολεμούμε για την γερμανική τιμή. Πεθαίνουμε για τον Αδόλφο Χίτλερ» Ο ίδιος ο δικτάτορας σημείωνε, σε μια σπάνια στιγμή ειλικρίνειας: «Δεν πρόκειται να είναι ποτέ ξανά ελεύθεροι για την υπόλοιπη ζωή τους»»
Νεαρές Γερμανίδες μέλη της Χιτλερικής Νεολαίας παρατάσσονται προετοιμαζόμενες για τη ρίψη ακοντίου (Πηγή: Περιοδικό Ιστορικά θέματα, τεύχος 26, άρθρο «Χιτλερική Νεολαία, η αναζωπύρωση της τευτονικής φλόγας» Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελίδα 69)
«Στην πραγματικότητα, η εντατική άσκηση, που συχνά έφτανε σε σημείο οριακής καταπόνησης (όπως οι ατελείωτες πορείες με φορτεία) , προκάλεσε σωματικά και ψυχολογικά προβλήματα σε αρκετούς νέους, ενώ οι προστριβές των νέων με τους γονείς τους πολλαπλασιάζονταν, καθώς το καθεστώς ενθάρρυνε όσους ήθελαν να επιδοθούν σε αγροτικές ασχολίες ή αν μάθουν μια τέχνη. Οι μαθητές και οι φοιτητές είχαν πια ελάχιστο χρόνο για να μελετούν, αφού οι υποχρεώσεις τους προς την Χιτλερική Νεολαία και τις υπόλοιπες κομματικές οργανώσεις τους απορροφούσαν επί πάρα πολλές ώρες. Το Κόμμα, μάλιστα, προέβη στη δημιουργία Σχολείων Αδόλφου Χίτλερ, στα οποία πέντε διδακτικές ώρες την ημέρα αφιερώνονταν σε γυμναστική και περιπάτους και μιάμιση σε ακαδημαϊκά μαθήματα. Τα αποτελέσματα ήταν τραγικά. Μέσα σε λίγα χρόνια, το γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα, που θεωρείτο έως τότε υποδειγματικό παγκοσμίως, περιέπεσε σε πλήρη ανυποληψία, τόσο λόγω της μείωσής του ενδιαφέροντος των μαθητών, όσο και λόγω των εκκαθαρίσεων του σώματος των καθηγητών, που διώκονταν για μια σειρά ιδεολογικών και ρατσιστικών παραπτωμάτων.
Υπό τον φον Σίραχ η επέκταση της Χιτλερικής Νεολαίας στη δεκαετία του 1930 υπήρξε ραγδαία. Τον Δεκέμβριο του 1936, παρότι η οργάνωση είχε διογκωθεί εκπληκτικά φτάνοντας τα 5.437.601 άτομα, ο Χίτλερ θέσπισε ένα νέο νόμο, βάσει του οποίου η συμμετοχή των παιδιών σε αυτή καθίστατο πλέον υποχρεωτική. Έτσι, το 1938 αριθμούσε 8.000.000 μέλη κατακτώντας τη θέση της μεγαλύτερης νεολαιίστικης οργάνωσης που εμφανίστηκε ποτέ στον δυτικό κόσμο. Το 90% των νεαρών Γερμανών ήταν ενταγμένο στον κομματικό μηχανισμό του δικτάτορα…»
«Το σπουδαιότερο ιδεολογικό μάθημα ήταν το πώς μπορούσε κανείς να εντοπίσει αμέσως έναν Εβραίο από το σχήμα της μύτης, το σχήμα του κεφαλιού, τα μάτια και το χρώμα του δέρματος. Οι εκπαιδευτές σήκωναν, μάλιστα, όρθια μερικά παιδιά για να δείξουν στους υπόλοιπους ποια ήταν τα εξωτερικά γνωρίσματα της Αρίας φυλής. Οργανώνονταν επίσης, επισκέψεις τμημάτων της Χιτλερικής Νεολαίας σε ψυχιατρεία, νοσοκομεία και άλλα ιδρύματα, όπου διέμεναν άτομα με ειδικές ανάγκες, ώστε τα μέλη της να διαπιστώσουν ιδίοις όμμασι την ανάγκη να εκκαθαριστεί η κοινωνία μας από αυτά τα μιάσματα που στοιχίζουν στην οικονομία της χώρας και που δεν πρέπει να επιτραπεί να αναπαραχθούν, όπως ανάφερε χαρακτηριστικά το φυλλάδιο «Εσείς και ο Λαός σας».(σελ. 77)
Η ζωή στην Χιτλερική Νεολαία ήταν ένα καλά μελετημένος συνδυασμός δράσης, έξαψης, πειθαρχίας και πνευματικής χειραγώγησης». Τα αθλήματα έδιναν στους νεαρούς Γερμανούς μια διέξοδο της επιθετικότητας και της βιαιότητας τους, χαρακτηριστικά τα οποία μια οργανωμένη κοινωνία επιτρέπει να εμφανιστούν μόνο στο πεδίο της μάχης. Ο Χίτλερ αναφέρονταν συχνά, στις ομιλίες του, στον απώτερο στόχο αυτού του προγράμματος μαζικής άθλησης μέχρι υστερίας, ομολογώντας ως ήθελε μια νεολαία «σφριγηλή και λεπτόκορμη σαν κυνηγόσκυλα, ανθεκτική σαν δέρμα και σκληρή σαν χάλυβα Κρουπ». Σκοπός ήταν να εθισθεί η νεολαία στο να «σκέπτεται γερμανικά και να δρα γερμανικά». Διακήρυσσε επίσης: «Θέλω μια νεολαία πλήρως εκπαιδευμένη στις φυσικές ασκήσεις. Σκοπεύω να έχω μια αθλητική νεολαία και αυτό είναι το πρώτο και κυρίαρχο αντικείμενο. Με αυτόν τον τρόπο θα ξεριζώσω αιώνες ανθρώπινης ζωής με αστικό τρόπο. Κατόπιν θα έχω μπροστά μου την αγνή και ευγενή φυσική πρώτη ύλη. Με αυτή θα δημιουργήσω την Νέα Τάξη Πραγμάτων… Δεν θα παρέχω διανοητική εκπαίδευση. Η γνώση καταστρέφει τους νέους άνδρες μου. Θέλω μια δραστήρια, κυρίαρχη, βάρβαρη νεολαία. Η νεολαία πρέπει να αδιαφορεί για τον πόνο. Δεν πρέπει να έχει κανένα αίσθημα αδυναμίας ή συμπόνιας. Θέλω να δω για μια ακόμη φορά στα μάτια της την αστραπή της υπερηφάνειας και της ανεξαρτησίας που έχει ένα αρπακτικό.»
Καθοδηγούμενη από μια τέτοια φιλοδοξία, η Χιτλερική Νεολαία έστρεψε την πλάτη της στα θρανία και επιδόθηκε με πάθος στον αθλητισμό, αποφέροντας στο Ράιχ μια εκπληκτική συγκομιδή 89 συνολικά μεταλλίων (εκ των οποίων 33 χρυσά) κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολινο, αφήνοντας δεύτερη την ισχυρή ομάδα των ΗΠΑ με 56 μετάλλια (24 χρυσά). Εκτός από τις αθλητικές δραστηριότητες και τον κλασσικό αθλητισμό όμως, η Χιτλερική Νεολαία επιδίδονταν με ενθουσιασμό και με σπουδαίες επιδόσεις και σε άλλα συναρπαστικά αθλήματα, όπως η πτήση, ο αιωροπτερισμός, η κωπηλασία, κ.α. ενώ χιλιάδες μέλη της εκπαιδεύονταν σε ειδικούς χώρους στην οδήγηση οχημάτων και μοτοσυκλετών κάθε τύπου, καθώς και στην επισκευή μηχανών »
Δύο νεαροί της Χιτλερικής Νεολαίας, μέλη της περίφημης 12ης Μεραρχίας Πάντσερ των SS «Hitlerjugend» φωτογραφίζονται πάνω στο άρμα μάχης τους στη Νορμανδία, το 1944. Τα μέλη του πληρώματος έχουν γράψει σε διάφορα σημεία του οχήματος τα ονόματα των κοριτσιών τους (Πηγή: Περιοδικό Ιστορικά θέματα, τεύχος 26, άρθρο «Χιτλερική Νεολαία, η αναζωπύρωση της τευτονικής φλόγας» Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελίδα 79)
ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥ ΧΙΤΛΕΡ
«Μετά την δίωξη της Εκκλησίας και την καταπίεση του θρησκευτικού συναισθήματος, η χιτλερική νεολαία άρχισε να εορτάζει πλέον την 30η Ιανουαρίου, τα γενέθλια του Φύρερ (20 Απριλίου), την Πρωτομαγιά, το θερινό ηλιοστάσιο (21 Ιουνίου), την κομματική συνάθροιση της Νυρεμβέργης (9 Νοεμβρίου) και το χειμερινό ηλιοστάσιο (21 Δεκεμβρίου), αντί τα Χριστούγεννα. Το κόμμα δίδασκε, επιπλέον, στα παιδιά να απαγγέλλουν την ακόλουθη «προσευχή», αντί για το Χριστιανικό «Πάτερ Ημών»: «Αδόλφε Χίτλερ, είσαι ο μεγάλος Φύρερ μας. Το όνομά σου κάνει τους εχθρούς να τρέμουν. Ελθέτω το Γ’ Ράιχ σου, γεννηθήτω το θέλημά σου επί της Γης. Κάνε να ακούμε καθημερινά την φωνή σου και διάταξέ μας με την ηγεσία σου, και θα υπακούμε ως το τέλος ακόμη και με τις ζωές μας. Σε τιμούμε. Χάιλ Χίτλερ. »
«Λόγω της καθημερινής πλύσης εγκεφάλου που δέχονταν κατά τις ατελείωτες ομιλίες των ηγετών του Κόμματος, οι νεαροί φανατίζονταν ακόμη περισσότερο. Όποιος υπηρετεί τον Φύρερ υπηρετεί την Γερμανία και όποιος υπηρετεί την Γερμανία υπηρετεί τον Θεό, διακήρυσσε ο φον Σίραχ» (Περισσότερα)
Πηγή: Περιοδικό Ιστορικά θέματα, τεύχος 26, άρθρο «Χιτλερική Νεολαία, η αναζωπύρωση της τευτονικής φλόγας» Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελίδα 60 κ. εξ.
ΝΑΖΙΣΜΟΣ, ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ & 12ΘΕΟ   
Αριστερά: «Υπάρχει φυλετική συνέχεια στον ελληνισμό και ουδείς το αμφισβητεί. Στο επόμενο τεύχος του 'Ελληνικού Πανθέου το αποδεικνύω με την μέθοδο της κρανιομετρίας.», «από το 1928 εσίγησε η Ανθρωπολογία και την θέσιν της έλαβον δογματικές διακηρύξεις, του τύπου «όλοι είμαστε αδέλφια» και σκοτεινές απειλές καταστροφής κάθε επιστημονικής σταδιοδρομίας, του τύπου «αλλά τι είσαι εσύ και πιστεύεις ότι οι Έλληνες είναι πιο έξυπνοι από τους Μαύρους;» και πανηγυρισμοί του τύπου «κατεστράφησαν όλοι αυτοί οι αχρείοι που επίστευαν στην ανωτερότητα των Αρίων». (Πηγή: Παναγιώτης Μαρίνης Πρ. Ελληνικής Εταιρίας Αρχαιοφίλων και μέλος της Επιτροπής για την αναγνώριση της Ελληνικής θρησκείας του 12θέου, Ελευθεροτυπία, 7/2/1999 & Παν.Μαρίνης, Η ελληνική θρησκεία, εκδ. Ελεύθερη Σκέψις, Αθήνα 1996, σελ.126, αντίστοιχα. Φώτο Μαρίνης: Τηλεοπτικός σταθμός Alter, εκπομπή «Χωρίς Μοντάζ ΙΙ», Σάββατο 07/02/2004)
Από τον μελετητή της λατρείας του Δωδεκαθέου, ο οποίος αναγνωρίζεται από όλες τις τάσεις των σύγχρονων αναβιωτών αντιγράφουμε τις απόψεις περί φυλής:
Κατ’ αρχάς ας παρατηρήσωμε, ότι δια να στηριχθή κάθε θεωρία περί φυλής χρειάζεται ανθρωπολογικές μελέτες, συγκριτικές μεταξύ των διαφόρων πληθυσμών. Όμως από το 1928 έπαυσε παγκοσμίως να παράγεται ανθρωπολογική έρευνα, εις την Ελλάδα κατηργήθη η υπάρχουσα έδρα Ανθρωπολογίας και σήμερον μέσα εις τις εκατοντάδες πανεπιστήμια, ιδρύματα, σχολές, τα οποία περιέχουν τις πλέον περίεργες και «αδύνατον να τις φαντασθής» έδρες δεν υπάρχει έδρα φυσικής Ανθρωπολογίας,δια να πληροφορηθώμεν εγκύρως ποίοι είμεθα, Ινδοευρωπαίοι ή «ανάδελφοι»; Ποίοι λαοί εγγύς ή μακράν είναι «αδέλφια» μας και ποίοι όχι; Παγκοσμίως από το 1928 εσίγησε η Ανθρωπολογία και την θέσιν της έλαβον δογματικές διακηρύξεις, του τύπου «όλοι είμαστε αδέλφια» και σκοτεινές απειλές καταστροφής κάθε επιστημονικής σταδιοδρομίας, του τύπου «αλλά τι είσαι εσύ και πιστεύεις ότι οι Ελληνες είναι πιο έξυπνοι από τους Μαύρους;» και πανηγυρισμοί του τύπου «κατεστράφησαν όλοι αυτοί οι αχρείοι που επίστευαν στην ανωτερότητα των Αρίων». (Πηγή: Παν.Μαρίνης, Η ελληνική θρησκεία, εκδ. Ελεύθερη Σκέψις, Αθήνα 1996, σελ.126)
Δυστυχώς για τον Μαρίνη και τους φίλους του, η σύγχρονη ανθρωπολογική έρευνα δεν έχει βρει καμιά απόδειξη για την ύπαρξη της φυλής σε βιολογικό επίπεδο [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=00055DC8-3BAA-1FA8-BBAA83414B7F0000]. Οι άνθρωποι έχουν αναμειχθεί τόσο μεταξύ τους έπειτα που δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Άρα τα λεγόμενα του, τον κατατάσσουν ανάμεσα στον Γκαίμπελς και τον Δρ Μέγκελε.
Κατά καιρούς πολλοί έχουν προσπαθήσει να συνδέσουν τον Χριστιανισμό με τον φασισμό, επειδή ορισμένοι ψευτοχριστιανοί φασίστες, χρησιμοποιούν στο κήρυγμα τους τον Ιησού Χριστό, προσβλέποντας στην υποστήριξη των αφελών. Όμως τα πράγματα δεν έχουν έτσι.
Σύμφωνα με τον ίδιο το Χίτλερ «Ο Χριστιανισμός έφερε τα σπέρματα της αποσύνθεσης όπως η συγχώρεση, η αδυναμία, η ταπεινότητα και την ίδια την άρνηση του νόμου της υπερίσχυσης του δυνατού», «Η συνείδηση είναι μια εβραϊκή εφεύρεση» και «Θα ξεπλύνουμε το Χριστιανικό επίστρωμα και θα φανερώσουμε μια θρησκεία που ταιριάζει στη φυλή μας» (Πηγή: D. Skar «The Nazis and the Occult»). Ναζιστικές ρήσεις και ομιλίες ανέφεραν «Εάν ο Ιαχωβάς έχασε για εμάς τους Γερμανούς κάθε σημασία, το ίδιο πρέπει να ειπωθεί και για τον Ιησού Χριστό».
«Όποιος έχει την νεολαία έχει το μέλλον. Η διδασκαλία μου θα είναι σκληρή. Η αδυναμία θα ξεριζωθεί από τα παιδιά. Μία βίαιη, δραστήρια, κυρίαρχη, σκληρή νεολαία-αυτή θα επιδιώξω να δημιουργήσω. Αδόλφος Χίτλερ» (Πηγή: Ιστορικά θέματα, τεύχος 26, άρθρο «Χιτλερική Νεολαία, η αναζωπύρωση της τευτονικής φλόγας» Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελίδα 60)
Ο Κάρλ Γιούνγκ, τον οποίο οι Ναζί εκτιμούσαν τόσο, ώστε μόλις ανέλαβαν την εξουσία, το 1933, τον έκαναν πρόεδρο του Γερμανικού Ιατρικού Συλλόγου για την Ψυχοθεραπεία, έλεγε πως «Οι Γερμανοί είναι αρκετά έξυπνοι ώστε όχι μόνο να πιστεύουν αλλά και να γνωρίζουν ότι για αυτούς ο θεός είναι ο Βοτάν κι όχι ο Χριστιανικός θεός» (Πηγή: Μελέτη Γιούνγκ ονόματι «Wotan»).
Αναγνώστη, αντικατέστησε το «Γερμανοί» με το «Έλληνες» και το «Βοτάν» με το «Ζευς» και αμέσως βλέπεις ποιοι είναι οι ομοϊδεάτες των Ναζί. Οι Παγανιστές, και όχι οι Χριστιανοί. Ο «Ιός» της Ελευθεροτυπίας πληροφορεί, ποιος είναι εκείνος που ολοκλήρωσε τη μορφή των Ολυμπιακών Αγώνων της σύγχρονης εποχής, οργανώνοντας το φαντασμαγορικό θέαμα του 1936 στο Βερολίνο. Εκείνος που εμπνεύστηκε και επέβαλε την τελετουργία της ιερής φλόγας, της αφής και της μετάβασής της από την Ολυμπία στην πρωτεύουσα της Xιτλερικής Γερμανίας. Ο Δρ Γιόζεφ Γκέμπελς.
Δεν το γνώριζε κανείς πως ο Χριστιανισμός είναι φύσει αντίθετος στη Δημοκρατία; Παράξενο... Τότε γιατί ο ελιτιστής Νίτσε που απεχθανόταν τη δημοκρατία και ήταν δεδηλωμένος αντιχριστιανός έλεγε πως η δημοκρατία είναι προϊόν της επίδρασης των χριστιανικών ιδεών περί ισότητας όλων προ του Θεού; «Ω ανώτεροι άνθρωποι, - έτσι κλείνει το μάτι ο όχλος - δεν υπάρχει ανώτερος άνθρωπος, όλοι είμαστε ίσοι, ο άνθρωπος είναι άνθρωπος, μπροστά στον Θεό! - Μπροστά όμως στον όχλο δεν θέλουμε να είμαστε ίσοι!» γράφει στο Ζαρατούστρα. Γιατί κι ο Χέγκελ το ίδιο πάνω κάτω λέει; Δυστυχώς η αντιχριστιανική προπαγάνδα, καλά κρατεί.
ΣΗΜΕΡΙΝΟΣ ΠΑΓΑΝΙΣΜΟΣ και ΑΠΟΛΛΩΝΕΙΑ ΧΙΤΛΕΡΙΚΑ ΦΩΤΑ  
Αριστερά: Η Γεωπολιτική της Εθνικοσοσιαλιστικής Γερμανίας 1933 -1945. Η Γερμανική γεωπολιτική αποσκοπούσε όχι απλώς στην υλοποίηση των σκοπών του Παγγερμανισμού, αλλά απέβλεπε και στην έκφραση των οραμάτων της Αρίας Φυλής. Μια τιτάνια μάχη άρχιζε από τις δυνάμεις της Παραδόσεως, ενάντια στον έκφυλο κόσμο των μαρξιστικοφιλελευθέρων εβραιόδουλων διεθνιστών (Πηγή: Ησαΐας Ι. Κωνσταντινίδης, Η Γεωπολιτική της Εθνικοσοσιαλιστικής [Ναζιστικής] Γερμανίας (1933 - 1945), εκδόσεις Απολλώνειο Φως)
Δεξιά: Κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Απολλώνειο Φως: Β. Τσιρίμπας, Οι πρωτοπόροι της Εθνοκοινωνικής Αγωγής, WalterDarre, Αίμα και Γη, Ι. Χαραλαμπόπουλος, Σιωνισμός & Εθνικές Τραγωδίες, Ι. Χαραλαμπόπουλος, Ελληνοκεντρική Αναγέννηση
Η υπέρβαση του 12θεϊστικού Ναζισμού
Στα 25 σημεία του κόμματος, που εγκρίθηκαν στις 24 Φεβρουαρίου 1920, αναφέρονται μεταξύ άλλων τα εξής: ...4. Μόνο ένα μέλος της φυλής μπορεί να είναι πολίτης. Μέλος της φυλής μπορεί να είναι μόνο άτομο γερμανικού αίματος, χωρίς να λαμβάνεται υπ’ όψιν η χριστιανική θρησκευτική του πίστη. Συνεπώς, κανείς Εβραίος δεν μπορεί να ανήκει στην φυλή [Παρατίθεται στον Ernst deuerlein (επιμ). Der Aufstieg der NSDAP in Augenzeugenberichten, Μόναχο 1974, σσ. 108-12] (Πηγή: Η Άνοδος του Γ΄ Ράιχ, Ιωάννης Κούτουλας, Ιστορικός, Παγκόσμια Ιστορία, τεύχος 7, σελ. 27)
Το άνωθι σημείο του Ναζιστικού κόμματος παρουσιάζει την χριστιανική πίστη ως «ελάττωμα», εφόσον αν κάποιος είναι Χριστιανός, αυτό δεν θα λαμβάνεται υπ’ όψιν και μπορούσε να γίνει δεκτός ως μέλος της φυλής. Σαφώς δεν αναφέρει «χωρίς να λαμβάνεται υπ’ όψιν η θρησκεία γενικά» αλλά η χριστιανική πίστη. Η υπέρβαση λοιπόν, του ελλαδικού νεοπαγανισμού, έγκειται στο ότι δεν επιθυμεί ο «φυλετικά» Έλληνας να είναι Χριστιανός και προσπαθεί με ποίκιλλα σοφίσματα να αποβάλλει τον Ιησού Χριστό από την συνείδηση του ατόμου.
33 στο Βερολίνο ήταν μια πρωτοβουλία των φοιτητών, δηλαδή των μορφωμένων ελίτΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΓΑΝΙΣΤΙΚΟ ΝΑΖΙΣΜΟΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο Φύρερ ήταν ο ανώτατος δικαστής και η ανώτατη πολιτική αρχή, λειτουργώντας ως ενοποιητικό στοιχείο αναφορά για το σώμα των πολιτών και των κρατικών θεσμών. Η σύλληψη αυτή δεν σχετιζόνταν με την εξιδανικευμένη αντίληψη του μονάρχη, αλλά με τη ριζοσπαστική λατρεία της προσωπικότητας και της ηρωολατρίας, που είχε αναπτυχθεί στον ευρωπαϊκό χώρο από τον 19ο αιώνα. Η έννοια αυτή αναπτύχθηκε από τα ολοκληρωτικά κινήματα και ήταν κοινή στον φασισμό και τον κομμουνισμό, στον τελευταίο μάλιστα προσεγγίζοντας τη θρησκευτική λατρεία με την ταρίχευση του Λένιν. (Πηγή: Η Άνοδος του Γ΄ Ράιχ, Ιωάννης Κούτουλας, Ιστορικός, Παγκόσμια Ιστορία, τεύχος 7, σελ. 92)
Μια γυναίκα συντηρητικών αρχών, που αρχικά θεωρούσε πληβείους και ριζοσπάστες τους εθνικοσοσιαλιστές, περιγράφει την απήχηση που είχε η λαμπηδοφορία της 30ης Ιανουαρίου 1933, ακόμη και η εικόνα της ωμής βίας ως πολιτικής δέσμευσης και ηθικής αποφασιστικότητας: «Επί ώρες παρήλαυναν οι σειρές των οπαφών του NSDAP. Ξανά και ξανά βλέπαμε ανάμεσά τους ομάδες αγοριών και κοριτσιών, ελάχιστα μεγαλύτερων από εμάς... Σε κάποια στιγμή κάποιος πετάχτηκε ξαφνικά από τις σειρές της παρέλασης και χτύπησε ένα άνδρα που στέκονταν λίγα μόλις βήματα μακριά μας. Ίσως να είχε κάνει κάποιο εχθρικό σχόλιο. Τον είδα να πέφτει στο έδαφος με το αίμα να κυλάει στο πρόσωπό του και τον άκουσα να φωνάζει. Οι γονείς μας έσπευσαν να μας απομακρύνουν από τη σκηνή, δεν κατάφεραν όμως να μας αποτρέψουν από το να δούμε τον άνδρα που αιμορραγούσε. Η εικόνα του με στοίχειωσε για ημέρες. Ο τρόμος που μου είχε εμπεύσει ήταν αδιόρατα μπερδεμένος με μια μεθυστική χαρά. «Θέλουμε να πεθάνουμε για τη σημαία», τραγουδούσαν οι λαμπαδηφόροι... Καταλήφθηκα από μια φλεγόμενη επιθυμία να ανήκω σε αυτούς τους ανθρώπους, για τους οποίους η σημαία ήταν θέμα ζωής και θανάτου... Ήθελα να ξεφύγω από την παιδική, περιορισμένη ζωή μου, ήθελα να ενωθώ με κάτι που ήταν μεγάλο και θεμελιώδης» [Melita Maschmann, Account Rendered: A Dossier on my Former Self, αγγλ. Μτφρ. Geoffrey Strachan, Λονδίνο 1964, σσ. 11-12] (ο.π, σελ. 93)
Τα SS είχαν αναλάβει επίσης από το 1934 την διοίκηση και επιτήρηση των στρατοπέδων συγκέντρωσης (Konzetrationslager). Το 1936 οι δυνάμεις αυτές ονομάσθηκαν Νεκροκεφαλές (SS-Totenkopfverbaende, SS-TV). Το πρώτο στρατόπεδο συγκέντρωσης ιδρύθηκε το Μάρτιο του 1933 στο Νταχάου (Dachau), κοντά στο , Μόναχο. Το 1937 υπήρχαν τρία στρατόπεδα συγκέντρωσης, ενώ το 1939 πέντε: το Νταχάου, το Λίχτενμπουργκ (Lictenburg), το Ζάξενμπουργκ (Sachsenburg), το Οριάνεμπουργκ (Oranienburg) και το Εστερβέργκεν (Esterwegen).
Ο αριθμός των κρατουμένων κατά την περίοδο 1933-39 ανήλθε σε 25.000, ενώ οι νεκροί σε 500. Στους κρατούμενους περιλαμβανόταν πολιτικοί αντίπαλοι του NSDAP από τα παλαιά κόμματα, τον Τύπο, την Εκκλησία, καθώς και «αντικοινωνικά στοιχεία», ομοφυλόφιλοι, φαυλόβιοι και Τσιγγάνοι. Οι προληπτικές συλλήψεις ενίοτε ήταν σύντομες, άλλοτε όμως αορίστου χρόνου. Κατά την περίοδο 1933-1939 συνελήφθησαν επί μερικούς μήνες 100.000 άτομα, ενώ το 1938, μετά το αντιεβραϊκό πογκρόμ της Νύχτας των Κρυστάλλων, 30.000 Εβραίοι επί μερικές εβδομάδες. Επίσης, λόγω των κρατικών διώξεων, 200.000 Εβραίοι εγκατέλειψαν τη χώρα έως το 1939. Την ίδια περίοδο στην φασιστική Ιταλία οι έγκλειστοι ήταν λιγότεροι από 5.000 και οι νεκροί μόλις δέκα άτομα, ενώ στην ΕΣΣΔ οι πόλιτικοί κρατούμενοι από 950.000 το 1935 ανήλθαν σε 1.800.000 ά
Περισσότερα... »
15:06
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
|
Ιατρικά Λάθη στην Αρχαία Ελληνική Ιατρική
|
|
|
Ο πρώτος ποινικός κώδικας εμφανίστηκε περίπου το 2259 π.Χ. από το Χαμουραμπί, βασιλιά της Βαβυλωνίας, είχε 250 νόμους και καθόριζε ακόμη και τις αμοιβές των γιατρών. Σε περίπτωση λάθους κόβονταν τα χέρια του γιατρού. Είναι η πρώτη νομική (?) προσέγγιση. Στην Αρχαιότητα, ο γιατρός απεφάσιζε αν θα αναλάβει τη θεραπεία του αρρώστου και αν, κατά τη γνώμη του, η αρρώστια κρινόταν μη ιάσιμη τον παρέπεμπε σταΑσκληπιεία. Εκεί ήταν ιερείς γιατροί, δηλαδή εκεί επεβίωνε η μαγική-θεουργική θεραπευτική προσέγγιση. Επομένως δεν μπορούν να νοηθούν ιατρικά λάθη, πριν η Ιατρική γίνει αυτόνομη επιστήμη τον 6ο αι. π.Χ. περίπου, οπότε επικρατεί η θεοκρατική αντίληψη της Ιατρικής, γιατί ο γιατρός είναι μάγος-θεουργός και όχι γιατρός-θεραπευτής.
Τον 7ο αι. π.Χ. ο Δράκων, o πρώτος νομοθέτης της Αρχαίας Αθήνας, καθόρισε πολύ αυστηρές ποινές και η πιο ήπια ποινή ήταν θάνατος. Η άσκηση λοιπόν της Ιατρικής πραγματοποιούνταν υπό τη «Δαμόκλειο σπάθη» του νόμου και πιθανολογείται ότι οι ιατρικές πράξεις γίνονταν κρυφά σε σπίτια για τον κίνδυνο επιπλοκών με θλιβερές συνέπειες για το γιατρό. Αυτό βέβαια καθυστέρησε την εξέλιξη και την πρόοδο της Ιατρικής. Τα «Δρακόντεια μέτρα» γρήγορα το 594 π.Χ. αντικαταστάθηκαν από τη Νομοθεσία του Σόλωνα.
Το πρώτο ιατρικό λάθος από κακή διάγνωση και θεραπεία αναφέρεται ότι πραγματοποιήθηκε από Αιγυπτίους γιατρούς, όταν κλήθηκαν να εξετάσουν στην Περσία το Βασιλιά Δαρείο. Έπαθε κάκωση (κάταγμα ή/και διάστρεμμα) στο κυνήγι και υπέφερε από φρικτούς πόνους, όπως περιγράφει οΗρόδοτος. Τότε κάλεσε το μεγάλο γιατρό της Αρχαιότητας που ήταν αιχμάλωτός του, το Δημοκήδη τον Κροτωνιάτη, ο οποίος και τον θεράπευσε. Ο Ηρόδοτος περιγράφει τον ανθρωπισμό του Δημοκήδη, ο οποίος γλίτωσε από βέβαιο θάνατο τους πέντε Αιγυπτίους γιατρούς. Θα πρέπει να τονισθεί ότι στον Κρότωνα υπήρχε Σχολή Αθλητών και φαίνεται ο Δημοκήδης είχε αποκτήσει εμπειρία σε ατυχήματα.
Στην Ιπποκρατική εποχή του 5ου αι.π.Χ. και μετά το διαχωρισμό της Ιατρικής από τους ιερείς και μάγους και την καθιέρωση της παρατήρησης, καθώς και της καταγραφής και διάδοσης της ιατρικής επιστήμης, ο Ιπποκράτης εύστοχα σχολιάζει ότι «όποιος μάθει να εφαρμόζει σωστά όσα έχουν γραφτεί, δεν κάνει μεγάλα σφάλματα στην Ιατρική» και με αυτό τον τρόπο σπέρνει τα πρώτα σπέρματα της Ιατρικής Εκπαίδευσης. Ο μεγάλος λοιμός του Πελοποννησιακού Πολέμου εθεωρήθη μεγάλο ιατρικό λάθος και υπονόμευσε την επιστημονική αλλά και επαγγελματική αξιοπιστία των γιατρών. Ο Ιπποκράτης απάντησε: «Η σημερινή αδυναμία μας να δώσουμε απαντήσεις σε κρίσιμα προβλήματα, δε σημαίνει ότι η επιστήμη δε θα μπορέσει να τα λύσει στο μέλλον.» Αυτό ίσως είναι και το πρώτο επιστημολογικό παράδειγμα στην ιστορία της Επιστήμης, αφού η Ιατρική είναι η πρώτη επιστήμη που ανεξαρτητοποιείται από τη φιλοσοφία.
Στην Ελληνορωμαϊκή εποχή έχουμε τον πρώτο χειρουργό στη Ρώμη, τον Αρκάγαθο το 219 π.Χ., ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Ρώμη, λόγω πολλών επιπλοκών, πιθανότατα επώδυνες χειρουργικές πράξεις και να επιστρέψει στη Σπάρτη. Στην Ελληνορωμαϊκή εποχή είναι δύσκολο να καθορισθεί το τεχνικό λάθος κατά τη νοσηλεία του αρρώστου, γιατί δεν υπήρχαν κατευθυντήριες γραμμές για τη σωστή θεραπεία. Θάνατος κατά τη νοσηλεία αρρώστου στην οποία εμπλέκονται γιατροί είναι ποινικό αδίκημα, κατά τη Ρωμαϊκή νομοθεσία.
Ο Γαληνός αναφέρεται στον αντίκτυπο του ιατρικού λάθους στη φήμη του γιατρού. Ένας νεαρός και φιλόδοξος γιατρός με καλή εκπαίδευση στην Ιατρική Σχολή της Αλεξάνδρειας προσπάθησε μάταια να θεραπεύσει τη γυναίκα πλούσιου Πέρση από στείρωση. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πόλη όπου εργαζόταν και έγινε περιοδευτής γιατρός, αλλά η φήμη για το λάθος τον ακολουθούσε παρά τις υπόλοιπες καλές επιδόσεις του.
|
Ιατρικά λάθη: Μια σύντομη ανάλυση αιτιών, επιπτώσεων και αντιμετώπισης
Το πρόβλημα των ιατρικών λαθών γιγαντώνεται καθημερινά. Η ενασχόληση των κεντρικών δελτίων ειδήσεων των τηλεοπτικών σταθμών με καταγγελίες (άλλοτε δίκαιες και άλλοτε όχι) για πιθανά ιατρικά λάθη αποτελεί πλέον συνηθισμένο φαινόμενο στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Βέβαια η έλλειψη αντικειμενικών στατιστικών στοιχείων προερχόμενων από το ελληνικό σύστημα υγείας δεν μας επιτρέπει να σχηματίσουμε μια πραγματική εικόνα των ιατρικών λαθών στην πατρίδα μας και για το λόγο αυτό, για να αναλύσουμε το πρόβλημα, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε στοιχεία τα οποία προέρχονται από μελέτες σε μεγάλες δυτικές χώρες (Ε.Ε., ΗΠΑ, Καναδάς, Αυστραλία).Στις ΗΠΑ με βάση στοιχεία που δημοσιεύθηκαν σε μελέτη του 2000 από το Institute of Medicine οι θάνατοι που πιθανόν σχετίζονται με ιατρικά λάθη υπολογίζονται σε 44.000-98.000 ετησίως. Στην Αυστραλία σε μία μελέτη 14.000 ιατρικών φακέλων αποκαλύφθηκε ότι περίπου το 16,6 % των εισαγωγών σε νοσοκομεία οφείλονταν σε πιθανά ιατρικά λάθη. Στη Μεγ. Βρετανία η ανησυχία τόσο του κοινού όσο και της επιστημονικής κοινότητος για τα ιατρικά λάθη ανάγκασε τις αρχές του εθνικού συστήματος να λάβουν μια σειρά από πρωτοβουλίες όπως η έκδοση μίας σειράς κειμένων με τίτλο "Building a safer NHS for patients: Implementing an organization with a memory".
Βέβαια πέρα από το τραγικό ανθρώπινο κόστος των ιατρικών λαθών δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε και το τεράστιο οικονομικό κόστος για τα συστήματα υγείας. Στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι λαμβάνουν χώρα περίπου 300.000 ανεπιθύμητες ενέργειες σε ασθενείς ως συνέπεια ιατρικών λαθών, γεγονός το οποίο προκαλεί ζημίες της τάξεως του 1 δισεκατομμυρίου στερλινών ή του 1,5 δις δολαρίων(με τις μετριοπαθέστερες εκτιμήσεις). Αντίστοιχα στη Μεγ. Βρετανία το National Audit Office ανέφερε ότι οι απαιτήσεις που έχουν εγερθεί εναντίον του NHS για αμέλειες και λάθη που σχετίζονται με την κλινική πρακτική (όχι διοικητικής ή οικονομικής φύσεως) αγγίζουν τα 3,9 δις στερλίνες ή τα 5, 6 δις δολάρια.
Όλο αυτό το σχεδόν εφιαλτικό τοπίο δε μπορεί παρά να έχει αρνητικές συνέπειες στην ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Και τούτο δεν προκύπτει μόνο από την έντονη δυσαρέσκεια του κοινού από την ανεπαρκή λειτουργία των συστημάτων υγείας, η οποία αποτυπώνεται εντονότατα σε όλες τις μελέτες και δημοσκοπήσεις ανάγοντας και στη χώρα μας τα προβλήματα της υγείας σε μείζονα παράμετρο της περίφημης "καθημερινότητας" που ταλανίζει τον πολίτη. Με βάση αξιόπιστες μελέτες από το εξωτερικό (σε αντίθεση με το υλικό στη χώρα μας που προέρχεται κυρίως από δημοσκοπήσεις) η αρνητική κατάσταση στο σύστημα υγείας αναγνωρίζεται και από τους παροχείς της υγείας. Πιο συγκεκριμένα, σε μια μελέτη του 1998 από τις ΗΠΑ, τη Μεγ. Βρετανία, την Αυστραλία, τον Καναδά και τη Νέα Ζηλανδία τα στοιχεία ήσαν όντως αποκαλυπτικά: το κοινό πίστευε, με συντριπτικά ποσοστά, ότι το σύστημα υγείας στη χώρα τους έχρηζε σημαντικών αλλαγών έως και ριζικής αναμόρφωσης, ενώ και οι γιατροί ομολογούσαν ότι η ικανότητά τους να παρέχουν ποιοτική περίθαλψη έχει σαφώς μειωθεί τα τελευταία 5 χρόνια πριν τη μελέτη (Καναδάς 59%, ΗΠΑ 57%, Ν. Ζηλανδία 53% , Μεγ. Βρετανία 46%, Αυστραλία 38%).
Όσον αφορά το νοσηλευτικό προσωπικό, μια μελέτη σε πέντε χώρες (ΗΠΑ, Καναδάς, Αγγλία, Σκωτία, Γερμανία) υπολογίζει τη μείωση της ικανότητας ποιοτικής περίθαλψης, όπως αναφέρεται από τους ίδιους τους νοσηλευτές, από 17 έως 44%.5 Μετά την παράθεση όλων αυτών των στοιχείων πιστεύουμε ότι η απογοήτευση του κοινού από τα συστήματα υγείας είναι εντελώς ευεξήγητη (πέρα από τη διόγκωση του προβλήματος μέσα από τους παραμορφωτικούς φακούς του κιτρινισμού στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο): στις ΗΠΑ το 1998 ο Δείκτης Ικανοποίησης του Αμερικανού Καταναλωτή (American Consumer Satisfaction Index) τοποθέτησε τα νοσοκομεία σε ενδιάμεση θέση μεταξύ των Ταχυδρομείων και της Εφορείας!
α. Ορισμός και ταξινόμηση προβλημάτων ποιότητας στις υπηρεσίες υγείας
Τρεις βασικές κατηγορίες προβλημάτων σχετίζονται με την ποιότητα της υγείας, αφού μειώνουν την πιθανότητα επίτευξης των επιθυμητών αποτελεσμάτων: τα προβλήματα υπερβολικής χρήσης των υπηρεσιών υγείας (overuse problems), τα προβλήματα μειωμένης χρήσης (underuse problems) και εκείνα από λανθασμένη χρήση (misuse).7 Επειδή οι όροι δεν είναι ιδιαίτερα δόκιμοι στην ελληνική βιβλιογραφία, καλό θα ήταν να τύχουν περαιτέρω διευκρίνισης.
Τα overuse problems εμφανίζονται, όταν παρέχουμε υπηρεσίες υγείας των οποίων η σχεδιαζόμενη ωφέλεια υπολείπεται των πιθανών παρενεργειών της. Τυπικό παράδειγμα αποτελεί η χορήγηση αντιβιοτικών για τη θεραπεία του απλού κρυολογήματος, παρ' ότι γνωρίζουμε ότι τα αντιβιοτικά δεν έχουν καμία επίδραση επί των ιών, αλλά αντιθέτως η άσκοπη χορήγηση αντιβιοτικών εκθέτει τους ασθενείς στον κίνδυνο ανάπτυξης ανθεκτικών μικροβιακών στελεχών. Για να γίνει αντιληπτή όμως η διαφορά μεταξύ ενός γενικού λάθους και ενός λάθους ποιότητας, πρέπει να σημειωθεί ότι η εμφάνιση αλλεργικής αντίδρασης μετά από χορήγηση αντιβιοτικών αποτελεί λάθος ποιότητας στην περίπτωση κατά την οποία η αλλεργία ήταν γνωστή, αλλά αγνοήθηκε, ενώ αν δεν ήταν γνωστή η αλλεργία από το παρελθόν δεν αποτελεί λάθος ποιότητας, αφού αποτελεί τυχαίο γεγονός το οποίο δε θα μπορούσε να είχε προβλεφθεί. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος του προβλήματος θα αναφέρουμε τα εξής στοιχεία: το 1992 24 εκατομμύρια Αμερικανοί έλαβαν αντιβιοτική αγωγή για απλά κρυολογήματα και άλλες ιογενείς λοιμώξεις του ανωτέρου αναπνευστικού, ενώ το 16% των υστερεκτομών που πραγματοποιήθηκαν στα πλαίσια 7 προγραμμάτων στις ΗΠΑ δεν πληρούσαν όλες τις ενδείξεις.
Τα underuse problems προκύπτουν όταν αποτυγχάνουμε να παράσχουμε αποτελεσματική περίθαλψη σε έναν ασθενή με αποτέλεσμα να αδυνατούμε να του προσφέρουμε τα επιθυμητά από αυτόν και το σύστημα αποτελέσματα. Π.χ. όταν παραλείπουμε να εμβολιάσουμε προληπτικά έναν ηλικιωμένο για τη γρίπη, παρ' ότι εκείνος μας επισκέφθηκε για την αντι-υπερτασική αγωγή του. Το κλινικό παράδειγμα προέρχεται πάλι από το θεωρητικώς τελειότερο σύστημα υγείας στον κόσμο, αυτό των κραταιών ΗΠΑ: κατά την περίοδο 1989-1999 μόνο το 55 % των νοσηλευόμενων με διαγνωσμένη χρόνια κολπική μαρμαρυγή ελάμβαναν αντιπηκτική αγωγή για την πρόληψη ισχαιμικών αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων.
Τα misuse problems αποτελούν τη συνηθέστερη κατηγορία ιατρικών λαθών ή τουλάχιστον την εμφανέστερη κατηγορία: συμβαίνουν όταν παρέχουμε όντως την πλέον ενδεδειγμένη περίθαλψη και θεραπεία, αλλά χωρίς την απαιτούμενη επάρκεια εξοικείωσης με τη χρησιμοποιούμενη μέθοδο (όπως η συνταγογράφηση φαρμάκων, με τα οποία δεν είμαστε επαρκώς εξοικειωμένοι με αποτέλεσμα λάθη στη δοσολογία, εξαιρετικά συχνό φαινόμενο πάλι στην Αμερική με συχνό κίνδυνο και για την ίδια τη ζωή του ασθενούς) ή όπως η λανθασμένη ή ανεπαρκής χειρουργική τεχνική σε μία ορθώς κατά τα άλλα καταστρωμένη επεμβατική στρατηγική.
β. Είδη σφαλμάτων: Ατομικά και Συστημικά
Κομβικό σημείο της διαδικασίας διερεύνησης των ιατρικών σφαλμάτων είναι να αναγνωρισθούν οι δύο κύριες, από συστηματικής πλευράς, μορφές που λαμβάνουν στην καθ' ημέρα ιατρική πράξη. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι οι παράγοντες εκείνοι που μπορούν να προκαλέσουν μειωμένη ικανοποίηση στο χρήστη ταξινομούνται σε δύο μείζονες κατηγορίες: αφ' ενός την ατομική απόδοση κάθε υγειονομικού, αφ' ετέρου την συστημική αντίδραση ενός οργανισμού.
Αν συνδυάσουμε την ταξινόμηση αυτή με τα αναφερθέντα στην προηγούμενη παράγραφο, η ατομική απόδοση συνδέεται με την εμφάνιση ατομικών λαθών, ενώ η συστημική αντίδραση ενός οργανισμού συνδέεται με την εμφάνιση συνθηκών "μειωμένης αντίδρασης" στα πιθανά λάθη που είναι μαθηματικά βέβαιο ότι μπορούν να εμφανισθούν σε κάποιο επίπεδο λειτουργίας του συστήματος. Κατά συνέπεια, οι στρατηγικές παρέμβασης θα πρέπει να απευθύνονται στα δύο αυτά ξεχωριστά, αλλά και ταυτόχρονα αλληλένδετα επίπεδα: πρώτον, βελτίωση των διαδικασιών και δημιουργία μηχανισμών διαχείρισης των λαθών σε συστημικό "μακρο"-επίπεδο, δεύτερον, αξιολόγηση και στοχευμένες εκπαιδευτικές παρεμβάσεις στο ατομικό "μικρο"-επίπεδο, τρίτον ενεργητική συμμετοχή του ασθενή στις διαδικασίες επ' ωφελεία και των δύο αλλεπάλληλων επιπέδων.
γ. Συμπεράσματα σχετικά με τα ιατρικά λάθη
Βέβαια κανείς δε μπορεί να ισχυρισθεί ότι οι παρεμβάσεις που απαιτούνται είναι απλές, φθηνές ή εύκολες, δεδομένου ότι το πρόβλημα έχει πράγματι λάβει εκρηκτικές διαστάσεις. Η συμβολή της εκπαίδευσης είναι ο ακρογωνιαίος λίθος αυτής της προσπάθειας. Χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια για να "σπάσει" το μονολιθικό κατεστημένο στην εκπαίδευση των γιατρών μας κατ' αρχήν. Όπως προαναφέραμε είναι εξαιρετικά επείγουσα η ανάγκη για μεταβολή του ιεραρχικού και ιατροκρατικού μοντέλου ανάπτυξης και λειτουργίας των υπηρεσιών υγείας, ούτως ώστε να αλλάξει και η αντίληψη των γιατρών και, κατ' αντανάκλαση, όλων των υγειονομικών στην κατεύθυνση της αποδοχής του μηχανισμού του λάθους ως ενός φυσικού συντρόφου κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας. Ας μη ξεχνούμε ότι η φοβική προσέγγιση του λάθους είναι βαθύτατα αντιεπιστημονική, αφού όλη η πρόοδος της επιστήμης στηρίζεται σε μηχανισμούς πειραματισμού για την ανεύρεση του ορθού μέσα από το λάθος, τη δημιουργία θεωριών, οι οποίες θα υποστούν το βάσανο της επιβεβαίωσης και επαναληψιμότητας ή της διάψευσης και νέας προσπάθειας για δημιουργία περιεκτικότερης θεωρίας (Αρχή της διαψευσιμότητας του Popper, θεωρία της αλλαγής παραδείγματος κλπ)
i. Ανάπτυξη κουλτούρας αναφοράς λαθών
Θα πρέπει να καλλιεργήσουμε την ανάπτυξη κουλτούρας αναφοράς και καταγραφής των πιθανών σφαλμάτων μέσα στο υγειονομικό μας σύστημα ως ένα πρώτο και σημαντικό βήμα για την προώθηση της αξιολόγησης, της επισήμανσης των ατομικών ή συστημικών παθογενειών, της δημιουργίας κινήτρων με βάση τους μηχανισμούς τιμωρίας και ανταμοιβής. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στη χώρα μας, όπου από πλευράς στατιστικών στοιχείων βρισκόμαστε ακόμη στη λίθινη εποχή, αφού οι στατιστικές μας σειρές δεν έχουν καμμία συστηματοποίηση και στηρίζονται στο "ρομαντικό πατριωτισμό" ορισμένων φωτισμένων ανθρώπων. Τουλάχιστον από τη δική μας έρευνα δεν ανακαλύφθηκαν μελέτες ή στατιστικά στοιχεία για τα ιατρικά λάθη, πράγμα που δε μας εξέπληξε, αφού είναι αμφίβολο αν σε αρκετά νοσοκομεία τηρείται έστω και στοιχειωδώς καθημερινό ιστορικό του ασθενούς στον ιατρικό του φάκελο πολλώ δε μάλλον αναλυτικά στοιχεία για πράξεις ή παραλείψεις του υγειονομικού προσωπικού. Σημαντική αναγκαιότητα αποτελεί η αντιμετώπιση της αυτολογοκρίσιας στα πλαίσια των υγειονομικών μονάδων για να σπάσουν οι μηχανισμοί σιωπής μέσα στα νοσοκομεία για αντιεπαγγελματικές και αντιδεοντολογικές συμπεριφορές ιδίως των εξουσιαστικών ομάδων. Ειδικά στα ελληνικά νοσοκομεία όπου η συντήρηση αναχρονιστικών αντιλήψεων διευθυντο-κρατίας και ιατρο-κρατίας αποτελεί μάλλον τον κανόνα, η ανάγκη για νέες δομές π.χ. ανώνυμα ερωτηματολόγια προς ασθενείς και προσωπικό ή δωρεάν γραμμές επικοινωνίας "hot lines" μπορεί να ενθαρρύνει την εμφάνιση των "whistle blowers", που τόσο έχουμε ανάγκη.
ii. Πολυκεντρικές μελέτες
Το επόμενο στάδιο πρέπει να είναι η οργάνωση πολυκεντρικών μελετών από τις οποίες θα προκύψει το μέγεθος του προβλήματος, το οποίο μέχρι σήμερα μόνο έμμεσα και κατ' εκτίμηση μπορούμε να εικάσουμε από τον όγκο των αγωγών για ιατρικά λάθη, ο οποίος συνεχώς αυξάνεται. Με αυτά τα στοιχεία ανά χείρας θα μπορέσουμε με μεγαλύτερη πειστικότητα να πιέσουμε τους γιατρούς να ασχοληθούν με μεγαλύτερη ένταση με τη βελτίωση της εκπαίδευσης, την εφαρμογή των αρχών της evidence based ιατρικής και τη χρήση των guidelines για τη λήψη της κλινικής απόφασης. Η ενεργητική αποδοχή των αρχών της συνεχιζόμενης και δία βίου ιατρικής εκπαίδευσης είναι κεντρικής σημασίας για την ποιοτική βελτίωση, αφού μόνο η συνεχής επαφή με τις αποδεκτές καινοτομίες στην άσκηση της ιατρικής εγγυάται «την αύξηση της πιθανότητας επίτευξης των επιθυμητών αποτελεσμάτων στην υγεία μέσα από διαδικασίες συμβατές με τη σύγχρονη ιατρική γνώση». Θα πρέπει να εμφυσηθούν στους γιατρούς στάσεις και συμπεριφορές, οι οποίες μπορούν να δημιουργήσουν πρότυπα αυτό-εκπαίδευσης και ενεργητικής συμμετοχής μέσα από διαδικασίες αλληλεπίδρασης με τους ασθενείς και το επιστημονικό γίγνεσθαι.14
iii. Μηχανισμοί διαχείρισης σφαλμάτων και ενεργητική συμμετοχή του πολίτη
Όπως ήδη προαναφέραμε, εξαιρετικά σημαντική πρέπει να είναι και η αλλαγή στάσεων στο επίπεδο της οργάνωσης των συστημάτων και των οργανισμών, μέσα από την προσαρμογή των μοντέλων διαχείρισης των κρίσεων και των σφαλμάτων που ήδη χρησιμοποιούν με αξιοσημείωτη αποτελεσματικότητα άλλα συστήματα υψηλής ευθύνης και αξιοπιστίας, όπως οι ένοπλες δυνάμεις ή τα σώματα ασφαλείας. Πέραν αυτού είναι εξαιρετικά σημαντικό θέμα η εμπλοκή του ιδίου του ασθενούς και η ενεργή δέσμευσή του στη θεραπευτική προσπάθεια. Προς τούτο είναι αναγκαίες νέες πρωτοβουλίες για καλύτερη επικοινωνία και ενημέρωση μέσω εκλαϊκεύσεως βασικών ιατρικών γνώσεων μέσω φυλλαδίων και διαδικτυακών τόπων ή δημιουργίας δωρεάν τηλεφωνικών γραμμών επικοινωνίας με ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό.13 Παρόμοια προγράμματα είναι σύμφωνα αφ' ενός με τη λεγόμενη θεωρία του "πολιτικώς ορθού", αλλά συμβάλλουν και στη διαφώτιση του κοινού για το δικαίωμά τους στην ποιοτική παροχή υπηρεσιών υγείας, άρα στην αύξηση της πίεσης για βελτίωση της ποιότητας.15
Επίσης μπορεί να έχουν ευεργετικά αποτελέσματα στην εξοικονόμηση πόρων, αφού έχει παρατηρηθεί ότι ο πληροφορημένος ασθενής αποφεύγει παρακινδυνευμένες, αμφίβολες και δαπανηρές διαγνωστικές και θεραπευτικές στρατηγικές συμβάλλοντας και αυτός, με τον τρόπο του, στην προαγωγή της υγείας του.15
iv. Οικονομικά ζητήματα
Τεράστιο θέμα παραμένει πάντοτε η οικονομική παράμετρος των μεταρρυθμίσεων στην κατεύθυνση της ποιότητας. Όπως σημειώσαμε οι μεταρρυθμίσεις αυτές μπορούν να είναι αποδοτικές και αποτελεσματικές, αλλά πάντοτε σε μακροπρόθεσμη βάση. Προκειμένου να επιταχυνθούν οι εξελίξεις, είναι αναγκαία η θεσμοθέτηση κινήτρων από πλευράς των καταναλωτών των υπηρεσιών υγείας, ιδίως οικονομικής φύσεως. Ας μη ξεχνούμε άλλωστε ότι ενίοτε οι ποιοτικές μεταρρυθμίσεις έχουν απρόβλεπτα οικονομικά αποτελέσματα: ενώ τα νοσηλευτικά ιδρύματα - παροχείς επωμίζονται το βάρος των επενδύσεων στην κατεύθυνση της ποιότητας, είναι πιθανόν τα οικονομικά οφέλη να είναι στην πλευρά των καταναλωτών (δημόσιο, ασφαλιστικοί οργανισμοί, ιδιώτες) από την ορθολογικότερη χρήση των διατιθέμενων πόρων. Αντιθέτως μάλιστα, λόγω της σημαντικής επένδυσης, η οποία δε συνοδεύεται από αντίστοιχα κέρδη, η μείωση π. χ. των εισαγωγών μπορεί να ζημιώσει σημαντικά το νοσοκομείο. Για αυτό είναι αναγκαία η καθιέρωση οικονομικών κινήτρων προς τους οργανισμούς εκείνους που επενδύουν στην ποιότητα, ώστε με κάποιο τρόπο να επιμεριστεί το βάρος της επένδυσης, αλλά και το κέρδος στο επίπεδο του κοινωνικού αγαθού της υγείας.4 Ένας ακόμα πιο καινοτόμος μηχανισμός είναι η διάδοση του σχετικά νέου συστήματος που προσπαθεί να συνδέσει τη χρηματοδότηση ενός ιδρύματος με τη μέτρηση των αποτελεσμάτων, χρησιμοποιώντας τα guidelines για την αξιολόγηση της απόδοσης και της ποιότητας των κλινικών πρακτικών. Σε ατομικό επίπεδο οι γιατροί μπορούν να λάβουν και αυτοί οικονομική επιβράβευση για την ποιότητά τους, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθούν και ακαδημαϊκά-ιατρικά κίνητρα.
v. Πολιτικές και θεσμικές παρεμβάσεις
Δε θα πρέπει τέλος να παραλείψουμε τέλος να αναφερθούμε στο ζήτημα της παρέμβασης της πολιτείας και της κοινωνίας ως όλον μέσα από τη δραστηριοποίηση σε δύο τομείς. Το πρώτο είναι να καταστήσουν σημαντική προτεραιότητα τα θέματα ποιότητας στην υγεία και να ενθαρρύνουν την επένδυση πόρων στη δημιουργία νέων εργαλείων για την προώθηση των σχετικών μεταρρυθμίσεων. Η δημοσιοποίηση των επιτυχημένων δράσεων, η διάχυση των μηνυμάτων, η ευαισθητοποίηση των κοινωνικών εταίρων στην κατεύθυνση της συνεχούς επαγρύπνησης για το διαρκή και δυναμικό αναπροσδιορισμό των στόχων χρειάζονται την ουσιαστική και συντονιστική συμβολή της πολιτείας. Εξίσου σημαντική παράμετρος είναι η διαμόρφωση και εφαρμογή του κατάλληλου νομικού πλαισίου για την οργάνωση και εύρυθμη λειτουργία των συστημάτων μέσα από τη ποιοτική οπτική, η κάθαρση του ιατρικού σώματος, αλλά και του διοικητικού κλάδου από εκείνους που κατ' εξακολούθησιν και με επίγνωση της συμπεριφοράς τους βλάπτουν την κοινωνία και τους ασθενείς συνανθρώπους τους και δημιουργούν προσκόμματα στην πρόοδο των μεταρρυθμίσεων κατά παράβαση κάθε έννοιας ανθρωπισμού και επαγγελματικής δεοντολογίας.
|
Ιατρικά λάθη: νομικές, ηθικές, κοινωνικές καιοικονομικες διαστασεις
|
|
|
|
Πριν από μερικά χρόνια η ενασχόληση με το Ιατρικό Δίκαιο φαινόταν άνμευ αντικειμένου, μιας και η οποιαδήποτε δυσμενής εξέλιξη ενός περιστατικού θα μπορούσε πειστικά να αποδοθεί στην ίδια τη φύση της ασθένειας και στα ποσοστά επιπλοκών που διεθνώς υπάρχουν και όχι σε ανθρώπινο λάθος ή ιατρική αμέλεια. Σήμερα το πρόβλημα των ιατρικών λαθών γιγαντώνεται καθημερινά. Η ενασχόληση των κεντρικών δελτίων ειδήσεων των τηλεοπτικών σταθμών με καταγγελίές (άλλοτε δίκαιες και άλλοτε όχι) για πιθανά ιατρικά λάθη αποτελεί πλέον συνηθισμένο φαινόμενο στη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Βέβαια η έλλειψη αντικειμενικών στατιστικών στοιχείων προερχόμενων από το ελληνικό σύστημα υγείας δεν μας επιτρέπει να σχηματίσουμε μια πραγματική εικόνα των ιατρικών λαθών στην πατρίδα μας. Στις ΗΠΑ με βάση στοιχεία που δημοσιεύτηκαν σε μελέτη του 2000 οι θάνατοι που είναι πιθανόν να σχετίζονται με ιατρικά λάθη υπολογίζονται σε 44.000-98.000 ετησίως. Στην Αυστραλία σε μία μελέτη 14.000 ιατρικών φακέλων αποκαλύφθηκε ότι περίπου το 16,6% των εισαγωγών σε νοσοκομεία οφείλονταν σε πιθανά ιατρικά λάθη.
Βέβαια πέρα από το τραγικό ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος των ιατρικών λαθών δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε και το τεράστιο οικονομικό κόστος για τα συστήματα υγείας. Στις ΗΠΑ υπολογίζεται ότι περίπου 300.000 ανεπιθύμητες ενέργειες σε ασθενείς ετησίως μπορούν να αποδοθούν σε ιατρικά λάθη, γεγονός το οποίο προκαλεί οικονομική επιβάρυνση της τάξεως του 1 δισεκατομμυρίου στερλινών ή του 1,5 δις δολλαρίων τουλάχιστον. Αντίστοιχα στη Μεγ. Βρετανία το National Audit Office ανέφερε ότι οι απαιτήσεις που έχουν εγερθεί εναντίον του Εθνικού Συστήματος Υγείας (NHS) για αμέλειες και λάθη που σχετίζονται με την κλινική πρακτική (όχι διοικητικής ή οικονομικής φύσεως) αγγίζουν τα 3,9 δις στερλίνες ή τα 5,6 δις δολλάρια.
Όλο αυτό το σχεδόν εφιαλτικό τοπίο δε μπορεί παρά να έχει αρνητικές συνέπειες στην ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Και τούτο προκαλεί την έντονη δυσαρέσκεια του κοινού από την ανεπαρκή λειτουργία των συστημάτων υγείας, η οποία αποτυπώνεται εντονότατα σε όλες τις μελέτες και δημοσκοπήσεις, ανάγοντας τα προβλήματα της υγείας σε μείζοντα παράμετρο της περίφημης «καθημερινότητας» που ταλανίζει τον πολίτη της χώρας μας.
Η ανάγκη για άμεσες μεταρρυθμίσεις είναι εμφανής. Η ανάγκη για εκσυγχρονισμό του νομικού και θεσμικού πλαισίου λειτουργίας των συστημάτων υγείας έιναι προφανής. Οποιαδήποτε διοικητική και νομική παρέμβαση στο ζήτημα αυτό έιναι καταδικασμένη σε αποτυχία, αν δε γίνει αντιληπτό το μέγεθος του προβλήματος, αλλά και ο ιδιάζων, αλλά οπωσδήποτε κεντρικός ρόλος των υγειονομικών. Πώς όμως τούτο μπορεί να καταστεί δυνατό, όταν δεν υπάρχει αντικειμενική καταγραφή των ιατρικών λαθών; Πώς θα ενθαρρυνθούν οι γιατροί, οι νοσηλευτές, οι διοικητικοί να πάψουν να συγκαλύπτουν αναποτελεσματικές υγειονομικές πρακτικές στο όνομα μίας κακώς νοούμενης συντεχνιακής αλληλεγγύης; Χρειάζεται λοιπόν μία μεγάλη εκπαιδευτική προσπάθεια, η οποία θα μεταβάλλει τις στάσεις και τις συμπεριφορές των υγειονομικών στελεχών, ώστε να απενοχοποιήσουν την έννοια των ιατρικών λαθών από κάθε μορφή ηθικής μομφής και να συνειδητοποιήσουν ότι τα λάθη κατά την άσκηση της ιατρικής επιστήμης είναι αναπόφευκτα και μπορούν να περιοριστούν μόνο μετά από εντατική μελέτη, έγκαιρη ανίχνευση και εφαρμογή τεκμηριωμένων και βέλτιστων πρακτικών.
Ας ελπίσουμε ότι η πρώτη αυτή εκδήλωση της Επιτροπής Έρευνας και Εκπαίδευσης της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών να είναι και το πρώτο πετραδάκι για μία νέα πολιτική θεώρηση των ιατρικών λαθών, η οποία να οδηγήσει σε μία αισθητή βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων στον πολίτη υπηρεσιών υγείας αλλά και στη διαμόρφωση μίας υγειούς σχέσης μεταξύ της ιατρικής και της νομικής επιστήμης, των ΜΜΕ, αλλά κυρίως όλων αυτών με την κοινωνία.
|
Το ιατρικό σφάλμα ως έννοια «κλειδί» για την αστική ευθύνη του γιατρού
|
|
|
Το ιατρικό σφάλμα αποτελεί την έννοια-κλειδί της ιατρικής ευθύνης και παραμένει διεθνώς η συχνότερα εμφανιζόμενη βάση των αγωγών αποζημίωσης που ασκούνται εναντίον γιατρών. Ακόμη κι όταν (σε άλλα δίκαια, όπως το γαλλικό και το γερμανικό) ως βάση της αγωγής χρησιμοποιείται η παράβαση άλλων υποχρεώσεων του γιατρού (ιδίως της υποχρέωσης ενημέρωσης), ουσιαστικά αυτό που υποκρύπτεται είναι και πάλι το ιατρικό σφάλμα, ή η σχετική υποψία του ζημιωθέντος, που επιλέγει την άλλη νομική βάση, επειδή είναι πιο εύκολα αποδείξιμη.
Από τις θεωρητικές αναλύσεις και τις δικαστικές αποφάσεις που πραγματεύονται θέματα αστικής ιατρικής ευθύνης προκύπτει μια γενικά αποδεκτή έννοια του ιατρικού σφάλματος (ιατρικό λάθος, Behandlungsfehler, faute medicale, medical malpractice): πρόκειται για τη συμπεριφορά του γιατρού που αξιολογείται ως υπολειπόμενη της επιβαλλόμενης στο επάγγελμά του και στη συγκεκριμένη περίπτωση επιμέλειας, κατά κανόνα επειδή ο γιατρός δεν τηρεί το επαγγελματικό του standard ή επειδή παραβιάζει τους κανόνες της ιατρικής επιστήμης και τέχνης (leges artis).
Στην ιδιωτική παροχή ιατρικών υπηρεσιών κατά κανόνα υπάρχει μεταξύ του γιατρού και του ασθενούς μια σύμβαση, που καλείται σύμβαση ιατρικής αγωγής. Το ιατρικό σφάλμα συνιστά παραβίαση των υποχρεώσεων του γιατρού από αυτή τη σύμβαση, με αποτέλεσμα να θεμελιώνεται η αξίωση αποζημίωσης του ασθενούς, αλλά ενδεχομένως και άλλες αξιώσεις, όπως η μείωση της αμοιβής του γιατρού, ή η επανόρθωση του σφάλματος. Από την άλλη πλευρά, το ιατρικό σφάλμα θεωρείται και παράνομη συμπεριφορά του γιατρού, όχι με την έννοια του ποινικού δικαίου, αλλά ως προϋπόθεση για την αξίωση αποζημίωσης του ζημιωθέντος ανεξάρτητα από την ύπαρξη σύμβασης μεταξύ του γιατρού και του ασθενούς.
Οι υποχρεώσεις του γιατρού εκτείνονται μόνον ως την άσκηση του επαγγέλματός του σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες επιμέλειας. Οι υποχρεώσεις του γιατρού δεν φτάνουν μέχρι την ανάληψη ευθύνης για μόνο το λόγο ότι η ιατρική πράξη απέτυχε να θεραπεύσει τον ασθενή ή του προκάλεσε άλλη ζημία. Με άλλες λέξεις, ο γιατρός δεν υπόσχεται και δεν υποχρεούται να θεραπεύσει τον ασθενή ούτε να αποκλείσει κάθε βλάβη του από την ιατρική πράξη. Ο γιατρός οφείλει να επιδείξει μια συμπεριφορά σύμφωνη προς ορισμένα πρότυπα και όχι να επιτύχει ένα αποτέλεσμα.
Το ιατρικό σφάλμα ανέκαθεν αποτέλεσε σημείο τριβής μεταξύ γιατρών και νομικών. Διατυπώνεται κάποτε, έμμεσα ή άμεσα, η αμφιβολία αν κάποιος άλλος, εκτός από τους κατόχους της ειδικής γνώσης της ιατρικής επιστήμης και τεχνικής (όπως ο δικαστής) είναι σε θέση να αξιολογήσει τη συμπεριφορά του γιατρού. Μια τέτοια αντίληψη, ότι το ιατρικό σφάλμα δεν είναι και δεν πρέπει να είναι νομικό θέμα, αλλά αποκλειστική αρμοδιότητα των γιατρών, δεν δικαιολογείται. Σε θεωρητικό επίπεδο πρόκειται για μια αντίληψη παραπλανητική, γιατί συγχέει τη νομική με την ιατρική έννοια του λάθους. Ιατρικό σφάλμα συνιστά η παράβαση των υποχρεώσεων επιμέλειας του γιατρού, δηλαδή μια συμπεριφορά που αποδοκιμάζεται από το δίκαιο, με την έννοια ότι ο γιατρός δεν ανταποκρίνεται στα πρότυπα που το δίκαιο θέτει για τη δραστηριότητά του. Στο πλαίσιο αυτό, ζητήματα που απαιτούν για την κατανόησή τους ειδικές γνώσεις ιατρικής (όπως ποια ήταν η κατάσταση του ασθενούς, πώς ενήργησε ο χειρουργός σε ορισμένη περίπτωση, και πώς κρίνονται αυτά τα θέματα από την άποψη των κανόνων ή των αναγνωρισμένων μεθόδων ενέργειας σύμφωνα με την ιατρική επιστήμη και εμπειρία) αποτελούν ένα μόνο τμήμα στην συλλογιστική πορεία για την αποδοχή της ύπαρξης ιατρικού λάθους. Ο δικαστής δεν καλείται, φυσικά, να πάρει θέση σε ορισμένο ιατρικό θέμα, αλλά να αξιολογήσει, ενόψει των απόψεων που εκφράζουν οι ειδικοί στο ζήτημα γιατροί, σε συνδυασμό και με άλλα στοιχεία, τη συμπεριφορά ή ορισμένη επιλογή του γιατρού ως αμελή ή όχι. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, είναι αυτονόητο ότι η νομική έννοια του ιατρικού σφάλματος (ως υπαίτιας παράβασης των κανόνων της ιατρικής επιμέλειας) δεν μπορεί να είναι και τελείως άσχετη ή διαμετρικά αντίθετη από την αντίστοιχη έννοια και αντίληψη που έχει για την ίδια συμπεριφορά ο ιατρικός κόσμος.
Τρία είναι, κατά βάση, τα κριτήρια που έχουν προταθεί για την εξειδίκευση της έννοιας του ιατρικού σφάλματος. Το πρώτο, που ακολουθείται και από τη νομολογία μας, είναι αυτό του μέσου συνετού γιατρού που τηρεί τους κανόνες της επιστήμης του (leges artis). Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, αμελής είναι η συμπεριφορά του γιατρού που παραβιάζει τους γενικά παραδεκτούς κανόνες της ιατρικής επιστήμης (βλ. άρθρ. 3 § 3 ΚΙΔ).
Στη σύγχρονη θεωρία της ιατρικής ευθύνης το προηγούμενο κριτήριο τείνει να εγκαταλειφθεί και να επικρατήσει η αναγωγή στα standards του ιατρικού επαγγέλματος. Ως ιατρικό standard («πρότυπο ποιότητας» ή απλώς «πρότυπο») μπορεί να χαρακτηριστεί το σύνολο των προδιαγραφών ποιότητας στις οποίες πρέπει να ανταποκρίνεται σε ορισμένη περίπτωση η παροχή των ιατρικών υπηρεσιών. Ο γιατρός, όπως κάθε επαγγελματίας, οφείλει να παρέχει υπηρεσίες που αντιστοιχούν σε ένα ορισμένο επίπεδο ποιότητας, σύμφωνα με τα πρότυπα ενέργειας και συμπεριφοράς που γίνονται δεκτά στο επάγγελμά του. Αμέλεια, ως παράνομη συμπεριφορά, είναι η απόκλιση προς τα κάτω από το επιβαλλόμενο πρότυπο ποιότητας. Το ιατρικό standard «περιγράφει» την ενδεδειγμένη για τη συγκεκριμένη περίπτωση συμπεριφορά του γιατρού, και προσδιορίζεται από τις αντικειμενικές περιστάσεις, από τους κανόνες της επιστήμης και από τα πορίσματα της εμπειρίας κατά το χρόνο διενέργειας της πράξης.
Μια τρίτη προσέγγιση του ιατρικού σφάλματος επιλέγει ως σημείο αναφοράς για την επιμέλεια του γιατρού τη συγκεκριμένη περίπτωση, το συγκεκριμένο ασθενή. Τονίζεται ότι πέρα από την οποιαδήποτε τυπική- γενική έννοια του ιατρικού σφάλματος, αμελής πρέπει να κριθεί ο γιατρός που σε ορισμένη περίπτωση δεν έπραξε αυτό που επέβαλε το συμφέρον της υγείας του ασθενούς. Αντίστροφα, επιμελής είναι ο γιατρός που προβαίνει στις ενέργειες που είναι απαραίτητες και ωφέλιμες για το συγκεκριμένο ασθενή, παραβιάζοντας, αν αυτό είναι αναγκαίο, όχι μόνο τη συνήθη επαγγελματική πρακτική, αλλά και κάποιο κανόνα της ιατρικής ή standard. Προς αυτή την κατεύθυνση βρίσκεται και η ρύθμιση του άρθρ. 3 § 3 ΚΙΔ, που αναφέρει ρητά ότι ο γιατρός οφείλει να επιλέγει εκείνη τη μέθοδο θεραπείας, η οποία κατά την κρίση του υπερτερεί έναντι άλλων για το συγκεκριμένο ασθενή. Η πιο πρόσφορη προσέγγιση είναι η σύνθεση των προαναφερόμενων κριτηρίων, ωστόσο στην τελική κρίση για το αν υπήρξε ιατρικό σφάλμα πρέπει να πρυτανεύσει η αξιολόγηση με βάση το συμφέρον της υγείας του ασθενούς.
|
|
Περισσότερα... »
14:42
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
ΟΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΛΑΟΙ
Α. Στη Μεσοποταμία, μια πολύ εύφορη χώρα, όπως φαίνεται από τις εκτεταμένες πεδιάδες, όπως βλέπουμε στον παρακάτω χάρτη, που ποτίζονται από τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη, έζησαν από πολύ νωρίς λαοί που ανέπτυξαν σημαντικότατους πολιτισμούς...
όπως οι Σουμέριοι στη νότια Μεσοποταμία, πριν από το 3000 π.Χ. Ο πολιτισμός τους θεωρείται ο αρχαιότερος του κόσμου.
Aνάμεσα στις πόλεις ξεσπούσαν συχνοί πόλεμοι και στο τέλος υποτάχθηκαν στους εισβολείς από την αραβική περιοχή, αριστερά στο χάρτη. Οι εισβολείς ήταν λαοί σημιτικής καταγωγής, όπως οι Ασσύριοι.
Οι σημαντικότερες πόλεις των Σουμερίων η Ουρ, η Ουρούκ και βορειότερα η Νινευή που ίδρυσαν οι Ασσύριοι. ΗΒαβυλώνα πρωτεύουσα της Μεσοποταμίας κατά την εποχή του μεγάλου σημίτη βασιλιά Χαμμουραμπί.
Ο πολιτισμός των λαών της Μεσοποταμίας
Πολυθεϊστική ήταν η θρησκεία των λαών αυτών και οι ναοί χτίζονταν σε πολύ ψηλούς πύργους τους ονομαζόμενους "ζιγκουράτ"
εκτός από ναός το ζιγκουράτ ήταν διοικητήριο, θησαυροφυλάκιο, αποθήκη εμπορευμάτων κ.α.
αριστερά: πτηνόμορφος θεός των Σουμερίων
και κάτω ο "Χάμπαμπα" ή "Χουάουα" με πρόσωπο που θυμίζει τα έντερα (έμπνευση από τα σφάγια των θυσιών) δεξιά η θεά Ιστάρ
Θρησκευτική πίστη είναι ότι ο Θεός τιμωρεί τους αμαρτωλούς και αφηγούνται στα επικά τους ποιήματα, όπως το μεγάλο"έπος του Γκιλγκαμές", το μύθο του Κατακλυσμού.
Κύρια θρησκευτική αντίληψη είναι ότι η "μοίρα" των ανθρώπων εξαρτάται από την κίνηση ή τη θέση των αστέρων στον ουρανό κατά τη γέννησή τους. Έτσι αναπτύχθηκε η αστρολογία και στη συνέχεια η αστρονομία από τους ιερείς που ονομάζονταν "μάγοι".
Άλλες επιστήμες που καλλιέργησαν: γεωμετρία, αριθμητική.
Οι Βαβυλώνιοι διαίρεσαν τον κύκλο σε 360ο και την ώρα σε 60΄.
Επινόησαν τον τροχό που χρησιμοποίησαν σε πολλές εφαρμογές...
Η νομοθεσία του Χαμμουραμπί έμεινε ονομαστή στην ιστορία.
Η γραφή
Οι Σουμέριοι επινόησαν τη σφηνοειδή γραφή, αποτυπώνοντας με ανάλογου σχήματος εργαλείο τα γράμματά τους σε πήλινες πινακίδες.
: δείγμα σφηνοειδών γραμμάτων
: πήλινη πινακίδα με σφηνοειδή επιγραφή και σχεδιάγραμμα που αποτελεί ένα είδος χάρτη δείχνοντας τη θέση της Βαβυλώνας.
γλυπτική και αγγειοπλαστική
Η απελευθέρωση του θεού Ήλιου: από κυλινδρική σφραγίδα
Η σφραγιδογλυφία και γενικά η μικροτεχνία αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα από τους λαούς της Μεσοποταμίας.
: δύο πρόσωπα σκοτώνουν γίγαντα
: το μυθικό πουλί Άνζου (3η χιλιετηρίδα π.Χ.)
: δείγματα αγγειοπλαστικής
κοσμήματα:

(Το Πυθαγόρειο Θεώρημα σε σφηνοειδή γραφή)
Ο χαμένος πολιτισμός των ΣουμερίωνΜια από τις κυριότερες εστίες του ανθρώπινου πολιτισμού, η Σουμερία, βρίσκεται στις μέρες μας σε εμπόλεμη κατάσταση. Εντοπίζεται μεταξύ των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη, στη χώρα που έγινε αργότερα γνωστή ως Βαβυλωνία και σήμερα ταυτίζεται με το νότιο Ιράκ. Εκεί ακριβώς έκανε τα πρώτα του βήματα και αναπτύχθηκε, ο αρχαιότερος γνωστός πολιτισμός. Στους Σουμέριους, οι οποίοι κατοικούσαν στο νότιο τμήμα της Μεσοποταμίας, οφείλεται η συγκρότηση των αρχαιότερων πόλεων στον κόσμο, καθώς και των αρχαιότερων πολιτειακών δομών αστικής μορφής όπως η πόλη-κράτος. Οι πρώτες αυτές πόλεις στη χώρα των Σουμερίων και εν συνεχεία, των Ακκαδίων διέθεταν όλα εκείνα τα αστικά χαρακτηριστικά που, ακόμη και σήμερα, θεωρούνται τυπικά στοιχεία της έννοιας της πόλης.
εν λόγω αστική ακμή των Σουμερίων μεταμόρφωσε τη χώρα τους σε πολιτιστικό κέντρο, με επιρροές που ξεπερνούσαν τα σύνορά της και έφταναν σε περιοχές όπου κατοικούσαν διαφορετικές φυλές και λαοί. Αυτή η πληθυσμιακή ποικιλία είχε αντίκτυπο και στον καλλιτεχνικό τομέα, πρωτίστως στη γλυπτική, όπως γίνεται καταφανής στα αρχαιολογικά ευρήματα. Χάρη, όμως, στην ευρεία γεωγραφική και εθνολογική απήχηση προέκυψε και το όνομα πολιτισμός της Μεσοποταμίας και όχι των Σουμερίων. Αυτό, βεβαίως, μπορεί να τους επισκίασε, ωστόσο, δεν τους στερεί τις αφετηρίες ούτε το βασικό μερίδιο που δικαιούνται οι Σουμέριοι στις καινοτομίες και τις εξελίξεις.
Εφεύρεση της γραφής:
την προϊστορική Μεσοποταμία των Σουμερίων - γράφει στην εισαγωγή του τόμου ο Παόλο Ματίε - συναντάμε, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, το σημαντικότερο, ίσως, επίτευγμα του ανθρώπινου πολιτισμού: τη γραφή. Η σφηνοειδής γραφή των Σουμερίων, αυτό το εκπληκτικό εργαλείο πνευματικής και υλικής προόδου, εφευρέθηκε, σχεδόν με κάθε βεβαιότητα, υπό την πίεση των οικονομικών και κοινωνικών απαιτήσεων, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στη διοίκηση της αστικής κοινωνίας. Τα πρώτα κείμενα στην ιστορία της ανθρωπότητας, τα οποία ανακαλύφθηκαν στη μητρόπολη των Σουμερίων, την Ουρούκ, είναι κείμενα οικονομικού και διοικητικού χαρακτήρα.
σφηνοειδής γραφή υιοθετήθηκε, στη συνέχεια, από λαούς της Εγγύς Ανατολής, για να αποδώσει τις πιο διαφορετικές μεταξύ τους γλώσσες, από τη σουμερική (για την οποία δημιουργήθηκε αρχικά) έως την ακκαδική και από τη χουρριτική έως τη χεττική. Η ευρύτατη αυτή χρήση της γλώσσας διατήρησε σε υψηλό επίπεδο το γόητρο του μεσοποταμιακού κόσμου, αλλά και τη δόξα της Βαβυλώνας, του "σιμητικού κληρονόμου" του αρχαιότερου πολιτισμού, των Σουμερίων.
ίναι πολύ πιθανόν ότι, λόγω της γοητείας που ασκούσε ο πολιτισμός της Μεσοποταμίας ακόμα και στα πιο προοδευτικά μυαλά του κλασικού κόσμου, ο Μέγας Αλέξανδρος επέλεξε ως δική του πρωτεύουσα, όχι μια από τις πολλές νέες πόλεις που ίδρυσε στην Ασία ή στην Αφρική, αλλά τη Βαβυλώνα, η οποία, στις μέρες του, ήταν ακόμα μια τεράστια πόλη έκτασης περίπου 1.000 στρεμμάτων που υποδεχόταν ανθρώπους από κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας, αδιάψευστο στοιχείο της οικουμενικότητας της νέας έδρας του μεγάλου Μακεδόνα.
Τα χαμένα ίχνη:
αρχαιότερος πολιτισμός των Σουμερίων - συνεχίζει ο Ματίε - παραδόθηκε στη λήθη, χωρίς να αναφέρεται ούτε καν στα κείμενα της Βίβλου. Έτσι, όταν οι Γάλλοι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως τα μνημεία των Σουμερίων, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, ο ευρωπαϊκός κόσμος στάθηκε σαστισμένος μπροστά στο χρονικό βάθος αυτού του πολιτισμού και εντυπωσιάστηκε από την τελειότητα των καλλιτεχνικών δημιουργημάτων, που είχαν δημιουργηθεί στα τέλη της 3ης χιλιετίας π.Χ. σε κέντρα όπως τη Λαγκάς ή τη Γκρασού, των οποίων κάθε ίχνος είχε σβηστεί από την ιστορία.
νάλογη αίσθηση δημιουργήθηκε στο δυτικό κόσμο, κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, όταν, κατά τη διάρκεια μιας αρχαιολογικής αποστολής του Πανεπιστημίου της Ρώμης στην Άνω Συρία, στη θέση της αρχαίας Εμπλα, ήρθε στο φως ταυτόχρονα ένας αρχαιότατος αστικός πρωτοσυριακός πολιτισμός, του οποίου τα ίχνη είχαν εντελώς χαθεί, καθώς και μια εξίσου ξεχασμένη σιμητική γλώσσα, η εβλαϊτική, η οποία είχε υιοθετήσει την κλασική σφηνοειδή γραφή των Σουμερίων. Η ανακάλυψη των διάσημων σήμερα Βασιλικών Αρχείων της Εμπλα (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1975), ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Τα πάνω από 17.000 κείμενα ενός κεντρικού αρχείου μιας ισχυρής αρχαϊκής πόλης-κράτους επιβεβαίωσαν ότι η σφηνοειδής γραφή παρέμεινε σε χρήση έως και το 2300 π.Χ. περίπου, στη Συρία, η οποία απείχε πολύ από τη χώρα των Σουμερίων.
ρέπει να σημειωθεί ότι ο τόμος για τον αρχαιότερο αυτόν πολιτισμό προλογίζεται από μια εξέχουσα φυσιογνωμία της τέχνης. Είναι ο Αντρέ Μαρλό που αναλύει διεξοδικά τη γλυπτική των Σουμερίων και δίνει μια ολοκληρωμένη εικόνα της. Από επιστημονικής πλευράς, την εμπεριστατωμένη ανάπτυξη κάθε πτυχής του μεσοποταμιακού πολιτισμού, που ξεκινά από την Προϊστορία και φτάνει μέχρι τον 4ο π.Χ. αι., με την άφιξη του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ανατολή, αναλαμβάνει και πραγματεύεται με επιστημονική εγκυρότητα ο Αντρέ Παρό. Αναγνωρισμένου κύρους ο Παρό σε διεθνές επίπεδο, δίνει μέσω των καλλιτεχνικών ευρημάτων και μνημείων μια πανοραμική εικόνα του μεσοποταμιακού κόσμου.
Περισσότερα... »
00:06
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
23:25
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
23:04
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
22:30
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
15:40
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Embedding disabled by request
Περισσότερα... »
15:01
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
14:54
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
01:37
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΜΗΛΙΩΝ ΚΑΙ ΑΘΗΝΑΙΩΝ:
ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ
ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ
Ή
ΑΡΧΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΑΖΟΝΕΙΑ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΗΣ
Φ.Κ. Βώρου
Τούτο το δοκίμιο περιλαμβάνει τρία μέρη, που – με κάποια ανοχή του αναγνώστη- μπορούμε να τα ονομάσουμε έτσι:
Α΄. Το περιστατικό που αφηγείται ο Θουκυδίδης (Ξυγγραφή, βιβλίο πέμπτο, κεφ. 84-116).
Β΄. Η ανθρώπινη φύση και η δύναμη των θεσμών.
Γ΄. Μια διευκρίνιση, προσπάθεια δίκαιης κρίσης, για τον Ελληνικό Διαφωτισμό (τη Σοφιστική).
Α΄. Ο διάλογος Μηλίων και Αθηναίων, που τον έχει διασώσει ο Θουκυδίδης και που θα τον θυμίσουμε και θα τον σχολιάσουμε εδώ, έχει δραματική επικαιρότητα, όχι μόνο για μας αλλά γενικότερα για την ανθρωπότητα, που παραστέκεται μάρτυρας πολλών τέτοιων «διαλόγων» (με διάφορες παραλλαγές) ανάμεσα στην πάνοπλη αλαζονεία των ισχυρών και τη θαρραλέα αντιπαράταξη των μικρών λαών. Το παρήγορο μήνυμα που στέλνει η ιστορία είναι ότι η αλαζονεία της δύναμης, που προκαλεί αδιάντροπα την παγκόσμια αγανάκτηση, αυτή τελικά συντρίβεται κάτω από το βάρος των ολισθημάτων και των αμαρτημάτων προς τα οποία φέρεται ακατάσχετα.
Το ιστορικό γεγονός που αποτελεί αφετηρία και σημείο αναφοράς αυτών εδώ των σκέψεων το αφηγείται πολύ παραστατικά, σαν επεισόδιο αρχαίας τραγωδίας, ο Θουκυδίδης. Φαίνεται λοιπόν ότι, για να διατηρήσουμε αυτή την παραστατικότητα, ο πιο πρόσφορος δρόμος είναι να παραθέσουμε το ίδιο το κείμενο του μεγάλου ιστορικού μεταφρασμένο από δόκιμο σύγχρονο ερμηνευτή. Από το ίδιο το κείμενο αναδύεται ανενδοίαστη και απάνθρωπη και προκλητική η αλαζονεία της δύναμης και η ροπή της δύναμης προς την αδικία και την αυτοκαταστροφή (που θάρθει αργότερα ως κάθαρση).
Ένας σύντομος πρόλογος είναι αναγκαίος: Το 416 π.Χ., ενώ ακόμα διαρκούσε η Νικίειος Ειρήνη που είχαν υπογράψει Αθηναίοι και Σπαρτιάτες, επιχείρησαν οι πρώτοι να εκβιάσουν τους Μηλίους να μπουν στην Αθηναϊκή Συμμαχία, μολονότι οι Μήλιοι είχαν δωρική καταγωγή (άρα συγγένευαν με τους Σπαρτιάτες) και είχαν ως τότε μείνει ουδέτεροι στη μεγάλη σύγκρουση, που είναι γνωστή ως Πελοποννησιακός Πόλεμος (431-404 π.Χ.).
Εμφανίστηκαν λοιπόν οι Αθηναίοι το Μάρτη μήνα του 416 π.Χ., με ναυτική και πεζική δύναμη πολλαπλάσια από εκείνη που μπορούσαν να αντιπαρατάξουν οι Μήλιοι και με την απειλή της βίας ζητούσαν να διαπραγματευτούν «εκούσια» προσχώρηση της Μήλου στην αθηναϊκή «συμμαχία».
Τις «διαπραγματεύσεις» που ακολούθησαν, μάλλον μια συγκεκριμένη φάση τους, έχει αφηγηθεί ο Θουκυδίδης και το σχετικό τμήμα της Ξυγγραφής (βιβλίο 5ο κεφ. 84-116) είναι γνωστό ως διάλογος Μηλίων και Αθηναίων. Οι λόγοι των Αθηναίων στην περίοδο αυτή έχουν αποτελέσει κλασικό δείγμα πολιτικού κυνισμού σε επίπεδο διεθνών σχέσεων. Είναι περίπτωση όπου η δύναμη (Αθηναίοι) ποδοπατεί την έννοια της δικαιοσύνης που την επικαλείται η αδύναμη πλευρά (οι Μήλιοι). Όταν οι «διαπραγματεύσεις» απέτυχαν, γιατί οι Μήλιοι επέμεναν να μείνουν ανεξάρτητοι και ουδέτεροι στο μικρό νησί τους, οι Αθηναίοι τους πολιόρκησαν, τους νίκησαν και για τιμωρία: όλους τους άρρενες τους έσφαξαν, όλα τα γυναικόπαιδα τα πούλησαν ως δούλους και στην έρημη πια Μήλο εγκατέστησαν 500 αθηναίους κληρούχους!
Πόση αξιοπιστία έχει η αφήγηση του Θουκυδίδη για κείνα τα δραματικά γεγονότα δεν είναι ζήτημα που θα θέλαμε να το σχολιάσουμε εμείς εδώ. Ανάγεται στη γενικότερη επιμονή του ιστορικού για τη βάσανο των πληροφοριών του στην αναζήτηση της αλήθειας. Μόνο για το πώς θα μπορούσε να διασωθεί το κείμενο και το περιεχόμενο του διαλόγου Μηλίων-Αθηναίων είναι ανάγκη να διατυπώσουμε κάποιες υποθέσεις: (1) Πιθανότατα από Αθηναίους που ήταν αυτόπτες μάρτυρες το 416 στη Μήλο, που ίσως μάλιστα σχολίαζαν εκείνα τα γεγονότα, είτε καμαρώνοντας για τη διαλεκτική τους δεινότητα είτε απολογούμενοι μπροστά σε μια «οργισμένη» Κοινή Γνώμη για την απάνθρωπη πράξη. (2) Πιθανό από Σπαρτιάτες προς τους οποίους οι Μήλιοι θα κοινολόγησαν το περιεχόμενο των «διαπραγματεύσεων» ζητώντας βοήθεια και σωτηρία. Τέλος, είναι πολύ πιθανό ότι ο Θουκυδίδης, σύμφωνα με την ομολογημένη αρχή του (Α.22) χρωμάτισε τις –προφορικές βέβαια- πληροφορίες του και τις οργάνωσε σε ενιαίο διαλογικό κείμενο, έτσι όπως μπορούσε να έχει ειπωθεί μέσα στο πολεμικό – πολιτικό κλίμα της εποχής, μένοντας πάντα πιστός στο περιεχόμενο του διαλόγου. Πάντως δεν έχουμε αμφιβολίες για την αξιοπιστία του ιστορικού, την ακρίβεια των πληροφοριών του και το δικό του πάθος για την αλήθεια.
Το κείμενο του Θουκυδίδη, σε μετάφραση Α. Γεωργοπαπαδάκου[1], παρουσιάζει το δραματικό διάλογο Αθηναίων – Μηλίων με τα παρακάτω:
Θουκυδίδου Ξυγγραφή, βιβλίο Ε΄, κεφάλαια 84-116:
84.Το επόμενο καλοκαίρι ο Αλκιβιάδης έφτασε στο Άργος με είκοσι καράβια κι έπιασε όσους Αργείους θεωρούνταν ακόμη ύποπτοι και άνθρωποι των Λακεδαιμονίων, τριακόσιους άνδρες, και οι Aθηναίοι τους απόθεσαν για ασφάλεια στα κοντινά νησιά, σε όσα εξουσίαζαν. Εκστρατεύσανε επίσης οι Αθηναίοι εναντίον της Μήλου με τριάντα δικά τους καράβια, έξι Χιώτικα και δύο Λεσβιακά, και με χίλιους διακόσιους οπλίτες, τριακόσιους τοξότες και είκοσι ιπποτοξότες Αθηναίους, και περίπου χίλιους πεντακόσιους οπλίτες σύμμαχους νησιώτες. Οι Μήλιοι είναι άποικοι των Λακεδαιμονίων και δεν ήθελαν να γίνουν υπήκοοι των Αθηναίων, όπως οι άλλοι νησιώτες. Στην αρχή κράτησαν ουδετερότητα και έμειναν ήσυχοι. Έπειτα, όταν οι Αθηναίοι μεταχειρίζονταν βία εναντίον τους καταστρέφοντας τη γη τους, έφτασαν σε ανοιχτό πόλεμο. Όταν λοιπόν στρατοπέδευσαν στη γη τους με τη στρατιωτική αυτή ετοιμασία οι στρατηγοί Κλεομήδης του Λυκομήδη και Τεισίας του Τεισιμάχου, και πριν αρχίσουν να την καταστρέφουν, έστειλαν πρέσβεις για να κάνουν πρώτα διαπραγματεύσεις. Τους πρέσβεις αυτούς οι Μήλιοι δεν τους παρουσίασαν στη συνέλευση του λαού, αλλά τους κάλεσαν να πουν αυτά για τα οποία είχαν έρθει στους άρχοντες και τους προκρίτους. Οι Αθηναίοι πρέσβεις είπαν στην ουσία τα εξής:
85. «Επειδή οι προτάσεις μας δε θα γίνουν προς το λαό, για να μην εξαπατηθεί το πλήθος ακούοντάς μας να εκθέτουμε, σε μια συνεχή αγόρευση, επιχειρήματα ελκυστικά και ανεξέλεγκτα (γιατί καταλαβαίνουμε πως αυτό το νόημα έχει το ότι μας φέρατε μπροστά στους λίγους), σεις οι συγκεντρωμένοι εδώ κάμετε κάτι ακόμη πιο σίγουρο. Μη μας απαντάτε και σεις μ’ ένα συνεχή λόγο αλλά σε κάθε σημείο που νομίζετε πως δε μιλάμε όπως είναι το συμφέρον σας, να μας σταματάτε και να λέτε τη γνώμη σας. Και πρώτα πρώτα πείτε μας αν συμφωνείτε με όσα προτείνουμε».
86. Οι αντιπρόσωποι των Μηλίων αποκρίθηκαν: «Την καλή σας ιδέα να δώσουμε μεταξύ μας με ησυχία εξηγήσεις δεν την κατακρίνουμε, οι πολεμικές όμως ετοιμασίες που δεν είναι μελλοντικές, αλλά παρούσες ήδη, βρίσκονται σε φανερή αντίθεση με την πρότασή σας αυτή. Γιατί βλέπουμε ότι έχετε ρθει σεις οι ίδιοι δικαστές για όσα πρόκειται να ειπωθούν και ότι το τέλος της συζήτησης, σύμφωνα με κάθε πιθανότητα, θα φέρει σε μας πόλεμο, αν υπερισχύσουμε εξαιτίας του δίκιου μας και γι’ αυτό αρνηθούμε να υποχωρήσουμε, δουλεία αν πειστούμε».
87. ΑΘ. Αν ήρθατε σ’ αυτή τη συνεδρίαση για να κάμετε εικασίες για τα μελλούμενα ή για τίποτε άλλο, κι όχι, απ’ την τωρινή κατάσταση κι από όσα βλέπετε να σκεφτείτε για τη σωτηρία της πολιτείας σας, μπορούμε να σταματήσουμε, αν όμως ήρθατε γι’ αυτό, μπορούμε να συνεχίσουμε.
88. ΜΗΛ. Είναι φυσικό και συγχωρείται, στη θέση που βρισκόμαστε, να πηγαίνει ο νους μας σε πολλά, κι επιχειρήματα και σκέψεις. Αναγνωρίζουμε ότι η σημερινή συνάντηση γίνεται βέβαια για τη σωτηρία μας, κι η συζήτηση, αν νομίζετε σωστό, ας γίνει με τον τρόπο που προτείνετε.
89. ΑΘ. Κι εμείς λοιπόν δε θα πούμε με ωραίες φράσεις μακρούς λόγους, που δεν πρόκειται να σας πείσουν, ή ότι δίκαια έχουμε την ηγεμονία μας, επειδή νικήσαμε τους Πέρσες, ή ότι τώρα εκστρατεύουμε εναντίον σας, επειδή αδικούμαστε, κι από σας ζητούμε να μη νομίσετε πως θα μας πείσετε λέγοντας ή ότι, ενώ είστε άποικοι των Λακεδαιμόνιων, δεν πήρατε μέρος στον πόλεμο στο πλευρό τους ή δε μας κάματε κανένα κακό. Έχουμε την απαίτηση να επιδιώξουμε πιο πολύ να επιτύχουμε τα δυνατά από όσα κι οι δυο μας αληθινά έχουμε στο νου μας, αφού ξέρετε και ξέρουμε ότι κατά την κρίση των ανθρώπων το δίκαιο λογαριάζεται όταν υπάρχει ίση δύναμη για την επιβολή του κι ότι, όταν αυτό δε συμβαίνει, οι δυνατοί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους κι οι αδύναμοι υποχωρούν κι αποδέχονται.
90. ΜΗΛ. Όπως εμείς τουλάχιστο νομίζουμε, είναι χρήσιμο (ανάγκη να μιλάμε γι’ αυτό, επειδή εσείς τέτοια βάση βάλατε στη συζήτησή μας, να αφήσουμε κατά μέρος το δίκαιο και να μιλάμε για το συμφέρον) να μην καταργήσετε σεις αυτό το κοινό καλό, αλλά να υπάρχουν, γι’ αυτόν που κάθε φορά βρίσκεται σε κίνδυνο, τα εύλογα και τα δίκαια και να ωφελείται κάπως αν πείσει, έστω κι αν τα επιχειρήματά του δε βρίσκονται μέσα στα πλαίσια του αυστηρού δικαίου. Κι αυτό δεν είναι σε σας λιγότερο συμφέρον από ό,τι σε μας, γιατί, αν νικηθείτε, θα μπορούσατε να γενείτε παράδειγμα στους άλλους για να σας επιβάλουν την πιο μεγάλη τιμωρία.
91. ΑΘ. Εμείς για το τέλος της ηγεμονίας μας, αν αυτή θα καταλυθεί κάποτε, δεν ανησυχούμε, γιατί δεν είναι επικίνδυνοι στους νικημένους όσοι, όπως οι Λακεδαιμόνιοι, ασκούν ηγεμονία πάνω σε άλλους (άλλωστε η αντιδικία μας δεν είναι με τους Λακεδαιμονίους) αλλά επικίνδυνοι είναι οι υπήκοοι, αν τυχόν αυτοί ξεσηκωθούν και νικήσουν εκείνους που τους εξουσίαζαν. Όσο γι αυτό, ας μείνει σε μας η φροντίδα να αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο. Εκείνο όμως που θέλουμε τώρα να κάνουμε φανερό σε σας είναι ότι βρισκόμαστε εδώ για το συμφέρον της ηγεμονίας μας και όσα θα πούμε τώρα σκοπό έχουν τη σωτηρία της πολιτείας σας, επειδή θέλουμε και χωρίς κόπο να σας εξουσιάσουμε και για το συμφέρον και των δυο μας να σωθείτε.
92. ΜΗΛ. Και πώς μπορεί να συμβεί να είναι ίδια συμφέρον σε μας να γίνουμε δούλοι , όπως σε σας να γίνετε κύριοί μας;
93. ΑΘ. Επειδή σεις θα έχετε τη δυνατότητα να υποταχθείτε πριν να πάθετε τις πιο μεγάλες συμφορές, κι εμείς, αν δε σας καταστρέψουμε, θα έχουμε κέρδος.
94. ΜΗΛ. Ώστε δε θα δεχθείτε, μένοντας εμείς ήσυχοι, να είμαστε φίλοι αντί εχθροί, σύμμαχοι όμως κανενός από τους δυο σας;
95.ΑΘ. Όχι, γιατί δε μας βλάφτει τόσο ή έχθρα σας όσο η φιλία σας. Η φιλία σας, στα μάτια των υπηκόων μας, θα ήταν απόδειξη αδυναμίας μας, ενώ το μίσος σας απόδειξη της δύναμής μας.
96. ΜΗΛ. Έτσι σκέφτονται οι υπήκοοί σας για το σωστό, ώστε να βάζουν στην ίδια μοίρα εκείνους που δεν έχουν καμιά φυλετική σχέση μαζί σας κι εκείνους που οι περισσότεροί τους είναι άποικοί σας, μερικοί μάλιστα απ’ αυτούς αποστάτησαν κι υποτάχτηκαν;
97. ΑΘ. Ναι, γιατί νομίζουν ότι λόγια που να στηρίζονται στο δίκαιο δε λείπουν από κανένα, πιστεύουν όμως πως όσοι διατηρούν την ελευθερία τους το χρωστούν στη δύναμή τους κι ότι εμείς δεν εκστρατεύουμε εναντίον τους από φόβο. Ώστε το να σας υποτάξουμε εκτός που θα αύξαινε τους υπηκόους μας θα μας πρόσφερε και ασφάλεια, και μάλιστα αν σεις, νησιώτες και πιο αδύναμοι από άλλους δεν υπερισχύσετε απέναντί μας που είμαστε κυρίαρχοι στη θάλασσα.
98. ΜΗΛ. Και δε νομίζετε ότι υπάρχει ασφάλεια στην πρότασή μας εκείνη; Γιατί κι εδώ πάλι είναι ανάγκη, όπως εσείς μας υποχρεώσατε να αφήσουμε τους δίκαιους λόγους και ζητάτε να μας πείσετε να υποχωρήσουμε μπροστά στο δικό σας συμφέρον, έτσι κι εμείς να σας εξηγήσουμε το δικό μας συμφέρον, αν αυτό τυχαίνει να είναι μαζί και δικό σας, και να προσπαθήσουμε να σας πείσουμε. Γιατί πώς είναι δυνατό να μην κάμετε εχθρούς σας όσους τώρα είναι ουδέτεροι, όταν αυτοί, βλέποντας τα όσα έγιναν εδώ, πιστέψουν πως κάποτε σεις θα επιτεθείτε κι εναντίον τους; Και μ’ αυτό τι άλλο θα πετύχετε παρά να ενισχύσετε αυτούς που είναι τώρα εχθροί σας, κι εκείνους που ποτέ δε σκέφτηκαν να γίνουν, παρά τη θέλησή τους, να τους στρέψετε εναντίον σας;
99.ΑΘ. Καθόλου, γιατί δε νομίζουμε ότι είναι πιο επικίνδυνοι για μας αυτοί που, κατοικώντας κάπου στη στεριά, εξαιτίας της ελευθερίας τους, θ’ αργήσουν πολύ να πάρουν προφυλακτικά μέτρα εναντίον μας, αλλά οι νησιώτες, όσοι, όπως σεις, βρίσκονται κάπου ανεξάρτητοι, κι όσοι είναι κιόλας ερεθισμένοι από τις αναγκαίες πιέσεις της ηγεμονίας μας. Αυτοί λοιπόν, με το να στηριχτούν πολύ στην απερισκεψία, μπορούν να φέρουν, και τον εαυτό τους κι εμάς, σε φανερούς κινδύνους.
100.ΜΗΛ. Αν σεις για να μη χάσετε την ηγεμονία σας, κι οι υπήκοοί σας για να απαλλαγούν από αυτήν αψηφάτε τόσους κινδύνους, φανερό πως εμείς, που είμαστε ακόμη ελεύθεροι, θα δείχναμε μεγάλη ευτέλεια και δειλία, αν δεν κάναμε το παν προτού γίνουμε δούλοι.
101.ΑΘ. Όχι , αν αποφασίσετε συνετά. Γιατί δεν αγωνίζεστε με ίσους όρους για να δείξετε την ανδρεία σας, δηλαδή για να μην ντροπιαστείτε. Πιο πολύ πρόκειται να αποφασίσετε για τη σωτηρία σας, δηλαδή για το να μην αντιστέκεστε στους πολύ πιο δυνατούς σας.
102. ΜΗΛ. Ξέρουμε όμως πως καμιά φορά οι τύχες του πολέμου κρίνονται πιο δίκαια, κι όχι ανάλογα με τη διαφορά σε πλήθος ανάμεσα στους δυο αντιπάλους. Και σε μας η άμεση υποχώρηση δε δίνει καμιά ελπίδα, ενώ με το να αγωνιστούμε υπάρχει ακόμη ελπίδα να μείνουμε όρθιοι.
103. ΑΘ. Η ελπίδα, παρηγοριά την ώρα του κινδύνου, όσους την έχουν από περίσσια δύναμη κι αν τους βλάψει δεν τους καταστρέφει. Όσοι όμως, στηριγμένοι πάνω της, τα παίζουν όλα για όλα, (γιατί απ’ τη φύση της είναι σπάταλη), μονάχα όταν αποτύχουν τη γνωρίζουν, όταν πια, για κείνον που έκαμε τη γνωριμία της, δεν έχει τίποτε για να το προφυλάξει απ’ αυτήν. Αυτό σεις, αδύναμοι και που η τύχη σας κρίνεται από μια μονάχα κλίση της ζυγαριάς , μη θελήσετε να το πάθετε ούτε να μοιάσετε τους πολλούς που, ενώ μπορούν ακόμη να σωθούν με ανθρώπινα μέσα, όταν τους βρουν οι συμφορές και τους εγκαταλείψουν οι βέβαιες ελπίδες, καταφεύγουν στις αβέβαιες ελπίδες, τη μαντική και τους χρησμούς και όσα άλλα τέτοια, με τις ελπίδες που δίνουν φέρνουν στην καταστροφή.
104. ΜΗΛ. Κι εμείς το ξέρετε καλά, θεωρούμε πως είναι δύσκολο να αγωνιστούμε ενάντια στη δύναμή σας, μαζί κι ενάντια στην τύχη, αν αυτή δε σταθεί αμερόληπτη. Όσο για την τύχη όμως πιστεύουμε, ότι δε θα αξιωθούμε από τους θεούς χειρότερη τύχη, γιατί θεοφοβούμενοι εμείς αντιμετωπίζουμε άδικους. Όσο για τη δύναμη που δεν έχουμε, τις ελλείψεις μας θα τις συμπληρώσει η συμμαχία των Λακεδαιμονίων, που είναι αναγκασμένοι να μας βοηθήσουν, αν όχι γι’ άλλο λόγο, τουλάχιστον από φυλετική συγγένεια κι από ντροπή. Δεν έχουμε λοιπόν καθόλου παράλογα τόσο θάρρος.
105. ΑΘ. Αλλά κι εμείς νομίζουμε ότι δε θα μας λείψει η εύνοια των θεών, γιατί δε ζητούμε και δεν κάνουμε τίποτε που να βρίσκεται έξω από ό,τι πιστεύουν οι άνθρωποι για τους θεούς ή θέλουν στις αναμεταξύ τους σχέσεις. Έχουμε τη γνώμη για τους θεούς και τη βεβαιότητα για τους ανθρώπους, ότι, αναγκασμένοι από ένα φυσικό νόμο επιβάλλουν πάντα την εξουσία τους όπου είναι πιο δυνατοί . Το νόμο αυτό ούτε εμείς τον θεσπίσαμε ούτε θεσπισμένο πρώτοι εμείς τον εφαρμόσαμε , αλλά τον βρήκαμε να υπάρχει και θα τον αφήσουμε να υπάρχει παντοτινά, και τον εφαρμόζουμε ξέροντας ότι κι εσείς και άλλοι, αν αποκτούσατε την ίδια δύναμη με μας, θα κάνατε τα ίδια. Όσο λοιπόν για την εύνοια των θεών, έχουμε κάθε λόγο να μη φοβόμαστε ότι θα βρεθούμε σε μειονεκτική θέση. Όσο για την ιδέα σας για τους Λακεδαιμόνιους, στην οποία στηρίζετε την πεποίθηση ότι από ντροπή θα σας βοηθήσουν, ενώ μακαρίζουμε την αθωότητά σας δε ζηλεύουμε την αφροσύνη σας. Πραγματικά οι Λακεδαιμόνιοι στις μεταξύ τους σχέσεις και στις συνήθειες του τόπου τους δείχνονται πολύ ενάρετοι. Για τη συμπεριφορά τους όμως απέναντι σ τους άλλους, μόλο που θα ’χε κανείς πολλά να πει για το πώς φέρονται, θα μπορούσε πολύ καλά να τα συνοψίσει αν έλεγε ότι, από όλους τους ανθρώπους που ξέρουμε, αυτοί δείχνουν ολοφάνερα ότι θεωρούν τα ευχάριστα έντιμα και τα συμφέροντα δίκαια. Και αλήθεια, η τέτοια νοοτροπία τους δεν είναι καθόλου ευνοϊκή προς τις τωρινές παράλογες ελπίδες σας για σωτηρία.
106.ΜΗΛ. Αλλά εμείς γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο έχουμε αυτή τη στιγμή πιο πολύ την πεποίθηση ότι οι Λακεδαιμόνιοι, για το συμφέρον το δικό τους, δε θα θελήσουν να προδώσουν τους Μήλιους, που είναι άποικοί τους, και να φτάσουν να γίνουν αναξιόπιστοι σους φίλους τους Έλληνες κι ωφέλιμοι στους εχθρούς τους.
107. ΑΘ. Και δε νομίζετε ότι το συμφέρον βρίσκεται στην ασφάλεια, ενώ το δίκαιο και το έντιμο κατορθώνονται με κινδύνους τους οποίους οι Λακεδαιμόνιοι, τις περισσότερες φορές, ελάχιστα αποτολμούν;
108. ΜΗΛ. Αλλά νομίζουμε ότι και τους κινδύνους για χάρη μας θα αναλάβουν αυτοί πιο πρόθυμα, κι ότι θα θεωρήσουν πως είναι πιο σίγουροι αν για μας κι όχι για τους άλλους τους αναλάβαιναν, τόσο γιατί για τις πολεμικές επιχειρήσεις βρισκόμαστε κοντά στην Πελοπόννησο όσο και γιατί στα φρονήματα, εξαιτίας της φυλετικής συγγένειας, είμαστε πιο αξιόπιστοι από άλλους.
109. ΑΘ. Εγγύηση γι’ αυτούς που θα συμπολεμήσουν δεν είναι η φιλική διάθεση αυτών που τους καλούν, αλλά αν υπερέχουν σε πραγματική δύναμη. Κι αυτό το λογαριάζουν οι Λακεδαιμόνιοι περισσότερο από κάθε άλλον (από έλλειψη άλλωστε εμπιστοσύνης στη δική τους ετοιμασία, μονάχα με πολλούς συμμάχους εκστρατεύουν εναντίον των γειτόνων τους), ώστε δε φαίνεται πιθανό ότι αυτοί θα στείλουν στρατό σ’ ένα νησί την ώρα που είμαστε εμείς θαλασσοκράτορες.
110. ΜΗΛ. Αλλά θα μπορούσαν να στείλουν κι άλλους. Κι ακόμη το Κρητικό πέλαγος είναι πλατύ και μέσα σ’ αυτό είναι πιο δύσκολο οι θαλασσοκράτορες να συλλάβουν παρά να σωθούν αυτοί που θέλουν να ξεφύγουν. Κι αν όμως αποτύχαιναν σ’ αυτό, θα μπορούσαν να στραφούν εναντίον της γης σας κι εναντίον των υπόλοιπων συμμάχων σας, σε όσους δεν έφτασε ο Βρασίδας. Και τότε θα έχετε να αγωνισθείτε όχι μόνο για μια χώρα που δε σας ανήκε ποτέ, αλλά για πράγματα πιο δικά σας, τη συμμαχία σας και τη γη σας.
111. ΑΘ. Ξέρετε από την πείρα σας πως απ’ αυτό κάτι μπορεί να συμβεί, αλλά δεν αγνοείτε επίσης ότι οι Αθηναίοι ποτέ ως σήμερα δεν αποτραβήχτηκαν από καμιά πολιορκία, επειδή φοβήθηκαν άλλους. Παρατηρούμε όμως ότι ενώ είπατε ότι θα σκεφτείτε για τη σωτηρία σας, στην πιο πλατιά συζήτηση δεν έχετε πει τίποτε στο οποίο βασισμένοι λογικοί άνθρωποι θα πίστευαν ότι μπορούν να σωθούν , αλλά τα πιο δυνατά σας στηρίγματα είναι μελλοντικές ελπίδες, ενώ τα μέσα που έχετε είναι πολύ μικρά για να υπερισχύσετε, αν συγκριθούν με εκείνα που αυτή τη στιγμή βρίσκονται παραταγμένα εναντίον σας. Και δείχνετε μεγάλη απερισκεψία αν, αφού ζητήσετε να αποσυρθούμε, δεν αποφασίσετε όσο ακόμη είναι καιρός κάτι άλλο πιο φρόνιμο απ’ αυτά. Να μην πάει ο νους σας στη ντροπή που τόσο συχνά καταστρέφει τους ανθρώπους, όταν αντιμετωπίζουν κινδύνους φανερούς και ταπεινωτικούς. Γιατί πολλούς, ενώ ήταν ακόμη σε θέση να ιδούν καθαρά σε ποιους κινδύνους οδηγούνταν, τους παρέσυρε η δύναμη μιας ελκυστικής λέξης, της λεγόμενης ντροπής, και, νικημένοι απ’ τη λέξη, στην πράξη έπεσαν θεληματικά σε αγιάτρευτες συφορές κι ακόμη απόχτησαν ντροπή πιο ταπεινωτική, αφού αυτή ήταν αποτέλεσμα ανοησίας παρά τύχης. Αυτό σεις, αν σκεφτείτε φρόνιμα, θα το αποφύγετε και δε θα νομίστε άπρεπο να υποχωρήσετε στην πολιτεία την πιο δυνατή που σας προτείνει όρους λογικούς, να γίνετε δηλαδή σύμμαχοί της πληρώνοντας φόρο, διατηρώντας τη χώρα σας, και, ενώ σας δίνεται η εκλογή ανάμεσα στον πόλεμο και στην ασφάλεια, εσείς να διαλέξετε τα χειρότερα επιζητώντας να φανείτε ανώτεροι. Γιατί όσοι στους ίσους δεν υποχωρούν, στους δυνατότερους φέρνονται φρόνιμα και στους κατώτερους δείχνονται μετριοπαθείς, αυτοί πιο πολύ προκόβουν. Σκεφτείτε, λοιπόν, όταν εμείς αποσυρθούμε, και συλλογιστείτε πολλές φορές ότι αποφασίζετε για την πατρίδα, για τη μια και μόνη πατρίδα σας, κι ότι απ’ τη μιαν αυτή απόφασή σας θα εξαρτηθεί το να ευτυχήσει τούτη ή να δυστυχήσει.
112. Οι Αθηναίοι αποχώρησαν από τη συζήτηση και οι Μήλιοι , όταν μείνανε μόνοι τους, επειδή αποφάσισαν παραπλήσια με εκείνα που έλεγαν πρωτύτερα, αποκρίθηκαν τα εξής: «Ούτε γνώμη διαφορετική από την προηγούμενη έχουμε, Αθηναίοι, ούτε μέσα σε λίγες στιγμές θα στερήσουμε μια πόλη, που υπάρχει εδώ και εφτακόσια χρόνια, από την ελευθερία της, αλλά έχοντας εμπιστοσύνη στην τύχη, που χάρη στην εύνοια των θεών την προστατεύει ως τώρα, και στη βοήθεια των ανθρώπων, ιδιαίτερα των Λακεδαιμονίων, θα προσπαθήσουμε να τη σώσουμε. Σας προτείνουμε όμως να είμαστε φίλοι σας, εχθροί με κανένα από τους δυο σας, και να φύγετε από τη γη μας, αφού κάνουμε συνθήκη που θα την κρίνουμε ωφέλιμη και στους δυο μας».
113.Οι Μήλιοι λοιπόν τόσα μονάχα αποκρίθηκαν. Οι Αθηναίοι αποχωρώντας πια οριστικά από τις διαπραγματεύσεις είπαν: «Πραγματικά, όπως νομίζουμε ύστερα από την απόφασή σας αυτή, είστε οι μόνοι που κρίνετε τα μελλοντικά πιο καθαρά από αυτά που βλέπετε μπροστά στα μάτια σας, και τα άγνωστα, επειδή τα θέλετε, τα θεωρείτε σαν να γίνονται στην πραγματικότητα. Τα έχετε παίξει όλα και - στηριγμένοι ολότελα στους Λακεδαιμόνιους, την τύχη και τις ελπίδες - θα τα χάσετε όλα».
114. Οι Αθηναίοι πρέσβεις γύρισαν στο στρατόπεδο και οι στρατηγοί, αφού οι Μήλιοι δεν υποχωρούσαν σε τίποτε, άρχισαν αμέσως τις εχθροπραξίες, κι αφού μοίρασαν τη δουλειά στα στρατιωτικά τμήματα της κάθε πόλης, έζωσαν κυκλικά με τείχος τους Μήλιους. Ύστερα οι Αθηναίοι άφησαν φρουρά από δικούς τους στρατιώτες και συμμάχους, στη στεριά και τη θάλασσα, κι έφυγαν με το μεγαλύτερο μέρος του στρατού. Οι υπόλοιποι έμειναν και πολιορκούσαν τον τόπο.
116…Την ίδια εποχή οι Μήλιοι πάλι σε άλλο σημείο κυρίεψαν ένα μέρος από το τείχος των Αθηναίων που τους έζωνε, όπου οι φρουροί δεν ήταν πολλοί. Ύστερα από το γεγονός αυτό ήρθε κι άλλος στρατός από την Αθήνα, με αρχηγό το Φιλοκράτη του Δημέα. Και οι Μήλιοι, επειδή πολιορκούνταν πια πολύ στενά, έγινε μάλιστα και κάποια προδοσία από ανάμεσά τους, συνθηκολόγησαν με τους Αθηναίους με τον όρο να αποφασίσουν εκείνοι για την τύχη τους. Κι αυτοί σκότωσαν όσους Μήλιους ενήλικους έπιασαν, κι έκαμαν δούλους τα παιδιά και τις γυναίκες. Το νησί το αποικίσανε οι ίδιοι στέλνοντας αργότερα πεντακόσιους αποίκους (Θουκυδίδη, Ε 84-116).
Β΄. Όλες οι υπογραμμίσεις στο κείμενο μπήκαν από το συντάκτη του άρθρου τούτου. Όμως ολόκληρος ο διάλογος αποτελεί κορυφαία έκφραση της σκληρότητας ενός πολέμου, που ο Θουκυδίδης και σε άλλη περίσταση βρήκε την ευκαιρία να την αφηγηθεί και να την αναλύσει με σελίδες που επίσης διατηρούν οδυνηρή επικαιρότητα για τον κόσμο μας. [Πρόκειται για τα κεφάλαια Γ΄82-83, που οι ερμηνευτές τα επιγράφουν : Παθολογία του πολέμου] .
Είναι όμως ιστορικά φρόνιμο και κοινωνικά ενδιαφέρον να αναρωτηθούμε: είναι ο πόλεμος που έχει εξαγριώσει τα ήθη των ανθρώπων, ώστε με τόση ιταμότητα οι Αθηναίοι (στο περιστατικό που μας απασχολεί) να ζητούν την υποταγή μιας μικρής ουδέτερης πόλης και στην άρνηση των κατοίκων της να απαντούν με φονικό μαχαίρι; Ή έχουν ίσως συντελέσει σταδιακά και αδιόρατα και άλλοι παράγοντες; Ίσως είναι σκόπιμο – πριν διατυπώσουμε ετυμηγορία- να παρακολουθήσουμε κάποιους άλλους θεσμούς της αθηναϊκής κοινωνίας, που οδήγησαν βέβαια στο μεγαλείο της Αθήνας, ίσως όμως και να καλλιέργησαν σιγά σιγά και βαθμιαία τη λατρεία της δύναμης, τα άδικα συμφέροντα, την πολιτική μυωπία, μια πολιτική συμπεριφορά χωρίς αναφορά στη δικαιοσύνη αλλά μόνο στο συμφέρον, στις εσωτερικές και στις εξωτερικές σχέσεις.
1. Μελετώντας ένα μόνο θεσμό και τις επιπτώσεις του στη συμπεριφορά των Αθηναίων[2] είναι πιθανό ότι θα βρούμε όχι μόνο ερμηνεία για τα όσα είπαν και έπραξαν οι Αθηναίοι στη διάρκεια του πολέμου αλλά και αφορμή για να αξιολογήσουμε γενικότερα πόσο οι θεσμοί μιας κοινωνίας επηρεάζουν τον τρόπο σκέψης και δράσης των ανθρώπων. Έτσι, η έρευνά μας δε θα είναι μόνο ή κυρίως ιστορική αλλά και κοινωνιολογική[3], στο βαθμό βέβαια που επιτρέπει η περιορισμένη κοινωνιολογική παιδεία του γράφοντος.
Παρακολουθούμε λοιπόν τις εξελίξεις ή μάλλον τις θεμελιακές αλλαγές που συντελέστηκαν στην αθηναϊκή κοινωνία ύστερα από το 478 π.Χ. , που η Αθήνα είχε την αρχηγία της συμμαχίας. Η συμμαχία είχε χαρακτήρα αμυντικό και επιθετικό, ενάντια σε οποιονδήποτε που θα απειλούσε την ανεξαρτησία των μελών της, που έφτασαν να είναι 400 πόλεις. Έδρα της συμμαχίας ορίστηκε η Δήλος. Εκεί συνεδρίαζαν οι αντιπρόσωποι των πόλεων – μελών και είχαν όλοι ίση ψήφο. Όλα τα μέλη της είχαν υποχρέωση να συμβάλλουν με πολεμικά πλοία ή να καταβάλλουν ετήσιο φόρο στο συμμαχικό ταμείο (που φυλασσόταν στο ιερό του Απόλλωνα στη Δήλο). Ο αριθμός των πλοίων ή το ύψος του φόρου καθοριζόταν με διμερή συμφωνία ανάμεσα στην Αθήνα και σε κάθε πόλη – μέλος χωριστά, κάθε 4 χρόνια. Έτσι, η Αθήνα είχε θέση ηγεμονική μέσα στη συμμαχία από την αρχή της συγκρότησής της, αν λάβουμε υπόψη και τα παρακάτω: οι δέκα ελληνοταμίες (μεγαλόστομη ονομασία που έδειχνε επεκτατική διάθεση), που διαχειρίζονταν τα χρήματα της συμμαχίας, ήταν όλοι Αθηναίοι και τις αποφάσεις της συμμαχίας τις εκτελούσε αποκλειστικά η Αθήνα[4], που διατηρούσε -με τα πλοία και τα χρήματα των συμμάχων- ετοιμοκίνητο στόλο.
Με τα χρήματα της Συμμαχίας (460 τάλαντα αρχικά, διπλάσια αργότερα και σχεδόν τριπλάσια στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, 431-404) οι Αθηναίοι ναυπηγούσαν πλοία (σε δικά τους ναυπηγεία), πλήρωναν ναύτες (Αθηναίους), έφτιαχναν εξαρτήματα και οπλισμό (σε αθηναϊκά εργαστήρια). Έτσι, η οικονομική ζωή της Αθήνας προσανατολίστηκε ως ένα βαθμό και εξαρτήθηκε από τα συμμαχικά τάλαντα. Επιπλέον, με την παρουσία του στόλου άνοιγαν εμπορικοί δρόμοι και αγορές για τα γεωργικά και βιοτεχνικά προϊόντα των Αθηναίων ή για την προμήθεια της Αθήνας με τα προϊόντα (σιτάρι λ.χ.) άλλων περιοχών.
Όταν πέρασαν 10-15 χρόνια και ο περσικός κίνδυνος απομακρυνόταν ολοένα από τις ελληνικές θάλασσες και από τις συνειδήσεις των Ελλήνων, άρχισαν οι «σύμμαχοι» να δυσφορούν, που αυτοί πλήρωναν «φόρο» στην Αθήνα, και να δυστροπούν. Τότε όμως αυτοί ήταν αδύναμοι απέναντι σε μια πανίσχυρη και πλούσια Αθήνα, που με τις ακούσιες πλέον εισφορές των «συμμάχων» γινόταν διαρκώς πιο δυνατή, πιο πλούσια και γι’ αυτό πιο επικίνδυνη. Και κάτι άλλο: είχε στο μεταξύ αλλάξει ο τρόπος σκέψης και δράσης των Αθηναίων: αυτοί που ήταν κάποτε ελευθερωτές της Ελλάδας και καμάρωναν γι’ αυτό (είναι γνωστό πόσο καυχιόνταν λέγοντας για τα εν Μαραθώνι και Σαλαμίνι έργα των πατέρων τους), άρχισαν τώρα να αντιδρούν βίαια στο αίτημα απελευθέρωσης των «συμμάχων» και να περιορίζουν την αυτονομία των συμμάχων και να επιβάλλουν δυναμικά πια την ηγεμονία της Αθήνας. Τη νέα αυτή αντίληψη των Αθηναίων για τη θέση των συμμάχων τους τη δοκίμασαν πρώτοι οι Νάξιοι (468 π.Χ.) και λίγο αργότερα (465-63) οι Θάσιοι. Τότε ο «συμμαχικός» στόλος, που για τη συντήρησή του πλήρωναν οι «σύμμαχοι», χρησιμοποιήθηκε ενάντια στους «συμμάχους», πρώτα για δυναμική επίδειξη και στη συνέχεια για πολιορκία των «συμμάχων»! Και υποχρεώνονταν οι τελευταίοι: να γκρεμίζουν τα τείχη τους, να παραδίνουν τα πλοία τους και να αποδέχονται και μεγαλύτερη εισφορά στη «Συμμαχία», που ήταν τώρα γι’ αυτούς δύναμη Τυραννίας, να δέχονται Αθηναίους «κληρούχους» που έπαιρνα μερίδα από τη γη των «συμμάχων» και φυσικά ασκούσαν και καθήκοντα αστυνόμευσης σε βάρος των νέων συμπολιτών τους. Επιπλέον, οι ταπεινωμένοι «σύμμαχοι» αναγκάζονταν να υποχωρούν σε άλλες αξιώσεις των Αθηναίων. Οι Θάσιοι λ.χ. απομακρύνθηκαν από τις πλούσιες αποικίες τους στην απέναντι θρακική ακτή. Εκεί ήταν τα ορυχεία του Παγγαίου και εύλογα ενδιαφέρθηκε γι’ αυτά η Αθήνα.[5] Αργότερα οι Αθηναίοι θα πάρουν και σκληρότερα μέτρα. Κατά την αποστασία λ.χ. των Ερυθρών οι Αθηναίοι επεμβαίνουν (453/2) να αποκαταστήσουν την ευπρέπεια και τη δημοκρατική τάξη στις Ερυθρές και επιβάλλουν στους βουλευτές της συμμαχικής πόλης από δω και πέρα να ορκίζονται ότι θα υπηρετούν το λαό της πόλης τους και της Αθήνας. Ανάλογο μάθημα θα πάρουν οι Κολοφώνιοι (447/6), οι Χαλκιδαίοι (446/5), οι Σάμιοι (439/8)[6].
Έτσι οικοδομείται το μεγαλείο και υπονομεύεται το μέλλον της Αθήνας. Αργότερα βέβαια όλα αυτά θα τιμωρηθούν, τότε όμως θα έχει γκρεμιστεί και το μεγαλείο της Αθήνας και η ενότητα του Ελληνισμού και θα ξαναγυρίσει ο βάρβαρος για να επιβάλει κάποια ειρήνη στους Έλληνες ως διαιτητής (επικυρίαρχος) αυτός! Ο νους πηγαίνει βέβαια στην Ανταλκίδεια Ειρήνη (386 π.Χ.). Θα ξαναγυρίσουμε στο ζήτημα της ταπείνωσης της αλαζονείας των Αθηναίων. Επιστρέφουμε στην αφήγηση: πώς ο θεσμός της συμμαχίας και η λάμψη του χρυσού του συμμαχικού ταμείου καλλιέργησαν συλλογικά την πλεονεξία και παρέσυραν σε πράξεις αδικίας και πρόκλησης, που μια μόνο έκφρασή της περιέχει ο διάλογος Μηλίων – Αθηναίων.
Με την πρόφαση ότι το ταμείο της Δήλου μπορούσε αιφνιδιαστικά να απειληθεί από τους Πέρσες, το μετέφεραν οι Αθηναίοι στη δική τους Ακρόπολη υπό την άγρυπνη προστασία της Αθηνάς (454 π.Χ.).
Παράλληλα με αυτές τις πράξεις δυναμικής αυθαιρεσίας βάδιζε η οικονομική διείσδυση κι επιβολή των Αθηναίων. Κορύφωση της τακτικής αυτής αποτελεί η απόφασή τους να επιβάλουν το δικό τους νόμισμα και μετρικό σύστημα στις συμμαχικές πόλεις (450-446 π.Χ.). Το σχετικό ψήφισμα είναι μνημείο αμάχητο[7]. Αυτό σήμαινε ότι οι Αθηναίοι ρύθμιζαν τον τρόπο των συναλλαγών, αφού αυτοί μόνοι έκοβαν νόμισμα και όριζαν την αγοραστική του δύναμη. Μπορούσαν έτσι να καμαρώνουν ότι φέρνουν στην πόλη τους όλα τα αγαθά της γης (εκ πάσης γης τα πάντα). Οικονομικός –νομισματικός επεκτατισμός σε όλο του το μεγαλείο.
Λίγο ύστερα από το 454 έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί η διαδικασία υποδούλωσης των «συμμάχων». Οι Αθηναίοι τερματίζουν τις εχθροπραξίες προς τους Πέρσες (449 π.Χ.), συγκαλούν Πανελλήνιο Συνέδριο στην Αθήνα, αρχίζουν τα μεγάλα έργα στην Ακρόπολη (είχαν προσγράψει στην Αθηνά και το 10% από το συμμαχικό φόρο, «το επιδέκατον της θεού είναι» έλεγε το σχετικό ψήφισμα). Κλείνουν ειρήνη με τη Σπάρτη (445 π.Χ.) κι έτσι ρυθμίζουν πιο άνετα τα εσωτερικά της Συμμαχίας. Έχει τώρα αλλάξει τόσο πολύ η συμπεριφορά των Αθηναίων απέναντι στους πρώην συμμάχους. Το 439 π.Χ. ο Περικλής επιβάλλει στους Σάμιους, που είχαν αποστατήσει, όχι μόνο να κατεδαφίσουν τα τείχη και να παραδώσουν το στόλο αλλά και να πληρώσουν –με δόσεις- τα έξοδα της εκστρατείας που έγινε για την υποδούλωσή τους. Υπολογίστηκαν σε 1276 τάλαντα! Ποσό μεγαλύτερο από όσα ήταν στην πιο ληστρική ώρα της η ετήσια κανονική είσπραξη από όλες τις πόλεις μαζί της Συμμαχίας (τετρακόσιες περίπου)[8].
2.Τι είχε συμβεί στην Αθήνα κατά την περίοδο της Χρυσής πεντηκονταετίας (478 π.Χ. ίδρυση της Συμμαχίας –431 π.Χ. έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου); Είχε αλλάξει ομαδικά ο χαρακτήρας των ανθρώπων εξαιτίας των οικονομικών και πολιτικών θεσμών, που επικράτησαν τότε, που είχαν άμεσες επιδιώξεις –επιπτώσεις και έμμεσες παρενέργειες. Συγκεκριμένα:
- Οι Αθηναίοι διαχειρίζονταν αυθαίρετα τα χρήματα του ιερού
ταμείου.
- Έχτιζαν λαμπρές στην πόλη τους οικοδομές (πρόκειται για έκφραση κυνικού μεγαλείου).
- Οι Αθηναίοι βιοτέχνες προωθούσαν άνετα τα προϊόντα τους προς τις εξαρτημένες πια συμμαχικές αγορές. Οι ίδιοι προμήθευαν όπλα και εξαρτήματα για τα πλοία. Οι γεωργοί και οι έμποροι προωθούσαν τα προϊόντα τους . Οι έμποροι έφερναν όλα τα ξένα αγαθά στην Αθήνα.
- Οι Αθηναίοι πολίτες επάνδρωναν τα πλοία, έπαιρναν μισθούς, κυβερνούσαν λαούς. Οι εργάτες και οι τεχνίτες εργάζονταν για τα δημόσια έργα που κόσμησαν την Αθήνα τότε για να καμαρώνουν οι Αθηναίοι και να θαυμάζουν οι αιώνες.
- Οι Αθηναίοι κληρούχοι έπαιρναν κλήρο γης από τους «συμμάχους» και ταυτόχρονα τους επόπτευαν.
- Οι Αθηναίοι πολίτες ως βουλευτές, δικαστές ή εκκλησιαστές (όταν δηλαδή μετείχαν στις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου) εισέπρατταν ημερομίσθιο από τα χρήματα της συμμαχίας (κάτι που έφθειρε συνειδήσεις κατά την κρίση του Σωκράτη).
Δεν είναι περίεργο λοιπόν αν έγινε γι’ αυτούς η διατήρηση της συμμαχίας υπόθεση ιερή, που όφειλαν γι’ αυτή να χρησιμοποιούν κάθε μέσο, χωρίς ηθικούς φραγμούς, με βία απροκάλυπτη, αν το έφερνε η ανάγκη.
Καθόλου περίεργο ακόμη αν καλλιέργησαν τη σκέψη ότι σώζουν την Ελλάδα κι ευεργετούν τους «συμμάχους» με το να τους εκμεταλλεύονται. Με τις κοινωνιολογικές αποκαλύψεις της δικής μας εποχής θα μπορούσαμε να πούμε ότι: οι θεσμοί ως πλαίσια ζωής και έκφρασης συμφερόντων διαμορφώνουν των ανθρώπων τη συνείδηση και άρα τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τους άλλους συνανθρώπους και διαμορφώνουν τον κώδικα της συμπεριφοράς τους.
Παράλληλα με τις «συμμαχικές σχέσεις» εξελίσσονταν η εσωτερική πολιτική ζωή στην Αθήνα. Ο λαός μέσα σε μια 20ετία απ’ την ίδρυση της συμμαχίας αποψίλωσε τον Άρειο Πάγο, θεσμό αριστοκρατικό, από όλες σχεδόν τις ουσιαστικές αρμοδιότητές του. Τον διατήρησε μάλλον ως διακοσμητικό παραδοσιακό σώμα. Και ολοκλήρωσε τις δημοκρατικές επιδιώξεις: άμεση συμμετοχή όλων των ελεύθερων Αθηναίων πολιτών στα κοινά, ουσιαστική εξουσία του Δήμου, νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική. Δεν προχώρησε όμως ο λαός της Αθήνας σε ριζικότερες κοινωνικές ανακατατάξεις. Οι αριστοκρατικοί, που υπολογίζεται ότι αποτελούσαν περίπου το 3% του νόμιμου πληθυσμού της Αθήνας, διατηρούν ανενόχλητα τα αγαθά τους και επηρεάζουν την πολιτική και –αργότερα- θα υπονομεύσουν το δημοκρατικό πολίτευμα. Δεν είναι το φαινόμενο δυσεξήγητο: ο λαός και ειδικότερα οι εμποροναυτικοί και βιοτεχνικοί κύκλοι της Αθήνας (η αστική τάξη της εποχής) ενδιαφέρονται περισσότερο για τη διατήρηση και επέκταση της συμμαχίας, αφού έχουν πια εξασφαλίσει τη συμμετοχή τους στην εξουσία. Η συμμαχία δίνει πλούτο, δύναμη, μεγαλείο, προνόμια. Η Αθήνα είναι δημοκρατία στο εσωτερικό (για τους ελεύθερους πολίτες μόνο) ηγεμονία τυραννική στο εξωτερικό (για τις «σύμμαχες» ελληνικές πόλεις). Και η διάκριση των πολιτών σε ελεύθερους, δούλους, μέτοικους διατηρείται και ενισχύεται.
Μέσα σε αυτό το κλίμα εσωτερικής κα εξωτερικής πολιτικής, όπου ο «Αθηναίος πολίτης» είναι κυρίαρχος και προνομιούχος, δεν είναι παράξενο που οι Αθηναίοι ψήφισαν το 451/50 πρόταση του Περικλή που περιόριζε το δικαίωμα του Αθηναίου πολίτη μόνο σε όσους γεννιούνταν από πατέρα και μάνα ελεύθερους πολίτες της Αθήνας (εξ αμφοίν Αθηναίοιν). Αυτοί ήταν οι προνομιούχοι της αθηναϊκής κοινωνίας, άρα και της αθηναϊκής συμμαχίας, αυτοί ήταν που νέμονταν «εκ πάσης γης τα πάντα», όπως θα καυχηθεί αργότερα ο Περικλής μιλώντας στην αρχή της δύσης της Αθήνας (Επιτάφιος για τους πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού Πολέμου, 429 π.Χ.).
Οι μέτοικοι και οι δούλοι, που αποτελούσαν, σύμφωνα με όλους τους υπολογισμούς το μισό πληθυσμό της Αθήνας –Αττικής, και που αυτοί κυρίως ασκούσαν έργα παραγωγικά, αυτοί είχαν μόνο δεσμεύσεις και υποχρεώσεις. Και πολύ δύσκολα μπορούσαν να προαχθούν κοινωνικά, εφόσον θα είχαν προσφέρει σπουδαίες υπηρεσίες στην Αθήνα. Μόνο στις δύσκολες μέρες του μεγάλου πολέμου, προς το τέλος του 5ου αιώνα, όταν πια ή Αθήνα έπασχε από λειψανδρία και η ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη άρχισε να είναι λιγότερο προνόμιο και περισσότερο ευθύνη και βαριά προσδοκία, τότε μόνο οι Αθηναίοι αποφάσισαν να διευκολύνουν την κοινωνική άνοδο των μετοίκων και των δούλων[9].
Αν συνοψίσουμε τις εξελίξεις που σημειώσαμε ως εδώ στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική της Αθήνας και προσθέσουμε την καχυποψία και τη σκληρότητα και την απροκάλυπτη αποχαλίνωση της βίας, που φέρνει ή μάλλον που δικαιολογεί ο πόλεμος, τότε δε θα είναι δύσκολο να εννοήσουμε και να εντάξουμε μέσα στις ιστορικές εξελίξεις της εποχής την κορύφωση πολιτικού κυνισμού και τραγικότητας, που σημειώθηκε στη Μήλο την άνοιξη του 416 π.Χ.. Την έκφραση πολιτικού κυνισμού προσγράφουμε βέβαια στους Αθηναίους για τον αλαζονικό τρόπο που εκμεταλλεύονται τη δύναμή τους και περιφρονούν κάθε έννοια δικαίου. Η τραγικότητα αναφέρεται στους Μήλιους που ζουν ειρηνικά και ανενόχλητα και –όντας αδύναμοι μπροστά σε δυνατούς- επικαλέστηκαν τη δικαιοσύνη και διαπίσ
Περισσότερα... »
01:32
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Η γεωγραφική θέση των νησιών του Ιονίου αρκεί για να υποστηρίξουμε την άποψη ότι σε όλους τους αιώνες της Ιστορίας τους αποτελούσαν γέφυρα επικοινωνίας ανάμεσα στον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο και τις περιοχές της Αδριατικής, της Σικελίας, γενικότερα της Δυτικής Ευρώπης. Ανάλυση αυτής της γενικής παρατήρησης αποτελούν τα παρακάτω:
A΄. 1)Δρόμοι παιδείας των Επτανησίων κατά τους αιώνες της δουλείας (Ενετοκρατίας ως 1797…. Αγγλοκρατίας ως 1864).
Μετά από τις λιγοστές δυνατότητες παιδείας που είχαν στα νησιά[1] όσοι είχαν οικονομικά μέσα κινούνταν κυρίως προς τη Βενετία (π.χ. Φλαγγινιανό Φροντιστήριο) και το Πανεπιστήμιο της Πάδουας, που ήταν τότε υπό ενετική κυριαρχία. Αυτό το δρόμο ακολούθησε π.χ. ο Βικέντιος Δαμοδός[2]. Άλλοι στρέφονταν προς την Ιταλία γενικότερα ή την Κεντροδυτική Ευρώπη. Και από το 1824-25 μπορούσαν να φοιτήσουν στην Ιόνιο Ακαδημία στην Κέρκυρα για σπουδές φιλολογικές, νομικές, θεολογικές, ιατρικές[3].
2)Ρεύματα Ιδεών (της εποχής περίπου από 1750-1864).
Μέσα στους μακρούς και δύσκολους αιώνες της ξενοκρατίας, όταν μάλιστα δεν είχε ακόμη συγκροτηθεί Νεοελληνικό Κράτος, εύλογο ήταν να ρέουν ρεύματα ποικίλα - επιθυμητά ή όχι, υπό έλεγχο ή ανεξέλεγκτα- όπως:
- Αναμνήσεις από το παρελθόν, ιδιαίτερα το μακρινό: ομηρικές αναμνήσεις για τους Φαίακες (στην Κέρκυρα), για τους Κεφαλλάνες και Ταφίους (στην Κεφαλονιά), τον Οδυσσέα και τους συντρόφους του και την Πηνελόπη, που μπόρεσε να αντισταθεί τόσα χρόνια σε τόσους μνηστήρες, (στην Ιθάκη).
- Παράλληλα οι Ιόνιοι οργάνωναν κοινωνική – πολιτική- ιδεολογική αντιπαράθεση προς την Ενετοκρατία, την Καθολική Εκκλησία[4], τη Φεουδαρχία[5], την Αγγλοκρατία[6].
Ειδικά η αντιπαράθεση προς την Καθολική Εκκλησία είναι πιθανό ότι επηρέασε στοχαστές όπως ο Ανδρέας Λασκαράτος προς την κατεύθυνση του να απαιτούν περισσότερη παιδεία και υψηλό ήθος από τον κόσμο της Ορθοδοξίας για λόγους προστασίας του Ελληνισμού από τη διεισδυτική προσπάθεια του Παπισμού.
B΄. Μηνύματα Ελπίδας και καλών προσδοκιών.
Οι σπουδές στη Δυτική Ευρώπη και η γενικότερη παρατήρηση πνευματικών εξελίξεων εκεί έφερναν κάποιες ευεργετικές επιδράσεις εδώ. Ενδεικτικά σημειώνουμε ότι στον Ιόνιο χώρο πραγματοποιήθηκε το πρώτο βήμα απαγκίστρωσης του Νέου Ελληνισμού από τη γλωσσική αγκίστρωση και ακινησία της αρχαίας ή της λόγιας γλωσσικής μορφής και στροφή προς τη νεοελληνική δημώδη, ώστε να διαμορφωθεί σταδιακά γλώσσα παιδείας κατανοητή για τους Νεοέλληνες. Δείγματα πρώτα τολμηρά το εκκλησιαστικό κήρυγμα του Ηλία Μηνιάτη[7] σε γλώσσα δημώδη, κατανοητή από το εκκλησίασμα, και το εκπαιδευτικό γλωσσικό τόλμημα του Βικέντιου Δαμοδού[8]. Οφείλουμε να επισημάνουμε ότι σε τέτοια γλωσσική πορεία είχαν προηγηθεί οι Ιταλοί και άλλοι Δυτικοευρωπαίοι, που απαγκιστρώθηκαν έγκαιρα από τη λατινική γλώσσα και διαμόρφωσαν την ιταλική, τη γαλλική, την ισπανική κλπ.
Πολύ πιο ηχηρά για τότε έφταναν και στα Ιόνια νησιά τα μηνύματα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού (το 18ο αιώνα) και της Επανάστασης (από το 1789…), με περιεχόμενο παιδευτικό, κοινωνικό, πολιτικό, επαναστατικό. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη (1789), το σύνθημα Ελευθερία – Ισότητα – Αδελφότητα, έπειτα η κίνηση του Ναπολέοντα προς την Ανατολική Μεσόγειο και η εμφάνιση των Γάλλων[9] στα Επτάνησα σκόρπισαν ρίγη ενθουσιασμού και συνέβαλαν στην έκφραση / τόνωση του Νεοελληνικού Εθνισμού αλλά και φιλελεύθερου φρονήματος με αίτημα την κοινωνική συνείδηση. Είναι πολύ γνωστό γεγονός ότι κατά περίσταση οι Επτανήσιοι έκαψαν το Libro d’ Oro (Βίβλο των Ευγενών) και φύτεψαν συμβολικά το Δέντρο της Λευτεριάς.
Γ΄. Ευκρινέστερα μηνύματα Εθνικής Συνείδησης και Κοινωνικής Ιδεολογίας.
Μέσα στην επαναστατική ατμόσφαιρα της εποχής ο Ρήγας και ο Κοραής προτείνουν και ονομασία των Νεοελλήνων: προκρίνουν οπωσδήποτε το Έλλην ή Γραικός, που έχουν και τα δυο ονόματα αρχαία την προέλευση[10]. Και όταν (το 1800-1807) δημιουργήθηκε η Πολιτεία των Ηνωμένων Επτά Νήσων (ως μια μορφή ανεξάρτητου νεοελληνικού κρατιδίου υπό ξένη εγγύηση βέβαια) πολλοί την ένιωσαν ως προγεφύρωμα για την Απελευθέρωση του Ελληνισμού γενικότερα. Όταν σε λίγο η Φιλική Εταιρεία άρχισε τη σταδιοδρομία της, στα Επτάνησα βρήκε πρόσφορο έδαφος για τη μύηση νέων μελών στην ιδέα της εθνικής Παλιγγενεσίας[11].
Δ΄. Ζύμωση νέων ιδεών, εθνικών και κοινωνικών, στην Επτάνησο τον καιρό της Βρετανικής Προστασίας, μάλλον της Αγγλοκρατίας (1815-64).
Με συνθήκη του Νοεμβρίου 1815 οι νικητές του Ναπολέοντα συγκροτούσαν Ιόνιον Κράτος υπό την «Προστασία» της Αγγλίας, αλλά πολύ σύντομα η Προστασία εξελίχθηκε σε «Αγγλοκρατία». Με το πέρασμα του χρόνου οι σχέσεις της «Προστάτριας» Δύναμης προς τους προστατευόμενους γίνονταν ολοένα πιο δύσκολες. Επιδεινώθηκαν ύστερα από τα επαναστατικά γεγονότα του 1848 στον ευρωπαϊκό χώρο. Οι ηγέτες του Ριζοσπαστικού κόμματος στην Επτάνησο, ιδιαίτερα στην Κεφαλονιά , ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος κ.α., δε ζητούσαν μόνο Ένωση με την Ελλάδα (αίτημα εθνικό) αλλά και πρόβαλλαν αιτήματα πολιτικά (για Ελευθερία, Δημοκρατία) και κοινωνικά («κοινωνιστικά»), για κοινωνική ισότητα, δικαιοσύνη , ιδιαίτερα ο Ιωσήφ Μομφεράτος. Η Προστάτρια Δύναμη τους αντιμετώπιζε με τρόπο βίαιο, με δικαστήρια, με εξορίες, με φυλακίσεις. Εκείνοι με τις εφημερίδες τους έκαναν θαρραλέα αντιπολίτευση με κηρύγματα πολιτικά – κοινωνικά.
Στο πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Φιλελεύθερος» (στις 19 Φεβρουαρίου 1849) έγραφε ο Ζερβός: «Θέλομεν τω όντι να γίνωμεν και ουχί να λεγόμεθα απλώς Έλληνες….». Και ο Μομφεράτος στη δική του εφημερίδα «Αναγέννησις» συνόψιζε (στις 8 Απριλίου 1849) τις πολιτικές του αρχές εις: το δόγμα της ισότητας, της ελευθερίας και της αδελφοσύνης, «το οποίον μεταφερθέν από τον χριστιανικόν εις τον πολιτικόν κόσμον δια των ενδόξων του γαλλικού λαού επαναστάσεων συνιστά την βάσιν του διοργανισμού των κοινωνιών και προαγγέλλεται ευτυχώς ως το μέλλον πολιτικόν θρήσκευμα πάσης της ανθρωπότητας»[12].
Για την κοινωνική κατάσταση της εποχής (Ενετοκρατίας – Αγγλοκρατίας) μεταφέρω λίγους στίχους από ερευνητές της εποχής:
Ο Ερμάννος Λούντζης έγραψε στο βιβλίο του «Περί της Πολιτικής Καταστάσεως εν Επτανήσω επί Ενετών» (1856): «Αν δε κατ’ αλήθειαν εξακριβώσωμεν των ημετέρων χωρικών της κατάστασιν ….ηδύναντο να θεωρηθούν μάλλον ως δουλοπάροικοι».
Και ο Παν. Χιώτης γράφοντας Ιστορία του Ιονίου Κράτους παρατηρεί για τους συνεργάτες της Αγγλοκρατίας, τους λεγόμενους Προστασιανούς ή Καταχθόνιους (στο β΄ τόμο, σελ. 151): «οι πλείονες των Αγγλοδούλων εκείνων Καταχθονίων …διατηρούσαν ολιγαρχική αλαζονεία, προνόμια και επικαρπίες από την Κυβέρνησιν….».
Αυτή την κοινωνική ατμόσφαιρα αποπνέουν νομίζω οι στίχοι του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, όταν παρουσιάζει τον άρχοντα (άλλης βέβαια εποχής) με τόση αλαζονεία και περιφρόνηση να μιλάει στον ταπεινό το Φωτεινό. [13]
Επίλογος.
Μέσα από αυτό το χείμαρρο ιστορικών περιστάσεων, πολιτικών μεταβολών, ιδεολογικών ρευμάτων, που έζησαν οι Επτανήσιοι από τα μέσα του 18ου αιώνα ως την ώρα της Ένωσης με την Ελλάδα (21-5-1864), δεν ήταν απρόσμενο να συντηρήσουν και να μεταφέρουν (μετά την Ένωση του 1864) στην ελλαδική κοινωνία της εποχής :
Ø Ρωμαλέα εθνική συνείδηση,
Ø Ρωμαλέο κίνημα για γλώσσα δημοτική ως μέσο παιδείας ελληνικής,
Ø Ώριμες πολιτικές αντιλήψεις για ελευθερία και δημοκρατία[14],
Ø Ευαισθησία κοινωνική για την προώθηση «κοινωνιστικών» (σοσιαλιστικών) ιδεών στον ελλαδικό χώρο, όπου έδρασαν αργότερα ο Παν. Πανάς, ο Ρόκκος Χοϊδάς, ο Πλάτων Δρακούλης (από την Ιθάκη) και οι επίγονοί τους [15], όπως ο Μαρίνος Αντύπας. Από αυτούς ο Ρόκκος Χοϊδάς επηρέασε και τις πολιτειακές αντιλήψεις των Ελλήνων με την θαρραλέα κριτική που άσκησε στο Γεώργιο Α΄ και το Διάδοχό του Κωνσταντίνο και τους πρίγκιπες και αυλοκόλακες για χειρισμούς και συμπεριφορές που παραβίαζαν την έννοια του Δημοκρατικού Πολιτεύματος[16].
Ήταν, επίσης, έτοιμη η Επτανησιακή κοινωνία για να προσφέρει σημαντική βοήθεια στην πνευματική ζωή της ελλαδικής κοινωνίας (π.χ. Επτανησιακή Σχολή Ποίησης – Λογοτεχνίας, φιλοσοφική παράδοση από το Δαμοδό ως το Βούλγαρη και το Θεοτόκη)[17].
Και – κάτι που φαίνεται παράδοξο – ήταν πρόθυμη η Επτανησιακή κοινωνία να συμπράξει δια των βουλευτών της στο κλείσιμο της Ιονίου Ακαδημίας τότε (1865) για λόγους που δύσκολα τους εννοούμε σήμερα:
Ø Γιατί οι Ριζοσπάστες την είχαν συνδέσει με την Προστασία (= Κατοχή).
Ø Γιατί δεν ανέχονταν να γίνονται εκεί μαθήματα σε γλώσσα άλλη εκτός από την ελληνική. (Αυτή η αρχή είχε παραβιαστεί με συχνότητα προκλητική).
Ø Με την Ένωση που πέτυχαν (το 1864) έρχονταν εκείνοι προς το εθνικό κέντρο, δε χρειάζονταν Ακαδημία που θύμιζε ξενική Προστασία[18]στην Ιόνιο περιφέρεια.
Copyright © 2002 F. K. Voros
url: www.voros.gr e-mail: info@voros.gr
Τεχνική/Διαφημιστική Υποστήριξη: www.fora.gr
[1] Γ. Μοσχόπουλος, Ιστορία της Κεφαλονιάς, τ. 1, σελ. 200-215.
Ερμάννου Λούντζη, Περί της Πολιτικής Καταστάσεως της Επτανήσου επί Ενετών, εν Αθήναις 1856 κεφ. ΙΣΤ: «περί δημοσίας εκπαιδεύσεως σελ. 169-72.
[2] Βασιλ.. Σταμάτη – Μπόμπου, Ο Βικέντιος Δαμοδός, σελ. 26-34.
[3] G. P. Henderson, Ιόνιος Ακαδημία (μετ. Φ. Κ, Βώρος).
Γεωργίου Τυπάλδου - Ιακωβάτου, Ιστορία της Ιονίου Ακαδημίας (με Εισαγωγή – Σχόλια του Σπ. Ι .Ασδραχά) εκδ. «Ερμής».
[4] Ενδεικτικά για τις σχέσεις αντιπαράθεσης ή και «συνύπαρξης» προς την Καθολική Εκκλησία θυμίζω:
Γ. Μοσχόπουλου , ο.π. 180-86 .Του ίδιου: «Στοιχεία της Οικονομικής, Πνευματικής και Ηθικής Κατάστασης στην Κεφαλληνία, ως συνάγεται από την Έκθεση του Προνοητή»(1759), (περιοδ. «Παρνασσός». ΣΤ΄αριθ. 2).
Ερμάννου Λούντζη,ο.π. 90-103.
[5] Γιάννη Κορδάτου, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, ΧΙΙ.
Ελένης Κούκκου, Ιστορία των Επτανήσων, σ. 19-34.
[6] Ελένης Κούκκου, ο.π., σελ. 211-221.
Γ. Μοσχόπουλου, ο.π. τ. Β΄(αρχή)
Ν. Μοσχονά, «Εξεγέρσεις στα Επτάνησα» (στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους τ. ΙΓ, σελ. 205-208).
[7] Είχαν βέβαια προηγηθεί ο Ν. Σοφιανός, πρώτος θεωρητικής υπερασπιστής της δημώδους και ο Κύριλλος Λούκαρις, που είχε σπουδάσει στη Βενετία και την Πάντοβα (Πάδουα) και αργότερα ως Πατριάρχης είχε προλογίσει τη μετάφραση του Ευαγγελίου από το Μάξιμο Καλλιουπολίτη «εις απλής διάλεκτον».Έγραφε συγκεκριμένα: «…βλέπομεν ότι πολλοί και σοφοί άνθρωποι εμεταγλώττισαν από την λατινικήν διάλεκτον εις την ιταλικήν τα ιερά βιβλία της Θείας Γραφής με πολλήν ωφέλειαν της Εκκλησίας». (έκδοση ΜΙΕΤ, με τίτλο: Η Καινή Διαθήκη εις απλήν διάλεκτον, Αθήνα 1995, τ. Α΄,σελ. 17-18).
[8] Κατά το α΄ μισό του 18ου αιώνα είναι αξιοπρόσεκτο γεγονός το ότι ο Δαμοδός σημείωνε στην προμετωπίδα έργων του τη γλωσσική προτίμησή του για τη δημώδη γλώσσα για λόγους μορφωτικούς των νέων Ελλήνων.
[9] Ν. Μοσχονάς, «Η πρώτη Γαλλική Κατοχή (1797-99)» στο : Ι.Ε.Ε., τ. ΙΑ΄σελ. 385-88.
[10] Σε όλα τα γραπτά του Ρήγα τα Επαναστατικά προκρίνεται η ονομασία Γραικός (Εισήγηση του Φ. Κ. Βώρου σε ειδικό Συνέδριο για το Ρήγα στο Βελεστίνο, με τίτλο: Εθνική Συνείδηση του Ρήγα Βελεστινλή»).
Ο Κοραής το 1805 δημοσίευσε το πολύ γνωστό κείμενό του : Διάλογος δύο Γραικών, όπου αναλύει την ιστορική βάση των όρων Έλλην ή Γραικός και αποκρούει όποια άλλη επωνυμία.
[11] Όπως είναι γνωστό και ο Κολοκοτρώνης στη Ζάκυνθο ζούσε όταν μυήθηκε στη Φιλική και έδωσε τον Όρκο…
[12] Ν. Μοσχονάς , ο.π., τ. ΙΓ, σελ. 209.
Επίσης , Γ. Αλισανδράτος, «Ο Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός (1848-64) και η σχέση του με τις γαλλικές Επαναστάσεις του 1789 και 1848 και το ιταλικό Risorgimento” στα Πρακτικά του Β΄ Συνεδρίου Επτανησιακού Πολιτισμού, Λευκάδα, Σεπτέμβριος 1984).
[13]Γιάννη Κορδάτου, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας , ΧΙΙ, κεφ. 12: «Τα Εφτάνησα τον καιρό της Αγγλοκρατίας».
[14] Το έδειξαν με την πρώτη παρουσία τους στην Ελληνική Βουλή.
[15]Τάσος Βουρνάς, Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας (από την Επανάσταση του 1821 ως το Κίνημα στο Γουδί, 1909) Κεφ. Ε΄ «Πρώτη εμφάνιση των σοσιαλιστικών ιδεών στην Ελλάδα».
Σπύρος Λουκάτος, Μαρίνος Αντύπας: η ζωή, η εποχή, η ιδεολογία, η δράση, η δολοφονία του, Αθήνα, 1980.
[16] Σπ. Λουκάτου, Ρόκkος Χοϊδάς: ο κήρυκας του ελληνικού σοσιαλισμού (έκδοση της Αδελφότητας Κεφαλλήνων και Ιθακησίων του Πειραιά) σ. 146-172
[17] Λεωνίδας Μπαρτζελιώτης, «Συμβολή των Επτανησίων Φιλοσόφων στην ανα(δια)μόρφωση της Ελληνικής Εθνικής Συνειδήσεως» (στο: Πρακτικά του Ε΄ Διεθνούς Πανιονίου Συνεδρίου, Αργοστόλι – Ληξούρι, Μάης 1966, τόμος 4ος, σελ. 579-592.
[18] Λεπτομέρειες στο άρθρο Φ. Κ. Βώρου: Ιόνιος Ακαδημία (στο Διαδίκτυο : www.voros.gr) με στοιχεία κυρίως από μελέτη του Γεράσιμου Πεντόγαλου. Το άρθρο αυτό έχει συμπεριληφθεί σε ειδικό ένθετο της «Ελευθεροτυπίας» («Τα Ιστορικά»), αφιέρωμα στην Ιστορία ης Κέρκυρας.
Περισσότερα... »
01:28
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Η ιδιαίτερη σημασία που έχει το Ίδρυμα αυτό στην Ιστορία της Νέας Ελληνικής Εκπαίδευσης μπορεί νομίζω να συνοψιστεί προοιμιακά στα ακόλουθα:
Ιδρύθηκε και λειτούργησε σε ελληνικό έδαφος, που είχε τον τίτλο ανεξάρτητου Κράτους πριν γεννηθεί με τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας (1821-32) το Νεοελληνικό Κράτος.Όταν η Επτάνησος ενώθηκε με την Ελλάδα (το 1864), αντί να αναδομηθεί η Ιόνιος Ακαδημία καταργήθηκε, χωρίς ίσως να θρηνήσει κανείς, χωρίς καν να αιτιολογηθεί πειστικά η κατάργησή της. Γιατί;
Η πρώτη Ακαδημία («των Γάλλων»).Κατά την περίοδο της δεύτερης παρουσίας τους στα Επτάνησα οι Γάλλοι (μετά τη συνθήκη του Τίλσιτ,1807) ξεκίνησαν την πρώτη Ιόνιο Ακαδημία ως θεσμό μορφωτικό, εκπολιτιστικό, που απευθυνόταν στο κοινό με σειρά μορφωτικών διαλέξεων. Κατά τον Σπυρίδωνα Μ. Θεοτόκη1 προηγήθηκαν διαβουλεύσεις ανάμεσα σε ντόπιους διανοούμενους Κορφιώτες, οι οποίοι, βέβαια, για την υλοποίηση των αποφάσεών τους απευθύνθηκαν προς τη γαλλική Διοίκηση. Ο Κανονισμός σχεδιάστηκε από ένα γάλλο αξιωματικό του Μηχανικού, τον Charles Dupin, και υποβλήθηκε για επικύρωση στον Κυβερνήτη στρατηγό Danzelot.
Σύμφωνα με τον Κανονισμό μπορούσαν να γίνουν μέλη όποιοι επιθυμούσαν. Για την εκλογή τους δε χρειαζόταν τίποτε άλλο, παρά η δηλωμένη αφοσίωσή τους στις τέχνες και τις επιστήμες. Στον κατάλογο που σχηματίστηκε περιλαμβάνονταν και 67 μέλη «αντεπιστέλλοντα» (π.χ. ο Κοραής που ζούσε στο Παρίσι και ο Αθανάσιος Ψαλίδας που ζούσε στα Γιάννενα). Με το πρόγραμμα εκδηλώσεων, που κοινοποίησε η Ακαδημία τον πρώτο χρόνο της ύπαρξης και δράσης της, δηλωνόταν ότι το καλύτερο και πιο εποικοδομητικό που μπορούσε να προσφέρει ήταν «μόρφωση και ιδέες φιλελεύθερες, απαλλαγμένες από προκαταλήψεις ασυμβίβαστες με τον ανθρωπισμό»2.
Μία από τις δραστηριότητες της Ακαδημίας ήταν ότι το 1812 με ανακοίνωση στην εφημερίδα «Τηλέγραφος» (αριθμ. Φύλλου 45) καλούσε όποιους ενδιαφέρονταν να συντάξουν μονογραφίες για τα ακόλουθα θέματα:
Ποια σχολεία λειτούργησαν ή λειτουργούσαν στον ελλαδικό χώρο από το 1453 ως το 1812.Ποια σχολεία λειτουργούσαν τότε στις ελληνικές παροικίες (π.χ. στην Ιταλία, στην Αυστροουγγαρία, στη Μολδοβλαχία κ.α).Ποια ελληνικά τυπογραφεία υπήρχαν.Ποια έργα Ελλήνων είχαν κυκλοφορήσει από το 1453 ως το 18123.Τελικός στόχος της Ακαδημίας ήταν η δημιουργία εκπαιδευτικού Ιδρύματος Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης στα Επτάνησα. Η κατάρρευση βέβαια της αυτοκρατορικής Γαλλίας (1814) και ο τερματισμός της γαλλικής παρουσίας / κατοχής στα Επτάνησα έθεσε τέρμα και στη ζωή της Ακαδημίας.
2. Η Ακαδημία («του Guilford») 1824 –1864.
Ο Φρειδερίκος North, 5ος Earl (Κόντες) του Guilford (1766 – 1827), γιος πρωθυπουργού, σπούδασε ελληνική γλώσσα και γραμματεία στην Οξφόρδη4, αφιέρωσε πολύ χρόνο σε μια προσπάθεια αναβίωσης της Παιδείας στην Ελλάδα. Ειδικότερα, επιδίωξε τη δημιουργία εκπαιδευτικού Ιδρύματος Πανεπιστημιακού επιπέδου στην Επτάνησο, που ήταν υπό βρετανική «Προστασία» από το 1815. Σε μία φάση είχε προσωπική συζήτηση με τον Ιωάννη Καποδίστρια (κατά την περίοδο της διπλωματικής σταδιοδρομίας του στην Ευρώπη) για την Εκπαίδευση στα Επτάνησα. Και με τις υψηλές γνωριμίες του (σε επίπεδο Κυβερνητικό στη Βρετανία) μπόρεσε ο Guilford να επηρεάσει τον αρμοστή των Ιονίων Thomas Maitland να αντιμετωπίσει καταφατικά το αίτημα για ίδρυση Ακαδημίας στην Κέρκυρα, μολονότι ο αρμοστής ήταν γνωστός για το μισελληνισμό του. Ύστερα από τις αναγκαίες νομοθετικές – διοικητικές διαδικασίες η νέα Ακαδημία άρχισε να λειτουργεί το Μάιο του 1824 και στεγάστηκε αρχικά στην κατοικία του Ενετού Γενικού Προβλεπτή (Proveditore Generale) μέσα στο Κάστρο της Κέρκυρας.
Οι βασικές σχολές που προβλεπόταν να λειτουργήσουν ήταν Θεολογίας , Φιλολογίας, Νομικής, Ιατρικής. Και με απόφαση της Γερουσίας (24 Μαΐου 1824) η ελληνική επρόκειτο να είναι η γλώσσα της διδασκαλίας, μολονότι ο όρος αυτός παραβιάστηκε συχνά για ποικίλους λόγους. Γενικά, η Ιόνιος Ακαδημία είχε μία πορεία προόδου και ανάσχεσης (ιδιαίτερα μετά το θάνατο του ιδρυτή / πρωτεργάτη, το 1827), αποδοχής από τον ελληνικό πληθυσμό, αλλά και δυσφορίας / καχυποψίας, γιατί των Ελλήνων τα αισθήματα επηρεάζονταν από τις προστριβές που είχαν με τη Βρετανική Αρμοστεία. Αλλά:
Στην Ιόνιο Ακαδημία είδαν οι Έλληνες το Πρώτο Ίδρυμα Πανεπιστημιακής Παιδείας σε ελλαδικό χώρο μη τουρκοκρατούμενο.Εκεί ακούστηκε και διαμορφώθηκε νεοελληνική γλώσσα ακαδημαϊκή (μέσα από ποικίλες προστριβές και διακυμάνσεις).Εκεί εκδόθηκαν τα πρώτα νεοελληνικά πανεπιστημιακά συγγράμματα.Εκεί άρχισαν τη σταδιοδρομία τους ή διαμόρφωσαν την ακαδημαϊκή προσωπικότητά τους άνδρες που διέπρεψαν στην ελληνική παιδεία μετά τη δημιουργία του ανεξάρτητου Νεοελληνικού Κράτους (π.χ. ο Κων. Ασώπιος, ο Α. Μουστοξύδης, ο Ν. Βάμβας, ο Α. Ιδρωμένος, ο Θεόκλητος Φαρμακίδης, ο Πέτρος Βράιλας - Αρμένης.
3. Επιδοκιμασίες και σκεπτικισμός -Προσδοκίες και διαψεύσεις.
Ο Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος είχε γράψει5, όταν η Ακαδημία είχε συμπληρώσει μόλις 10 χρόνια ζωής κι ήταν άμεσες οι εντυπώσεις από την αγγλική Προστασία και νωπές οι αναμνήσεις από τη παρουσία του πρώτου εισηγητή και δημιουργού της Ακαδημίας:
«Η γνώμη της Κυριεύουσας (της βρετανικής Αρμοστείας, της «Προστάτριας» δύναμης) ήταν: «ξύλο και αμάθεια δια τους Ρωμαίους» (τους Ρωμιούς, τους Έλληνες)6… «Ξάφνου τες 24(12) του Μαγιού 1824 γένεται….απόφαση, η οποία σύσταινε Πανεπιστήμιο του Ενωμένου Κράτους των Ιονίων… (με την παρέμβαση του Guilford).
…..Ο ξένος ετούτος ήταν ο Φρειδερίκος Νορθ, Κόντες (Earl) του Guilford…Ο πρώτος του σκοπός ήτανε να συστήσει Πανεπιστήμιο στην Αθήνα, όπου οι Ρωμαίοι διαβάζοντας έμελλε να κατασταθούν, κατά τη γνώμη του, άξιοι απόγονοι των παλαιών….Ο μιλόρδος αγάπαε τους Έλληνες (τους αρχαίους) περισσότερο από τους Ρωμαίους (τους νέους Έλληνες), μάλιστα η αγάπη εκείνων των παλαιών τον έκαμε να αγαπήσει εμάς τους νέους. Δια τούτο οι σκοποί του δεν επροερχόντανε από την αρχή να δώσει μέσα να ελευθερωθεί το γένος…μόνο ήθελε να αισθάνεται τη λύπη να του χαϊδεύει το ζυγό, δια να παρηγοριέται μοναχός του με τες ευεργεσίες που του έκανε….Ο μιλόρδος, με όση καλή καρδιά κι αν είχε, εγεννήθηκε Ιγγλέζος και τούτο φθάνει.(σελ. 9). Από το στόμα του εβγήκε ο λόγος, ότι πάρα ογλήγορα επαναστάτησαν οι Ρωμαίοι, η Επανάσταση (του ’21) ήτανε άνομη, επειδή εκτύπαε τη νόμιμη Κυβέρνηση του τόπου. Οι μάρτυρες του Αγώνα ληστάδες, (άρα) καλά σκοτωμένοι….»(σελ 10) .
Πολύ κολακευτικές εντυπώσεις για την ποιότητα έργου στην Ακαδημία αποκόμισε ως επισκέπτης το 1829 ο S.S.Wilson7. Αλλά γενικότερα, «μετά το θάνατο του Guilford, η Ακαδημία κυριαρχήθηκε από επισημοκρατία», σημειώνει ο Henderson. Πολύ θετικά έχει κριθεί η άποψη που υποστήριξε στην εναρκτήρια τελετή τού έτους 1836-37 ο Κ. Ασώπιος ότι «ο λαός πρέπει να εκπαιδεύεται ως το επίπεδο που επιτρέπουν οι ικανότητες κάθε ατόμου και όχι σύμφωνα με τις παραδόσεις μιας κοινωνικής τάξης»8. Αλλά ο ίδιος ο Ασώπιος ωθούσε ολοένα πιο πολύ τη διδασκαλία του προς την τυπολατρεία9. Και την ίδια περίοδο έτεινε να επικρατήσει ως τη γενίκευση η χρήση της ιταλικής γλώσσας στην Ακαδημία, με παραμερισμό της ελληνικής. Παράλληλα, σε πολιτικό επίπεδο οι «Ριζοσπάστες» επέκριναν τον αλλοπρόσαλλο ρόλο της βρετανικής «Προστασίας» στην Εκπαίδευση. Και στη Δέκατη Βουλή «θα ειπωθεί χωρίς περιστροφές… ότι ήρθε η ώρα να καταργηθεί το Ιόνιο Πανεπιστήμιο»10. Η ελληνική γλώσσα άρχιζε να κερδίζει ξανά έδαφος από το 1849, αλλά και ωρίμαζε η συνείδηση ότι «βελτίωση της εκπαίδευσης….κάτω από την αγγλική «προστασία» δεν ήταν δυνατή»11.
Ύστερα από τους πρώτους ενθουσιασμούς, που είχε γεννήσει η ίδρυση της Ακαδημίας (1824), ακολούθησε σκεπτικισμός, που εξελίχθηκε σε εχθρότητα. Κατά την τελευταία δεκαετία της «Προστασίας» ακούονταν και μέσα στην Ιόνιο Βουλή προτάσεις για κλείσιμο της Ακαδημίας, κυρίως από τους Ριζοσπάστες. Ο βουλευτής Α. Βαλαωρίτης αναχαίτισε τέτοια εξέλιξη άμεσα, όταν διατύπωσε στη Βουλή (1862) την άποψη ότι «η Επτάνησος διατελεί εις μεταβατικήν εποχήν…η εν Επτανήσω Εκπαίδευσις πρέπει να τηρηθεί ακεραία…»12.
Έμενε στη Βουλή των Ελλήνων το καθήκον να αποφανθεί τελικά μετά την Ένωση (1864), για την τύχη της Ακαδημίας. 4. Το τέλος της Ιστορίας της Ιονίου Ακαδημίας.
Η δημιουργία ελεύθερου Νεοελληνικού Κράτους (1832) δημιουργεί νέες συνθήκες έλξης για τους Επτανήσιους, από τους οποίους πολλοί είχαν λάβει μέρος στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας (όπως λ.χ. οι Κεφαλονίτες στη μάχη του Λάλα). Στα Ιόνια νησιά εκδηλώνεται κίνηση για Ένωση, κυρίως ύστερα από τη διαμόρφωση και έκφραση της εθνικής ιδεολογίας ως Μεγάλης Ιδέας. Η κίνηση αυτή συγκεντρώνει όλους όσοι δεν είχαν στενούς συμφεροντολογικούς δεσμούς με την Προστασία13. Οι πιο αδιάλλακτοι, οι Ριζοσπάστες, έβλεπαν με εχθρότητα καθετί που συνδεόταν με την Προστάτρια δύναμη, ακόμη και την Ακαδημία, όπου επίσης εκδηλωνόταν η εχθρική στάση της Αρμοστείας κατά των Ενωτικών.
Χαρακτηριστική είναι η μεταχείριση που επιφύλαξε ο αρμοστής Ward στο γιατρό Διομήδη Δελβινιώτη, ο οποίος προθυμοποιήθηκε να διδάξει δωρεάν Ιστορία της Ιατρικής στην Ιόνιο Ακαδημία, αλλά ο αρμοστής αρνήθηκε «επί προφάσει ότι ηδύναντο να προκύψωσιν άτοπα». Έξι μήνες νωρίτερα ο Καθηγητής Κ. Αρβανίτης είχε γίνει δεκτός με θερμές εκδηλώσεις από τους φοιτητές, όταν άρχισε τις παραδόσεις του σε γλώσσα ελληνική14. Και δυο χρόνια αργότερα ο Ward τον έπαψε για τη φιλοενωτική (-ενωσιακή) δράση του15.
5. Η Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα (1864) φαινομενικά παρουσιάστηκε ως βρετανική παραχώρηση / έκφραση ευαρέσκειας για το λόγο ότι είχε εκλεγεί βασιλιάς ο Γεώργιος Α΄, ευνοούμενος της Βρετανικής διπλωματίας (η οποία και του είχε εξασφαλίσει τρεις βασιλικές χορηγίες, όλες από χρήματα ελληνικά)16. Αλλά δε διαλύθηκαν τα νέφη καχυποψίας και εχθρότητας για λόγους που ίσως πολλοί τους υποπτεύονταν.17 Και μπήκαν στη Βουλή των Ελλήνων Επτανήσιοι βουλευτές Ριζοσπάστες. Η Βουλή των Ελλήνων στις 20-12-1865 επωμίστηκε την ευθύνη για λύση της τραγικής περιπλοκής. Έκλεισε το πρώτο ελληνικό Πανεπιστημιακό Ίδρυμα με το νόμο ΡΗ΄ «περί διοργανώσεως της Εκπαιδεύσεως κατά την Επτάνησον». Με το πρώτο άρθρο καταργούνταν : «α΄) Το Αρχοντείον της Παιδείας εν Επτανήσω (δηλ. η θέση Πρυτανικής αρχής που είχε δημιουργηθεί για τον Guilford και τους συνεχιστές του), β΄) Η Ιόνιος Ακαδημία….»18.
Το πρώτο πανεπιστημιακό ίδρυμα του Νέου Ελληνισμού πέρασε στην Ιστορία. Έμεινε μόνο του το Πανεπιστήμιο Αθηνών (του εθνικού κέντρου, δηλαδή), που είχε ιδρυθεί με τη νομοθεσία του 183519. Περισσότερα... »
01:20
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
|
|
Όλοι γνωρίζουμε πού είναι και ποια είναι τα Επτάνησα… . Όλοι πρέπει να γνωρίζουμε, επίσης, ότι μιλώντας για τα Επτάνησα εννοούμε όλη την ακριτική, δυτική γεωγραφική περιφέρεια του Ελληνικού κράτους που, εκτός από τα μεγάλα επτά νησιά (Κέρκυρα-Παξούς-Λευκάδα-Ιθάκη-Κεφαλονιά-Ζάκυνθο και Κύθηρα), περιλαμβάνει 21 ακόμα μικρά και μεγαλύτερα νησάκια-βραχονησίδες, οι οποίες στη συνθήκη της Ένωσης αναφέρονται ως «παραρτήματα». Θα ονομάσω τα 14 με σειρά από βορά προς νότο, επισημαίνοντας ότι κάποια απ’ αυτά έγιναν τόποι εξορίας Επτανησίων πατριωτών. Είναι οι Οθωνοί, η Ερείκουσα, το Μαθράκι, οι Αντίπαξοι, το Μεγανήσι ή Τάφος, ο Κάλαμος, η Καστάς, το Αρκούδι, η Άτοκος, οι Στροφάδες, η Σαπιέντζα, η Πρώτη, η Σχίζα και τ’ Αντικύθηρα
Η θέση τους στο σημείο που συναντήθηκαν οι παγκόσμιες ροπές και οι ανταγωνισμοί των ισχυρών από την πτώση του Βυζαντίου και μετά, προκάλεσε μεγάλες ταραχές στην πορεία και την τύχη τους. Σας αναφέρω δύο κείμενα Αθηναϊκών εφημερίδων σε μετάφραση από Αγγλικές κατά τις παραμονές της Ένωσης (1862), για να καταλάβετε την ανησυχία των Μ. Δυνάμεων στο παιγνίδι της επιρροής: Για παράδειγμα η «Παλιγγενεσία» έγραφε: «Η στρατηγική ωφέλεια των Επτανήσων είναι αμφίβολη και δαπανηρή. Εμείς τα κρατάμε για να μην πέσουν στα χέρια άλλης αντίπαλης δύναμης». Και η εφημερίδα «Εθνοφύλαξ»: «Οι Επτανήσιοι είναι μύλου πέτρα γύρω από τον τράχηλό μας. Προς θεού λοιπόν, να τους στείλουμε στον κόρακα. Το μόνο που πρέπει να ζητήσουμε είναι να μην περιέλθουν στα νύχια της Γαλλίας ή της Ρωσίας».
Τέτοιον προβληματισμό και πονοκέφαλο προκαλούσαν στις Μ. Δυνάμεις της εποχής τα Ιόνια νησιά, τα οποία προς το τέλος του 12ου αιώνα παύουν να αποτελούν τμήμα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, αποσπώνται σταδιακά και παραχωρούνται ή καταλαμβάνονται από δυτικούς οίκους Ενετών, Φράγκων και Βρετανών για 700 περίπου χρόνια (1185-1864), με ενδιάμεσες ολίγων χρόνων κατοχές από την Τουρκία. Λεπτομέρεια ενδεικτική: Από την αναχώρηση των Ενετών το 1797 και στη συνέχεια με τους Γάλλους (1797-1800), με Ρώσους και Τούρκους ύστερα (1800-1807), ξανά Γάλλους (1807-1814) και τελευταίους τους Βρετανούς (1814-1864), επτά (7) διαφορετικές σημαίες κυμάτισαν στα κάστρα των Επτανήσων.
Από την αρχή, αλλά και μετά το 1500, όταν όλα τα Επτάνησα είχαν περιέλθει στην εξουσία των Ενετών, ο λαός στερήθηκε τα πάντα από τη διπλή δεσποτεία του ξένου δυνάστη και του ντόπιου γαιοκτήμονα. Να τους εκλατινίσουν ήθελαν με επίσημη γλώσσα στη διοίκηση την Ιταλική, με εφαρμογή ξένης Νομοθεσίας, με ξένα ήθη και έθιμα, με υποβιβασμό της Ορθοδοξίας και απαγόρευση του Θείου Λόγου από τον Άμβωνα, με σχολεία επίσημα μόνο μετά το 1580 από ένα σε κάθε πρωτεύουσα νησιού και διδασκαλία, σ’ αυτά, μόνο της Ιταλικής.
Γι’ αυτό η προσφορά της Εκκλησίας θεωρείται μεγάλη και ο ρόλος της σωτήριος. Ο κλήρος ανέλαβε τη διαιτησία στα προβλήματα του λαού, τη διαδικασία δηλαδή απονομής δικαιοσύνης στο οικογενειακό, το ιδιωτικό και το ποινικό Δίκαιο. Οι ιερείς γίνονταν οι συμβιβαστές στις διαφορές τους, οι συμβολαιογράφοι τους και αυτοί που αναλάμβαναν να εκπαιδεύσουν τα νέα παιδιά, για να τους διαδεχθούν ως κληρικοί ή αναγνώστες κλπ. Αν κάποιοι, λοιπόν, ευαίσθητοι και ακριβολόγοι και λεπτομερείς γνώστες της Επτανησιακής ιστορίας θεωρήσουν αυτήν την αναγκαστικά ιδιωτική εκπαίδευση «κρυφό σχολειό» των Επτανήσων, θα έχουν άδικο; Θα τους πούμε μυθοπλάστες;
Άρα, κάτω απ’ αυτές της συνθήκες της μακρόχρονης ξενικής δουλείας και στα Ιόνια, ήταν αξιοθαύμαστη η συνειδησιακή σταθερότητα στο Ελληνικό εθνικό φρόνημα, το οποίο έμεινε άτρωτο και αλώβητο αφομοιώνοντας παράλληλα, όσα στοιχεία ήταν συγγενή προς τη δική του εθνική αυτοτέλεια, προς την ελληνορθόδοξη παράδοσή του και την ελευθερία της ψυχής του η οποία, τελικά, εκφράστηκε μέσα από το Ριζοσπαστικό κίνημα και οδήγησε ως το ποθητό αποτέλεσμα της ένωσης με τον εθνικό κορμό, δηλαδή με το Ελληνικό Βασίλειο.
Αξίζει εδώ η επισήμανση του ξεκινήματος της πολιτικής σταδιοδρομίας του Κερκυραίου Ιωάννη Καποδίστρια, που έγινε και η αρχή της σχέσης του με τη Ρωσία. Μόλις 24χρονος γιατρός από την Πάδουα είχε επιστρέψει στην Κέρκυρα το 1800 και έγινε αμέσως Υπουργός Εξωτερικών της λεγομένης «ΕΠΤΑΝΗΣΟΥ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ», δηλαδή του νεοσύστατου κράτος των Επτανήσων, το οποίο είχαν καταλάβει από τους Γάλλους οι Ρωσότουρκοι και το οποίο θα ήταν αυτόνομο με υποτέλεια στο Σουλτάνο. Όταν οι Γάλλοι ξαναπήραν τα νησιά το1807, ο Καποδίστριας δεν συνεργάστηκε μαζί τους. Προτίμησε να μείνει φίλος με τους Ρώσους, πρόσφερε πολλές υπηρεσίες στον Τσάρο και στάλθηκε ως εκπρόσωπός του στο Παρίσι το 1815, όπου θα καθοριζόταν εκ νέου από τις πέντε Μ. Δυνάμεις ( Αγγλία-Γαλλία-Αυστρία-Πρωσία-Ρωσία) η τύχη των νησιών, των οποίων τώρα την κατάκτηση είχε ολοκληρώσει η Μ. Βρετανία, ξεκινώντας από τη Ζάκυνθο το 1809. Αυτός πέτυχε την τελική λύση του σχηματισμού μιας Δημοκρατίας πάλι, με τίτλο «ΗΝΩΜΕΝΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑΙ ΤΩΝ ΕΠΤΑ ΝΗΣΩΝ», κάτω από την «Προστασία» των Βρετανών.
Ωστόσο στη συνθήκη του 1815 δεν καθοριζόταν με σαφήνεια ούτε το καθεστώς ούτε το Σύνταγμα που θα επικρατούσε στα νησιά. Το αποτέλεσμα ήταν να τα διοικούν οι Βρετανοί ως αποικία τους με πλήρη αυθαιρεσία, έλλειψη ελευθεροτυπίας, φόρους πιεστικούς, οργιαστική τοκογλυφία, φυλακίσεις και εξορίες. Ήταν παροιμιώδης η φράση «τρεις και τέσσερα», που σήμαινε την κράτηση τριών ημερών και το πρόστιμο τεσσάρων ταλάντων για το παραμικρό… Όσο για το δεσποτικό Σύνταγμα του αρμοστή Θωμά Μαίτλαντ (1817), αρκούν οι δηλώσεις του Υφυπουργού Εξωτερικών της Αγγλίας Λαυάρδου, αμέσως μετά την ένωση: «Οφείλαμε, όταν αναλάβαμε το 1815, να διοικήσουμε φιλελεύθερα και συνταγματικά. Όμως δεν το κάναμε, γιατί έτυχε αμέσως μετά το τέλος των πολέμων που επικρατούσαν στην Ευρώπη. Το πνεύμα της εποχής δεν ήταν καθόλου ευνοικό για φιλελεύθερους θεσμούς, (εφημερίδα Αθηνά 28-3-1864)».
Έστω και με αυτές τις συνθήκες, πάντως, τα Επτάνησα ήταν το πρώτο ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος και για τους Έλληνες της κυρίως Ελλάδας αποτελούσαν ένα ορόσημο φωτεινό, για να τους θυμίζει την εθνική τους υπόσταση ( γράφει ο Άγγλος Douglas Dakin στο έργο του η Ενοποίηση της Ελλάδας). Εμείς προσθέτουμε και για να τους στέλνει ελπιδοφόρο μήνυμα ξεσηκωμού, επειδή την εθνική τους συγγένεια και υπόσταση τη ζούσαν μέσα τους, το ομόθρησκο και το όμαιμο το ένιωθαν και το απέδειξαν εκατέρωθεν, οι μεν Ελλαδίτες βρίσκοντας καταφύγιο στις Ιόνιες ακτές, οι δε Ιόνιοι αγκαλιάζοντας την Ελληνική Επανάσταση του 1821 και ταξιδεύοντας προς το Μωριά και τη Ρούμελη για να πολεμήσουν με τ’ αδέλφια τους, αν και γνώριζαν ότι οι αποικιοκράτες θα δημεύσουν τις περιουσίες τους και θα τους καταδικάσουν σε «αειφυγία». Όταν δημιουργήθηκε Ελληνικό Βασίλειο με τον Όθωνα (1832), οι Επτανήσιοι προσηλώθηκαν ανατολικά πια, προς την ελεύθερη Ελλάδα, με την οποία το παραδοσιακό δέσιμο της ταυτότητας παρέμενε ακλόνιτο!
Τότε ξεκίνησε η ιδεολογία του ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΟΥ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΣΜΟΥ, που έγινε το πρώτο «Κόμμα Αρχών» στην ιστορία του Ελληνικού Κράτους, με ηγέτη το Ζερβό-Ιακωβάτο και πρωτοπόρο, στον αντιπροστασιακό αγώνα, το Γεράσιμο Λειβαδά, ο οποίος έγινε αρχηγός των αγροτών το 1830 και άρχισε κρυφά να ενσπείρει τη Μ. Ιδέα της Εθνικής ολοκλήρωσης.
Παράλληλα επομένως με τα υπάρχοντα κόμματα των κυβερνώντων Προστασιανών ή Καταχθονίων και των Μεταρρυθμιστών, μεγάλο ρεύμα νησιωτών συσπειρώνεται στο Ριζοσπαστικό κόμμα το οποίο, βέβαια, ζυμώθηκε στο ξεκίνημά του από τις ευρωπαϊκές δημοκρατικές ιδέες (Γαλλική Επανάσταση-αρχή Εθνοτήτων κλπ.), αλλά στην πορεία του αποκτά τις καταβολές της Ελληνορθόδοξης παράδοσης με τον κατώτερο κλήρο ενσωματωμένο στον αγώνα και γίνεται Κίνημα Ελληνικό, που επιδιώκει να καλύψει τα αυτονόητα: Εθνική αποκατάσταση και Κοινωνική δικαιοσύνη! Ένωση με τη μητέρα Ελλάδα από τη μια και βελτίωση των συνθηκών της καθημερινότητας από την άλλη.
Είναι ξεχωριστής σημασίας και δυναμικής τα κινήματα που έγιναν στη Σκάλα της Κεφαλλονιάς τον Αύγουστο του 1848 το ένα και το Σεπτέμβρη (γιορτή του Σταυρού) το άλλο. Όπως ήταν επόμενο ο μετριοπαθής αρμοστής Σήτον πρόσφερε ελευθεροτυπία και σχετική ελευθεροψηφία για δύο χρόνια (1849-51), κατά τα οποία πήραν λίγο θάρρος οι νησιώτες και στην Θ΄ Βουλή των Αντιπροσώπων του Ιονίου Κράτους, την πρώτη μη βουβή Βουλή (26 Νοεμβρίου 1850), πρότειναν το πρώτο σχετικό με την Ένωση ψήφισμα. Ούτε να το διαβάσουν πρόλαβαν, γιατί ο αρμοστής έκλεισε πάλι τη Βουλή για εξάμηνο, αλλά το ψήφισμα αυτό (κόσμημα στην ιστορία του Ελληνικού Κοινοβουλευτισμού το χαρακτηρίζουν οι ιστορικοί), δόθηκε στη δημοσιότητα και είχε μεγάλη απήχηση τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη κατά της «Βρετανικής Προστασίας».
Το ίδιο εντυπωσιακά ήταν τα νέα από τις εφημερίδες εκείνα τα δύο χρόνια. Ο Μαυρογιάννης ο Γερ. δημοσιογράφος και ιστορικός ύστερα, εμπνεύστηκε τον «‘Ύμνο των Ριζοσπαστών» και γράφοντας στο «ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟ» της Κεφαλονιάς έδωσε το στίγμα του κινήματος: «Ας σπάσουμε σύρριζα το σάπιο και ξερό δένδρο της Πολιτείας και να κόψουμε τις δηλητηριώδεις ρίζες του με τον πέλεκυ της ελευθεροτυπίας, για να φυτέψουμε δένδρον αυτόχθον, ελληνικόν». Από την ίδια εφημερίδα μάθαμε τη φρικτή καθημερινότητά τους και τη νοοτροπία των αποικιοκρατών: «Οι Προστάτες σφίγγουν περισσότερο τις αλυσίδες. Δεσμεύουν τα υπάρχοντα, μαστιγώνουν ιερείς και πολίτες, συμμαχούν με κατά φαντασίαν αριστοκράτες, μεταχειρίζονται κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσον για να καταδιώξουν και να σβήσουν το εθνικό μας φρόνημα». Και ο ανώνυμος νησιώτης, επίσης, απευθυνόμενος στον κατακτητή ερωτά: «Και επιστέψατε ότι ελησμονήσαμε την αρχαίαν ελληνικήν καταγωγή μας, τη θρησκεία, τη γλώσσα, τα ήθη, το χαρακτήρα και τα αίματα που πρόσφατα χύθηκαν για να σηκωθεί το έθνος μας; Και δεν βλέπομε τους Άγγλους που, ενώ γεννιούνται στο έδαφός μας ή τρέφονται από τους ιδρώτες μας, θέλουν μολοντούτο να λέγονται και να είναι Άγγλοι; Εμείς τους τιμάμε γι’ αυτό και τους σεβόμαστε, γιατί ο εθνισμός στον κόσμο τούτο δεν έχει αντάλλαγμα».
Όμως οι Επτανήσιοι απαγορευόταν να είναι και να λέγονται Έλληνες και, όπως σήμερα μας εμπαίζουν οι Αμερικανοί, αφού κάνουμε διάλογο για το Μακεδονικό με τον κ. Νίμιτς που χαρακτήρισε σφαγέα το Μέγα Αλέξανδρο, έτσι και τότε μας εμπαίζανε οι Βρετανοί αφού, στέλνοντας 8-10 χρόνια μετά τον Υπουργό τους των Αποικιών, Γκλάδστονα, για να προτείνει μεταρρυθμίσεις, έκαναν μάθημα «περί εθνικότητας» στους Κεφαλλονίτες:
«Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΟΤΗΤΑΣ είναι ιερή και σεβαστή, τους είπε. Όμως υπόκειται σε περιορισμούς από τον ίδιο τον Πλάστη για το καλό του πλάσματός του. Αν έλλειπαν αυτοί οι περιορισμοί θα ανατρεπόταν ο κόσμος. Τι θα γινόταν η Γαλλική, η Αυστριακή, η Αγγλική, η Ρωσική Αυτοκρατορία στην οποία μιλούνται 100 διαφορετικές γλώσσες, αν εφαρμοζόταν η αρχή των εθνικοτήτων»; Προσπαθώντας να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα ο «Προστάτης», φιλλέληνα τον είπαν άλλοι, ομολόγησε ξεκάθαρα ο άνθρωπος ότι περιορισμούς δικαιούνται να επιβάλουν μόνο οι ισχυροί επί των μικρών.
Μετά τον αρμοστή Σήτωνα ακολούθησαν διωγμοί και εξορία πολλών ριζοσπαστών, πρώτα των ηγετών Ηλία Ζερβού-Ιακωβάτου και Ιωσήφ Μομφερράτου ενώ, παράλληλα, η εξουσία προσπάθησε να περιορίσει τη δύναμη του Ριζοσπαστικού κόμματος με ανελεύθερες εκλογές κλπ.
Αναφέρουμε για παράδειγμα τις εκλογές του Ιανουαρίου 1852 για την ανάδειξη της 10ης Βουλής μέσα σε κλίμα βίας και τρομοκρατίας με τη λεγομένη «Δεκακαλπία».
Οι Προστασιανοί (η καμαρίλα ή περούκες ή κοτσίδια), το σύστημα δηλαδή που κυβερνούσε από την Κέρκυρα, διέταξε να τοποθετηθούν οι δέκα κάλπες των υποψηφίων του Ριζοσπαστικού κόμματος χωριστά από τις άλλες δέκα των κυβερνητικών, ώστε να φαίνονται πού ρίχνουν την ψήφο τους οι πολίτες. Αποτέλεσμα ήταν η επικράτηση της κυβερνητικής παράταξης με μικρή πλειοψηφία, γιατί η «Προστασία» δεν βρήκε παντού προθύμους υποστηρικτές. Ο έπαρχος Ζακύνθου Νικόλαος Λούντζης, αν και έλαβε την ίδια εντολή εξαναγκασμού, προέτρεψε όλους να ψηφίσουν κατά συνείδηση, γεγονός που είχε πολύ μεγάλη σημασία για την περαιτέρω πορεία του Ριζοσπαστισμού. Με τις ελεύθερες εκλογές στη Ζάκυνθο ψήφισαν άνετα οι περισσότεροι. Γι’ αυτό, μόνον εκεί εκλέχτηκαν και οι πέντε (5) ριζοσπάστες της 10ης Βουλής των Ιονίων.
Αυτομάτως το κέντρο δύναμης, δράσης αλλά και διαμόρφωσης ιδεολογίας μεταφέρεται από την Κεφαλονιά στη Ζάκυνθο, γιατί οι ηγέτες Κεφαλονίτες έμεναν εξόριστοι ως το 1857. Αντιθέτως στη Ζάκυνθο ο Ριζοσπαστισμός ενδυναμώνεται και με αρχηγό το γερμανοσπουδαγμένο γιατρό και «κόντε» Κωνσταντίνο Λομβάρδο κρατά τα πρωτεία Στις επόμενες εκλογές πάλι 1857-1861), επειδή οι Κεφαλονίτες ριζοσπάστες απείχαν, πρωτεύουν οι Ζακυνθινοί και πληθύνονται μετά από μια εντυπωσιακή αγόρευση του Λομβάρδου μέσα στο Κοινοβούλιο (20-6-1857). Η «Προστασία» είχε αφήσει να διαρρεύσει ένα πανούργο σχέδιο, ότι θα επιστραφούν τα νησιά πλήν της Κέρκυρας και των Παξών, ένα είδος διχοτόμησης δηλαδή της Επτανήσου, γεγονός που απέτρεψε με τη ρητορική του δεινότητα ο Λομβάρδος και, έτσι, ομόφωνα η ΙΑ΄ Βουλή ψήφισε ότι: «Γενική επιθυμία των Επτανησίων είναι η παύση της Προστασίας και η ένωση με την ελεύθερη Ελλάδα». Εκείνη η ομιλία ήταν θρίαμβος του Λομβάρδο, ανάλογος μ’ εκείνον του ψηφίσματος του 1850 που δεν διαβάστηκε καν…
Την επομένη άνοιξη (1858), καθώς οι εξόριστοι ηγέτες έχουν επαναπατριστεί, αρχίζει η ρήξη ανάμεσα στις ηγετικές μορφές του Ριζοσπαστισμού, με τον Λομβάρδο κα τα στελέχη του να αποκλίνουν και να νοθεύουν την αρχική ιδεολογία.
Ο Ριζοσπαστισμός, ως κίνημα, δεν είχε για τον άρχοντα Λομβάρδο δημοκρατικό χαρακτήρα, δεν ήταν ζυμωμένος με το λαικό φρόνημα, δεν είχε σχέση καμία με τον κομμουνισμό ή το σοσιαλισμό παρά μόνο με το στόχο της Εθνικής ολοκλήρωσης και νόμιζε ότι, πολιτικά, θα απέβαινε επιζήμιος. Αυτός επιθυμούσε την ένωση ακόμα και με παρακλήσεις προς τη βασίλισσα Βικτωρία της Μ. Βρετανίας, ενώ ο Μομφερράτος, «…δεν ήθελε καν να δεχτεί σαν ελεημοσύνη αυτό που απαιτούσε ως δικαίωμα», όπως γράφει ο βιογράφος του Παν. Πανάς, ο επαναστατικότερος όλων.
Οι παλαιοί ή αυθεντικοί ριζοσπάστες ήλπιζαν πως με την Ένωση θα καταργηθεί η ως τότε κοινωνική ιεραρχία και η μεγάλη αγροτική ιδιοκτησία. Ότι θα γίνει αναδασμός της γης, ώστε να ανασυστήσουν μια ευνομούμενη και δίκαιη κοινωνία, αυτήν που ακόμα οραματιζόμαστε, φίλοι μου!
Τότε ήταν που ήρθε ο Γκλάδστονας 1858-59 και για λίγο χρόνο οι ιδεολογικές διαμάχες των ριζοσπαστών κόπασαν. Ο Βρετανός υπουργός νόμισε πως θα διόρθωνε την κατάσταση προτείνοντας μεταρρύθμιση του συντάγματος Μαίτλαντ. Αλλά η συνεργασία των δύο κυβερνητικών κομμάτων κατά του Ριζοσπαστισμού απαιτούσε θυσία κάποιων προνομίων τους, όπως να μειωθεί η αποζημίωση μόνο για την περίοδο που η Βουλή ήταν ανοικτή. Οι βουλευτές όμως δεν δέχονταν να χάσουν προνόμια, να μειωθούν τα οικονομικά τους κλπ. Καταψηφίστηκαν οι προτάσεις του και ο Γκλάστονας αντικαταστάθηκε.
Οπότε οι «Προστάτες» αναζήτησαν άλλους τρόπους για να συνεχίσουν την κηδεμονία… Ο βασιλιάς των Ελλήνων Όθωνας δεν φαινόταν να συγκατατίθεται στις πολιτικές γραμμές τους.. Είχε ενστερνισθεί τη Μ. Ιδέα πιστεύοντας ότι, καθώς ήταν ο μοναδικός χριστιανός βασιλιάς στην Εγγύς Ανατολή, είχε να εκπληρώσει την ιερή αποστολή του εκχριστιανισμού της. Δεν ενδιαφερόταν τόσο να ενώσει με την Ελλάδα τα Επτάνησα. Του τα πρότειναν κάποτε οι Βρετανοί. Δεν τους εμπιστευόταν. Προτιμούσε να ενσωματώσει στο βασίλειό του αλύτρωτους Έλληνες που ζούσαν υπό τουρκικό ζυγό στην Ήπειρο, Θεσσαλία κλπ. Αλλά οι θέσεις του ήταν αντίθετες με τη επιθυμία Γαλλίας και Βρετανίας, γιατί η ακεραιότητα της Τουρκίας έπρεπε να φυλαχτεί ως φραγμός στην κάθοδο της Ρωσίας.
Δεν υποχώρησε ο βασιλιάς Όθωνας. Έκανε κάποιες αντάρτικες επιχειρήσεις σε Θεσσαλία και Ήπειρο στα πλαίσια του Κριμαϊκού πολέμου (1853-56) εξοργίζοντας τους Γάλλους και Βρετανούς, που κατέλαβαν τον Πειραιά, προσεταιρίστηκαν αντιβασιλικούς κύκλους της Αθήνας υποχρεώνοντάς τον να κρατήσει ουδετερότητα περί τα Εθνικά, γεγονός που προκάλεσε την αμφισβήτησή του. Ο λαός άκουγε και θαύμαζε το γείτονα Ιταλό στρατηγό Γαριβάλδη και το βασιλιά Βίκτορα Εμμανουήλ που ένωσε την Ιταλία, ένιωθε πικρία για την έλλειψη διαδόχου από τον Όθωνα, για την κακοδιοίκηση στο εσωτερικό της χώρας μας, για τον αυταρχισμό του Οθωνικού καθεστώτος και, καθώς όλα αυτά σχολιάζονταν από νέους και άφθαρτους πολιτικούς, δημιουργούσαν αντιδράσεις και οδηγούσαν με μαθηματική ακρίβεια στην έξωση του Όθωνα.
Οι Μ. Δυνάμεις εν τω μεταξύ έψαχναν και για τον αντικαταστάτη του Όθωνα και οι μεταξύ τους διαφωνίες τον κράτησαν στην εξουσία ως τον Οκτώβρη του 1862, αφού αρνήθηκαν 15 πρίγκιπες το στέμμα, ανάμεσά τους και ο Αλφρέδος, γιος της Βικτωρίας.
Ο Αμερικανός φιλέλληνας Εδουάρδος Έβερετ έγραφε εκείνη την εποχή στον Χ. Τρικούπη για το θέμα του πολιτεύματος: «Πολίτευμα δημοκρατικό με αρχές συντηρητικές θα ήταν άριστο για την Ελλάδα. Γιατί να δανείζεσθε ηγεμόνα από την αλλοδαπή»; Αποδειχτήκαμε ανίκανοι τότε, έστω και για ένα βασιλιά Έλληνα όπως έκαναν οι Σέρβοι και άλλοι Βαλκάνιοι, γι’ αυτό και τελικά μας θρόνιασαν το Δανό πρίγκιπα Χριστιανό Γουλιέλμο. με το όνομα Γεώργιος ο Α΄. Απαραίτητος όρος στα «δούναι και λαβείν» η προσφορά των Επτανήσων με την Κέρκυρα, βέβαια, αφού οι Βρετανοί είχαν πια εξασφαλίσει τη Μάλτα ως βάση τους στη Μεσόγειο και ένα βασιλιά της επιλογής τους.
Οι ηγέτες παλαιοί ριζοσπάστες, όμως , είχαν καταλάβει τι παιζόταν…
Ο Ζερβός Ιακωβάτος μάλιστα, πρόεδρος της 12ης Επτανησιακής Βουλής (Μάρτη του 1862), κατάλαβε τις ραδιουργίες κατά του Όθωνα, είχε αντιληφθεί ότι στην ουσία η ανεξάρτητη Ελλάδα θα ενωνόταν με το προτεκτοράτο της Επτανήσου και ολόκληρη η Ελλάδα θα υπαγόταν στο άρμα της Αγγλικής πολιτικής με την έδρα επιρροής μεταφερμένη από την Κέρκυρα στην Αθήνα. Γι’ αυτό πρότεινε ν’ αναστείλουν το εθνικό ζήτημα, μη εγκρίνοντας την έξωση του Όθωνα, ώστε ν’ ανοίξει ο δρόμος για το Γεώργιο. Ακόμα και ο αντιβασιλικός Μομφερράτος συντάχθηκε μαζί του κατά της έξωσης. Όμως πολλοί άλλοι παρασύρθηκαν από το Λομβάρδο, ψήφισαν την αποπομπή του Όθωνα προκειμένου να κερδίσουν την ένωση και, έτσι, άνοιξε ο δρόμος για την εκλογή νέου βασιλιά. Από τη διαφοροποίηση αυτή ονομάστηκαν οι μεν παλαιοί ριζοσπάστες ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ, οι δε νέοι με τον Λομβάρδο αρχηγό ΕΝΩΤΙΚΟΙ.
Το καλοκαίρι του 1863 ο Δανός πρίγκιπας αναγορεύτηκε βασιλιάς των Ελλήνων, τον έκαναν και ενήλικα με νόμο για ν’ αποφύγουν αντιβασιλεία, όπως είχε γίνει με τον Όθωνα και αποφασίστηκε να υπογραφεί η συνθήκη όσο γινόταν γρηγορότερα». Πραγματικά οι εκπρόσωποι των πέντε (5) Δυνάμεων, οι οποίες το 1815 στο Παρίσι είχαν συνυπογράψει την ανάληψη από τους Βρετανούς της «Προστασίας» των νησιών, συγκεντρώθηκαν στο Λονδίνο και ετοίμασαν τη συνθήκη παραίτησης της Μ. Βρετανίας από την «Προστασία» της Επτανήσου για να τα παραχωρήσουν στο βασιλιά Γεώργιο τον Α΄. Πήραν αποφάσεις για μας χωρίς εμάς και μετά ζήτησαν οι Βρετανοί με επίσημο έγγραφό τους, ένα Έλληνα πληρεξούσιο, για να συνυπογράψει μόνο τη συνθήκη παράδοσης των Επτανήσων στο βασιλιά Γεώργιο, όπως αναφερόταν στο άρθρο 6 της συνθήκης των 5 δυνάμεων.
Καταλληλότερος για την περίσταση θεωρήθηκε ο γιος του Σπύρου Τρικούπη Χαρίλαος, ο οποίος είχε διαδεχτεί τον πατέρα του στην Πρεσβεία του Λονδίνου. Ήταν 32 ετών τότε, πήρε οδηγίες από τον Υπουργό Εξωτερικών του Γεωργίου Α΄ τον Π. Δελιγιάννη και έφτασε στο Λονδίνο, όταν είχε υπογραφεί η συνθήκη των πέντε (14-Νοεμβρίου 1863), προκειμένου να συνυπογράψει μία άλλη παρόμοια μ’ εκείνη, αλλά με τις τρεις μόνο δυνάμεις, που είχαν υπογράψει το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (Φεβρουάριο 1830) για την ίδρυση του Ελληνικού κράτους.
Αυτή τη συμπεριφορά των Μ. Δυνάμεων επέβαλε το «veto» της Αυστρίας επειδή, φίλοι μου, είχε θεωρήσει προσβλητική την έξωση του Όθωνα. Δεν ίσχυε για την Αυστρία η εκλογή του νέου βασιλιά, αφού αυτός δεν είχε παραιτηθεί. Άρα ούτε την κυριότητα του Γεωργίου πάνω στα Επτάνησα παραδεχόταν , ούτε την κυβέρνησή του αναγνώριζε, ούτε και τον απεσταλμένο του μπορούσε να αποδεχτεί ως συνομιλητή στο ίδιο τραπέζι για τις διαπραγματεύσεις.
Στην ίδια θέση, θυμάμαι, βρέθηκε η Κύπρος την 3-5-2005 και, αντί μαζί με την Ελλάδα να μη συνυπογράψει για το ξεκίνημα της Τουρκίας προς την Ευρώπη, αφού δεν είχε αναγνωρίσει, η Τουρκία την Κυπριακή Δημοκρατία, θυμάστε, υποχώρησαν και η Κύπρος και η Ελλάδα μας! Δεν ασκήσαμε τοVETO σε μια τόσο σημαντική στιγμή. Πώς να μη μας εκμεταλλεύονται οι πάντες με τέτοια υποχωρητικότητα; Γιατί τα Σκόπια να κάνουν έστω και βήμα πίσω;
Καθώς ο Χ. Τρικούπης, λοιπόν, ταξίδευε προς το Λονδίνο οι πέντε (5) ετοίμαζαν μια συνθήκη φρικτή, μη λειτουργική, της οποίας ο απόηχος άφηναν να φτάνει ως τα Επτάνησα. Φήμες διαδίδονταν επίσης για κατεδάφιση των φρουρίων της Κέρκυρας και για επιβολή ουδετερότητας στα νησιά και τη θάλασσά τους. Τρόπος για να επαληθευτούν οι ειδήσεις δεν υπήρχε. Δυστυχώς για τους Έλληνες Ιονίους και Ελλαδίτες τη Βουλή της Κέρκυρας την έκλειναν οι αρμοστές, όταν δεν συμφωνούσαν ή είχαν να πάρουν αποφάσεις ριζικές, όπως τώρα. Αλλά και η Ελληνική Πρεσβεία στο Λονδίνο ήταν κλειστή από το Φεβρουάριο του 1863. Όταν στένευαν τα οικονομικά έκλεινε τις Πρεσβείες του το Ελληνικό κράτος. Εδώ αξίζει το σχόλιο «Πώς να κάνει, αλήθεια, Εξωτερική Πολιτική μια χώρα με Πρεσβείες ακορντεόν»; Είναι λόγια του Φρέντυ Γερμανού στο βιβλίο του «Γυναίκα από βελούδο», σχετικό με την αδελφή του Τρικούπη Σοφία.
Τελικά ένα σχέδιο Ανάν , όπως εκείνο του 2004 για την Κύπρο ήταν η συνθήκη των πέντε (11-11-1863). Απαιτούσαν οι Δυνάμεις::
1)Τη συνεχή ουδετερότητα των Ιονίων .
2)Τον περιορισμό της στρατιωτικής και ναυτικής δύναμης που θα μπορούσε να συγκεντρώσει σ’ αυτά η Ελλάδα, μόνο όση χρειαζόταν για την επιβολή της τάξης.
3)Την κατεδάφιση των φρουρίων που υπήρχαν στην Κέρκυρα και στις νησίδες Οθωνούς, Ερείκουσα και Μαθράκι.
4)Τη συνεχή και για αόριστο χρόνο ισχύ των πλεονεκτημάτων που απολάμβανε στα Ιόνια λιμάνια το ξένο εμπόριο κα η ξένη ναυτιλία, σύμφωνα με τις παλαιότερες συμβάσεις που είχαν συνυπογραφεί επί «Προστασίας».
Στην τελική συνθήκη 17/29 Μαρτίου 1864 ελάχιστα σημεία τροποποιήθηκαν ή βελτιώθηκαν, γι’ αυτό ο Τρικούπης πάλι στο ίδιο βιβλίο του Φρέντυ Γερμανού φέρεται να λέει στην αδελφή του: «Τέσσερις μήνες για ένα φρούριο…». Στις τροποποιήσεις που πέτυχε ο Τρικούπης αναφέρουμε ότι:
Α)Κανένας περιορισμός δεν θα υπήρχε για τη στρατιωτική και ναυτική δύναμη, την οποία θα μπορούσε η Ελλάδα ν’ αναπτύξει στα νησιά.
Β)Εκτός από την Αυστριακή ναυτιλιακή εταιρεία Λόυδ, περιορίστηκαν σε 15 ακόμη χρόνια τα πλεονεκτήματα των ξένων στα Ιόνια λιμάνια. Νέες συμβάσεις μπορούσαν να κάνουν ύστερα οι ξένοι με την Ελληνική κυβέρνηση της Αθήνας πια…
Γ)Η ουδετερότητα των νησιών, που απασχόλησε για πάνω από δύο μήνες τους διπλωμάτες, περιορίστηκε μόνο στην Κέρκυρα και τους Παξούς. Για το θέμα της ουδετερότητας διαμαρτυρήθηκαν πολλοί βουλευτές της αντιπολίτευσης στην Εθνοσυνέλευση των Αθηνών. Κάποιον μάλιστα τον κατέβασαν από το βήμα για… «ακαιρολογίες κατά φίλης και ευεργέτιδας δύναμης» έγραψε η εφημερίδα «Αθηνά» 28-3-1864. Ο δε υπουργός μας των Εξωτερικών προσπάθησε να ελαφρύνει τα πράγματα ισχυριζόμενος ότι, όπως του εξήγησε ο ΥπΕΞ. της Γαλλίας, Δρουέν Δη Λουί, με τον τρόπο που εκτίθεται στο άρθρο η ουδετερότητα υποχρεώνει μόνο τις ξένες δυνάμεις και όχι την Ελληνική κυβέρνηση. Μάλιστα ο συντάκτης της «Αθηνάς» επισημαίνει ότι η εξήγηση αυτή δόθηκε μέσα στα έγγραφα της υπόθεσης με αριθμό 49 και στη σελίδα 54, αλλά στο τελικό επίσημο κείμενο δεν αναφέρεται διόλου αυτή η επεξήγηση. ΜΟΝΟ ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΕΠΙΠΟΛΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΑΡΗΓΟΡΟΥΜΕΘΑ ΜΕ ΕΤΤΡΑΦΑ ΑΝΕΠΙΣΗΜΑ ΠΟΥ ΔΙΑΡΡΕΟΥΝ.
Οι σοβαροί διαπραγματευτές Αυστριακοί ισχυρίστηκαν ότι δεν είναι αξιοπρεπές γι’ αυτούς ούτε ν’ αφαιρεθεί χωρίς την παρουσία τους ο όρος [ουδετερότητα] από τη δεύτερη συνθήκη των τριών, ούτε να φανεί πως μέσα σε ένα μήνα έδωσαν τέτοιο δείγμα αστάθειας αλλάζοντας τις αποφάσεις τους. Όλα αυτά ήταν προφάσεις, βέβαια, για να πετύχουν την συνεχή ισχύ της ήδη ληγμένης σύμβασης της ναυτιλιακής εταιρίας Λόυδ. Τα δικαιολόγησαν όμως όλα αυτά οι Αυστριακοί ως υποχώρηση και υπέγραψαν ξεχωριστό συμφωνητικό.
Δ) Τα φρούρια κατεδαφίστηκαν όπως ακριβώς ήθελαν Άγγλοι και Αυστριακοί, παρά τις παρακλήσεις της Ελληνικής πλευράς, η οποία με επιχειρηματολογία απέδειξε πως το μέτρο ήταν μάταιο και επιζήμιο και άδικο και απραγματοποίητο. Δεν τους άγγιξε καμία δικαιολογία. Πίστευαν ότι μια Κέρκυρα «γυμνή» δεν θα ήταν ελκυστική για κανένα. Φυσικά το έλεγε η μια από φόβο προς την άλλη, γιατί 60 χρόνια μετά και με μια μόνο έφοδο το 1923 έπεσε η Κέρκυρα στα χέρια του Μουσολίνι. Ο σεβασμός τον οποίον έδειξαν τάχα, ήταν να κατεδαφίζουν λίγο-λίγο, ώστε να ολοκληρωθεί το γκρέμισμα ως την ημέρα υπογραφής της τελικής συνθήκης, για να μην περιληφθεί η λέξη [κατεδάφιση] στο επίσημο κείμενο (πολιτικό κόστος για το βασιλιά)...
Πρέπει να σημειώσουμε επίσης καυτηριάζοντας την απληστία και αυστηρότητα και υποκρισία των Βρετανών, τις τεράστιες οικονομικές επιβαρύνσεις στις οποίες υποχρέωσαν την Ελλάδα. Δεν έφτασαν τα υπέρογκα ανακτορικά επιδόματα, οι βασιλικές χορηγίες και οι ξένες οικονομικές συμβάσεις που συνεχίζονταν.
Μαζί με τη συνθήκη Ένωσης πιέστηκε να υπογράψει και ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΜΒΑΣΗ, σύμφωνα με την οποίαν το Ελληνικό ταμείο αναλάμβανε να καταβάλλει τις συντάξεις των Άγγλων υπηκόων, αλλά και να αποζημιώσει δια βίου, όσους υπηρετούσαν ως εκείνες τις ημέρες στην Πολιτεία των Ιονίων και, ίσως, έχαναν την εργασία τους με την εγκατάλειψη της «Προστασίας». Ο ίδιος ο ΥπΕξ της Μ Βρετανίας Ρώσσελ είπε για το θέμα αυτό στον Τρικούπη ότι «μπορεί να αμφιβάλλει για το δίκαιο των υπαλλήλων στους οποίους θα έδιναν τα χρήματα, αλλά όφειλε να μην αφήσει απροστάτευτους ανθρώπους που έχαναν τις θέσεις τους λόγω κατάργησης υπηρεσίας όχι πρόσκαιρης…».
Είναι εντυπωσιακή η πολιτική διπλωματία και το κοινωνικό πρόσωπο που προσπαθεί να επιδείξει η Βρετανία. Προκαλεί όμως και το ερώτημα: «Αν αυτά τα χρήματα έπρεπε να βγουν από δικό της ταμείο θα φερόταν έτσι»; Άλλο προβληματισμό γεμάτο ερωτηματικά σε όλη τη διάρκεια των περί τα οικονομικά διαπραγματεύσεων, (σχετική αναφορά στο βιβλίο μου, το οποίο ελπίζω να εκδοθεί κάποτε), αποτελεί το ότι στις παραπάνω απαιτήσεις δεν έκανε ο Έλληνας πληρεξούσιος καμία υπενθύμιση, δεν υπέβαλε καμία απαίτηση στις οφειλές των Βρετανών από το ξεπούλημα της Πάργας στους Τούρκους το 1819, η οποία Πάργα αποτελούσε τμήμα της Ιόνιας Πολιτείας από τα Ενετικά χρόνια. Ούτε καθόλου υποστήριξε ότι τα φρούρια κτίστηκαν και συντηρούνταν κυρίως από τους Επτανησίους και όχι από τους Άγγλους. Ούτε ανέφερε ποτέ κατά τις συζητήσεις ότι οι Βρετανοί κατέβασαν από όλα τα φρούρια και των άλλων νησιών τον οπλισμό τους και μετέφεραν τα πολεμοφόδια μέχρι την τελευταία σταγόνα πυρίτιδας στη βάση της Μάλτας.
Αποδέχτηκαν δηλαδή την ικανοποίηση όλων των απαιτήσεων που πρόβαλαν και οι Δυνάμεις και οι Προστασιανοί για να πραγματοποιηθεί η Ένωση το ταχύτερο και να μη βλάπτονται, τάχα, τα εθνικά συμφέροντα με την παράταση μιας ανώμαλης κατάστασης. Υπογράφτηκε όπως είπαμε ή Ένωση 17/29 Μαρτίου 1864, αλλά δεν έφυγαν αμέσως όλοι οι Βρετανοί. Παρέμεναν, είπαν, για προστασία της τάξης και αποχώρησαν την 21η Μαίου 1864, όταν η Ελληνική σημαία ανέβηκε στον ιστό της κατεβασμένης Αγγλικής Η Εκκλησία των Ιονίων έπαψε διοικητικά να υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης μετά από δύο χρόνια και ενώθηκε με την αυτοκέφαλη από το 1850
Πώς πήγαν οι Επτανήσιοι στην Αθήνα; Με πλέγμα ανωτερότητας και με φόβο πως η υπανάπτυκτη πνευματικά και πολιτικά, εκείνη την εποχή, Ελλάδα θα τους εκμεταλλευτεί και είχαν δίκαιο.(Αναλύονται στο βιβλίο μου λεπτομερειακά). Η εθνική ταυτότητα ήταν που μέτρησε περισσότερο. Ακούστε πώς μίλησε ο Λευκαδίτης Αριστοτέλης Βαλαωρίτης στην Εθνοσυνέλευση της Αθήνας:
«Πρέπει να γνωρίζετε ότι εζητούσαμε ανέκαθεν την Ένωαη όχι για να προσθέσουμε επτά (7) ξηροσκοπέλους στην ήδη μικροτάτη Ελλάδα, αλλά για ν’ αποδείξουμε στους δεδουλωμένους ομοφύλους το δρόμο της γενικής σωτηρίας... Δεν θελήσαμε να γίνει η Ένωση με ιδιαίτερη νομοθεσία για μας, αισθανθήκαμε ότι θα έχουμε και ζημίες και τις αποδεχτήκαμε. Η αφομοίωση θέλει γίνει πλήρης και τελεία, αλλ’ ουχί υπό το πρίσμα ή την επιρροή του φατριασμού και της εμπαθείας…».
Φυσικά κι άρχισαν αμέσως να δημιουργούνται οι φατρίες: Η αγροτιά είχε ξεσηκωθεί και ζητούσε να σπάσει τα δεσμά της, η φεουδαρχία επίσης έβλεπε να σαλεύουν τα θεμέλια της, οι ευγενείς έχαναν προνόμια και τσιφλίκια και συνασπίζονταν ή δημοκοπούσαν, πλάνευαν δηλαδή το λαό για το δικό τους συμφέρον, «…..όπως οι κόρακες επί πτώματος και κανένας δεν προσπάθησε να εύρη μέσον για ν’ ανακουφιστεί ο ταλαιπωρούμενος λαός»», γράφει ο ίδιος ο Ζερβός. Και ο αρχηγός Λομβάρδος εντάχθηκε στις φατρίες, εκλεγόταν μέχρι το θάνατό του (1888) υπουργός, τάχθηκε στον ακροδεξιό χώρο και ξέχασε ή παρέπεμψε στο μέλλον τον κοινωνικό στόχο του Ριζοσπαστικού Κινήματος…
Τιμώ το Λομβάρδο γιατί βοήθησε να ενωθεί με την Ελλάδα ένα μεγάλο κομμάτι Ελληνισμού. Προσωπικά, δεν τον θεωρώ πολιτικό πρότυπο γιατί ως ελάχιστο φόρο τιμής προς τους αυθεντικούς ριζοσπάστες Κεφαλλονίτες και λοιπούς, οι οποίοι κατέθεσαν καριέρα κα οικονομικά στην υπηρεσία του δικαίου και της δημοκρατίας, όφειλε ερχόμενος στην Εθνοσυνέλευση της Αθήνας το 1864 να παραμείνει αρχηγός του Επτανησιακού Ριζοσπαστικού Κόμματος, συνεχίζοντας τους αγώνες της κοινωνικής αποκατάστασης και με Ελλαδίτες ίσως βουλευτές.
|
Περισσότερα... »
01:14
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Στα χρόνια της αγγλικής «προστασίας» των Επτανήσων (1815-1864) αναπτύχθηκε στα νησιά το πρωτοπόρο σε αξίες και αρχές κίνημα του Ριζοσπαστισμού. Σε αδιαχώριστη ενότητα πρόβαλε τις αρχές της ελευθερίας, της εθνικής ανεξαρτησίας, της λαϊκής κυριαρχίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, συνδέθηκε με κινήματα και ηγετικές μορφές της επαναστατικής Ευρώπης και διακήρυξε την ανάγκη ίδρυσης μιας Ευρωπαϊκής Συμπολιτείας στη βάση της αλληλεγγύης των λαών. Η εξέλιξη, όμως, των πραγμάτων και ο τρόπος που έγινε η Ένωση σε συνδυασμό με την επιβολή της ευρωπαϊκής διπλωματίας ακύρωσαν την εφαρμογή του εθνικο-κοινωνικού περιεχομένου του ριζοσπαστικού κινήματος. Η μελέτη, πάντως, της όλης πορείας του κινήματος αυτού παραμένει αναγκαία και χρήσιμη και για τις σημερινές εποχές.
Ριζοσπαστισμός: Ο «εσωτερικός αγώνας»
Είναι αλήθεια πως κάθε κίνημα και κάθε ιδεολογία δεν είναι φαινόμενα στατικά και αμετάβλητα. Αντίθετα, εμπεριέχουν μια δυναμική και γι’ αυτό ακριβώς ανανεώνονται και εμπλουτίζονται ή αλλοιώνονται και αποκεντρώνονται, ανάλογα με τις απαιτήσεις των καιρών και το συσχετισμό των κοινωνικών δυνάμεων της εποχής, ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία των ηγετών τους και το δυναμισμό ή το συμβιβασμό του λαϊκού παράγοντα.
Ωστόσο, για το κάθε κίνημα και την καθεμιά ιδεολογία υπάρχει ο βασικός πυρήνας αρχών και επιδιώξεών τους. Και τούτος ο πυρήνας έχει κατοχυρωθεί ιστορικά μέσα από επίσημα κείμενα και πρακτικές ενέργειες γι’ αυτό δεν είναι εύκολο να αποσιωπηθεί ή διαστρεβλωθεί. Αντίθετα, γίνεται σημείο αναφοράς και σύγκρισης για κάθε φάση ή τάση ή απόκλιση του κινήματος ή της ιδεολογίας – μαζί βέβαια, με τις όποιες διαφορετικές ερμηνείες του πυρήνα αυτού.
Όλα τα παραπάνω μπορούν άριστα να «εφαρμοστούν» στο ριζοσπαστικό κίνημα που γεννήθηκε κι αναπτύχθηκε πρώτα στην Κεφαλονιά κι αργότερα στα υπόλοιπα Ιόνια Νησιά κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας.
Το περιεχόμενο του Ριζοσπαστισμού
Ο Ριζοσπαστισμός υπήρξε κίνημα εθνικοαπελευθερωτικό και ταυτόχρονα αστικοδημοκρατικό. Άλλωστε, ο λόγος των Ριζοσπαστών, όπως αυτός αποτυπώθηκε στις ριζοσπαστικές εφημερίδες της εποχής εκείνης, φαίνεται επηρεασμένος από τη Γαλλική Φεβρουαρινή επανάσταση του 1848, την ουτοπιστική σοσιαλιστική ιδεολογία του Saint-Simon, τις καινοκτημονικές θεωρίες του Proudhon και τις θέσεις του Ιταλού πολιτικού και στοχαστή του Risorgimento, του Μazzini. «Η παύσις της Προστασίας», υποστήριζε ο ριζοσπάστης ηγέτης Hλίας Ζερβός-Ιακωβάτος (εφ. «Ο Φιλελεύθερος», φ. 8, 22-7-1850), «η ένωσις της Επτανήσου μετά της Ελλάδος και η ανέγερσις δημοκρατικής πολιτείας είναι αρχαί, αίτινες πραγματοποιούμεναι ουδέν κενόν αφήνουν». Και διευκρίνιζε ο Ιωσήφ Μομφεράτος, η άλλη ισάξια ηγετική μορφή του κινήματος: «Εθνικότης ελευθερία και ανεξάρτητος, κυριαρχία του λαού πλήρης, ιδού το σημείον της αναχωρήσεως μας, ιδού η βάσεις και το θεμέλιον της ενέργειάς μας, ιδού ο αρχικός σκοπός μας. Εν ελλείψει της συνυπάρξεως και της ακεραιότητας των όρων τούτων εις τας κοινωνίας, ούτε ιδίαν και ζώσαν προσωπικότητα, ούτε ιδίαν και ελευθέραν θέλησιν δυνάμεθα εις αυτάς να εννοήσωμεν» (εφ. «Αναγέννησις» φ. 21, 23-6-1851).
Το αίτημα λοιπόν, της εθνικής ανεξαρτησίας ο Ριζοσπαστισμός το συνδύαζε με εκείνο της λειτουργίας δημοκρατικού πολιτεύματος. Γι’ αυτό και ενέτασσε τον αγώνα για την ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα στο παραπάνω πλαίσιο αιτημάτων και διεκδικήσεων. Διαφορετικά, θεωρούσε την ένωση «κήρυγμα μονομερές και αντιπατριωτικόν», που εξυπηρετούσε μόνο τα συμφέροντα της αγγλικής πολιτικής και διπλωματίας. Ακριβώς εδώ βρίσκεται το κύριο σημείο της διαφωνίας, της ρήξης και της διάσπασης του ριζοσπαστικού κινήματος, αυτό ήταν το πεδίο του «εσωτερικού αγώνα» του Ριζοσπαστισμού.
Από το Ριζοσπαστισμό στον Ενωτισμό
Η εξάπλωση του Ριζοσπαστισμού θορύβησε, ιδιαίτερα μετά την επιτυχία του στις πρώτες ελεύθερες εκλογές του 1850, την «Προστασία» και τα ιόνια όργανά της, γι’ αυτό κατέβαλαν κάθε προσπάθεια για να αποκεφαλίσουν το κίνημα, να τρομοκρατήσουν το λαό, να σκορπίσουν τη σύγχυση. Με το κλείσιμο των ριζοσπαστικών εφημερίδων και την πεντάχρονη εξορία (Οκτ. 1851-Φεβρ. 1857) των ηγετών Ηλ. Ζερβού-Ιακωβάτου και Ιωσ. Μομφεράτου δημιουργήθηκε σοβαρό κενό ηγεσίας. Έτσι, το κέντρο του κινήματος μετατοπίστηκε από την Κεφαλονιά στη Ζάκυνθο με την ανάδειξη και προώθηση του Ζακυνθινού Κωνσταντίνου Λομβάρδου. Ο τελευταίος αλλοίωσε τα ριζοσπαστικά οράματα και αφυδάτωσε το αίτημα της Ένωσης, αφού εξοβέλισε το δημοκρατικό-κοινωνικό περιεχόμενο του κινήματος. Δημιούργησε μια άλλη τάση μες στο Ριζοσπαστισμό που έγινε πλειοψηφούσα και οδήγησε στην Ένωση μέσα από πολιτικά παιχνίδια και διπλωματικές διεργασίες, μακριά από τους άμεσα ενδιαφερόμενους, τους πολίτες των Ιονίων Νήσων. Ο Κ. Λομβάρδος και οι ομοϊδεάτες του αυτοαποκαλούνταν Ριζοσπάστες, αλλά δεν τους αποδέχονταν οι «παλαιοί», ο Ηλ. Ζερβός-Ιακωβάτος και ο Ιωσ. Μομφεράτος. Για τους τελευταίους οι πρώτοι ήταν «ψευδοριζοσπάστες» ή «νεοφώτιστοι ενωτιστές» κάποτε και «νεοφώτιστοι Ριζοσπάστες», κατά μια έκφραση του Ηλ. Ζερβού-Ιακωβάτου. Ο «εσωτερικός αγώνας» λοιπόν έχει ξεκινήσει (από το 1858 που έγινε φανερός) και συνεχίστηκε οξύτατος μέχρι την Ένωση.
Ο «κομμουνιστής» Ιωσήφ Μομφεράτος
Ας παρακολουθήσουμε κάποια ενδιαφέροντα επεισόδια. Ο Κ. Λομβάρδος σε ανοιχτή επιστολή του προς τον Ιωσήφ Μομφεράτο στις 28 Ιουλίου 1858 ισχυρίζεται ότι ο Ριζοσπαστισμός δεν ήταν ποτέ κίνημα με «Κοινωνιστικό» περιεχόμενο: «Πότε, φίλτατε Ιωσήφ, ο λαός της Επτανήσου συνεταύτισε το ζήτημα της εθνικής αποκαταστάσεως μετά του ζητήματος της εφαρμογής της δημοκρατίας εις το πολίτευμα και του κοινωνισμού ή κομμουνισμού εις την πολιτείαν;».Η παρέκκλιση είναι προφανής. Όταν, τον επόμενο χρόνο, ο Κεφαλονίτης Ριζοσπάστης σε εκτενές άρθρο του (εφ. «Αναγέννησις» φ. 59, 16-5-1859) θα εκθέσει το δημοκρατικό και κοινωνικό περιεχόμενο του ριζοσπαστισμού, ο Κ. Λομβάρδος θα απαντήσει γράφοντας ανάμεσα στ’ άλλα με ύφος υπεροπτικό και ειρωνικό: «Αν τινές–και δεν θέλομεν παύσει επαναλαμβάνοντές το-δυο ή τρεις εν Κεφαλληνία σοσιαλισταί ή κομμουνισταί αποκαλούνται ριζοσπάσται, δεν έπεται εκ τούτου ότι όσοι αποκαλούνται ριζοσπάσται είναι δια τούτο σοσιαλισταί ή κομμουνισταί» (εφ. «Η Φωνή του Ιονίου», φ. 50, 5-6-1859).
Με τέτοιες φραστικές επιθέσεις πασχίζει ο ενωτιστής Κ. Λομβάρδος να εξοντώσει πολιτικά τον παλαίμαχο ηγέτη Μομφεράτο εκμεταλλευόμενο αριστοτεχνικά το σύνδρομο της κομμουνιστικής φοβίας, αφού τον καταγγέλλει ως… κομμουνιστή. Ο ίδιος, βέβαια, ο Ιωσήφ Μομφεράτος ποτέ δεν χρησιμοποίησε αυτό τον όρο για τον εαυτό του και τους ομοϊδεάτες του, αν και γνώριζε τη σημασία του. Κατηγορούνται επίσης από τον Κ. Λομβάρδο οι συνεπείς, οι γνήσιοι Ριζοσπάστες ότι με την αδιαλλαξία τους οδηγούν τον ενωτικό αγώνα σε αδιέξοδο, ότι δεν είναι ρεαλιστές. Εκείνοι, όμως, σταθερά και επίμονα υποστηρίζουν ότι «οι νέοι δογματολόγοι (=οι Ενωτιστές του Κ. Λομβάρδου) κολοβώσαντες τον ριζοσπαστισμόν κατά τας ουσιώδεις αυτού αρχάς, την ελευθερίαν και ισοπολιτείαν και ορίσαντες αυτώ κύκλον τινά, κατά πολύ περιορισμένων εις την ενέργειάν του, λέγουσιν εν και μόνον οφείλει ο ριζοσπαστισμός να φωνάζη: Ένωσιν, ένωσιν και μηδέν άλλο (εφ. «Αλήθεια», φ. 12,14-12-1861).
Ηλ. Ζερβός-Ιακωβάτος: Όχι στην «αγυρτεία»
Αυτήν ακριβώς τη γραμμή της Ένωσης χωρίς το δημοκρατικό κοινωνικό περιεχόμενό της έχει χαράξει ο Κ. Λομβάρδος. Στην Ένωση προσανατολίζεται και η αγγλική διπλωματία, μετά την αποτυχία της αποστολής του Γλάδστωνα στα Επτάνησα (1859), συνδυάζοντάς την με την έξωση του Όθωνα από τον ελληνικό θρόνο και την αντικατάστασή του με νέο βασιλιά, πειθήνιο όργανό της. Οι γνήσιοι, βέβαια, Ριζοσπάστες έγκαιρα αντιλήφθηκαν τους στόχους της αγγλικής πολιτικής. Διείδαν τους κινδύνους για την Ελλάδα από την αγγλική διπλωματία και ραδιουργία. «Αγυρτεία» ονόμασε ο Ηλ. Ζερβός-Ιακωβάτος την παραπάνω πολιτική της Αγγλίας απέναντι στα Επτάνησα αλλά και στο ελληνικό κράτος. Και την «οδόν της αγυρτείας» ακολούθησε ο «νεοφώτιστος Ριζοσπάστης» Κ. Λομβάρδος, ο οποίος, νοθεύοντας τις αρχές του ριζοσπαστισμού, υπήρξε ο κύριος υπεύθυνος της «στρεβλής Ενώσεως», και παραμένοντας «πιστός εις την αγυρτείαν και την ξενολατρείαν», μετατράπηκε σε «Εφιάλτην του ενωτικού ζητήματος», σύμφωνα με το Ζερβό-Ιακωβάτο».
Είναι προφανές ότι η ρήξη ανάμεσα στους πρωτοπόρους γνήσιους Ριζοσπάστες και στους μεταγενέστερους «νεοφώτιστους ενωτιστές» είναι αγεφύρωτη. Ο «εσωτερικός αγώνας» έχει φθάσει στο ανώτατο σημείο του. Στη 13η Ιόνια Βουλή όλοι, Καταχθόνιοι, Μεταρρυθμιστές και Ενωτιστές ψήφισαν (29 Σεπτεμβρίου 1863) την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα. Όμως, οι Ριζοσπάστες Ηλίας Ζερβός-Ιακωβάτος και Ιωσήφ Μομφεράτος–αυτοί που αγωνίστηκαν και μάτωσαν για την Ένωση-δεν ήταν εκεί. Απουσίαζαν συνειδητά. Είχαν αρνηθεί να θέσουν υποψηφιότητα για μια Βουλή, η οποία θα συνερχόταν, για να επισημοποιήσει την «καταχθόνια» βρετανόπνευστη ένωση. Έτσι αρνήθηκαν να υπογράψουν μια ένωση «που υπαγορεύτηκε από πολιτικές ιδιοτέλειες και σκοπιμότητες της αυτόκλητης αγγλικής «Προστασίας» και χορηγήθηκε όχι ως αναφαίρετο και απαράγραπτο δικαίωμα του επτανησιακού λαού, αλλά ως ικεσία προς την Αγγλίδα άνασσα Βικτώρια».
Ωστόσο, η Ένωση πραγματοποιήθηκε. Στις 21 Μαΐου 1864 τα νησιά του Ιονίου γίνονταν τμήμα του ελληνικού κράτους και όλοι γιορτάζουν, ενώ υποστέλλεται η αγγλική σημαία, ανυψώνεται η ελληνική και συγχρόνως αποχωρούν οι αγγλικές αρχές κατοχής. Από τους πανηγυρισμούς, όμως, των «νεοφώτιστων ριζοσπαστών-ενωτιστών» και του ανυποψίαστου κόσμου απουσιάζουν οι κορυφαίοι ηγέτες και μάρτυρες του ριζοσπαστικού αγώνα, ο Ηλίας Ζερβός-Ιακωβάτος και ο Ιωσήφ Μομφεράτος. Απουσιάζουν συνειδητά και προκλητικά από αυτό το προσκλητήριο. «Ο ένας μένει κλεισμένος στο σπίτι του, αρνούμενος να συμμεριστεί αυτό το εθνικό μεθύσι, για να αυτοσυγκεντρωθεί. Κι ο άλλος παρακολουθεί τις εκδηλώσεις πίσω από μια μισόκλειστη «γρίλια», με την καρδιά σφιγμένη».
ΕπιλογικάΜε την καρδιά σφιγμένη είδαν οι πρωτοπόροι Ριζοσπάστες την κατάληξη του αγώνα τους, ενός αγώνα μεγαλειώδους και «πολυστένακτου». Εμείς σήμερα με τη σκέψη ανοιχτή και καθαρό το νου οφείλουμε, με σοβαρότητα και υπευθυνότητα, να σκύψουμε πάνω από το Λόγο και την Πράξη των προγόνων μας. Χωρίς ισοπεδωτικές τάσεις, χωρίς προσκρούστειες λογικές, χωρίς «πατριωτικές κορώνες», αλλά με φρόνηση και επιστημονικότητα οφείλουμε να μελετήσουμε σε όλο του το ξετύλιγμα το ριζοσπαστικό κίνημα (πώς ξεκίνησε, γιατί ξεκίνησε - πώς πορεύτηκε, γιατί πορεύτηκε έτσι - πού κατέληξε, γιατί κατέληξε έτσι), ώστε πιο στέρεα και αληθινά να μπορέσουμε να βηματίσουμε σήμερα, ώστε πιο σίγουρα και σταθερά να προσπαθήσουμε να οργανώσουμε το αύριο.
ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΟ ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΤΑΝΗΣΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ (1864)
Φ.Κ. ΒώροςΔρ. Φιλοσοφίας, επίτ. Σύμβουλος Παιδαγ. Ινστιτούτου
Μια επετειακή εκδήλωση εκφράζει κατ' αρχήν τη βούληση μιας κοινωνίας να μελετά τα βήματα της κατά το παρελθόν, να κρίνει τις πράξεις της, να κατανοεί καλύτερα τα ανθρώπινα κίνητρα που επικράτησαν κατά το παρελθόν και πιθανότατα ισχύουν για το παρόν, να γίνεται ωριμότερη για το μέλλον.
Σε τέτοιες περιστάσεις εκφράζουμε τιμή σε κείνους που πρωτοστάτησαν σε ό,τι δεχόμαστε ως αγαθό αποτέλεσμα, εκφράζουμε ίσως και κατανόηση για άλλους, που ίσως νομίζουμε ότι πλανήθηκαν στο πρώτο συναπάντημα με την ιστορία.
Κυριότατα όμως σε τέτοιες περιπτώσεις επιχειρούμε γύμνασμα των συνειδήσεων στην αναζήτηση των κινήτρων της ανθρώπινης δράσης, τα οποία συνήθως κρύβονται πίσω από την επιφάνεια και τον κουρνιαχτό των γεγονότων, πίσω από τη λάμψη των τελετών. Και επειδή συχνά πίσω από την αυλαία της ιστορίας μπορεί το ερευνητικό βλέμμα να ανακαλύψει και σκουριασμένα εργαλεία και ματωμένα ρούχα, οι προσεγγίσεις στο εργαστήρι της ιστορίας προϋποθέτουν:
-Νηφάλια σκέψη απροκάλυπτη. -Πρόθεση αντικειμενικότητας. -Αναζήτηση της πιο πειστικής τεκμηρίωσης.
Η βρετανική «προστασία»
Με κάθε ευκαιρία η Βρετανία άπλωσε «προστατευτικά» την παρουσία της στα νησιά του Ιονίου. Το 1809 κατέλαβε τη Ζάκυνθο και την Κεφαλονιά. Τελικά, με την πρώτη του Ναπολέοντα, και λίγο μετά το Συνέδριο της Βιέννης (1815), με ειδική συνθήκη (24 Νοεμβρίου 1815) η Βρετανία αναλάμβανε την Προστασία των Επτανήσων. Από το παρατηρητήριο αυτό των Επτανήσων η Βρετανία:
-Εποπτεύει την όλη οικονομική κίνηση στη Μεσόγειο, με προφανή αντιζηλία και προς την ελληνική ναυτιλία της εποχής.-Παρεμβαίνει στις σχέσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τους υπηκόους της. -Στην αρχή της Ελληνικής Επανάστασης (1821) αντιπράττει προς τους Έλληνες, ύστερα συμπράττει, για να προωθεί αγγλόφιλα αισθήματα και ληστρικά δάνεια (που επρόκειτο να δεσμεύσουν για πολλές δεκαετίες την ελληνική οικονομία και την πολιτική ζωή).
Μέσα σε αυτό το κλίμα και με αυτό το πνεύμα οι 'Aγγλοι οργάνωσαν την Ιόνιο πολιτεία, κράτος υπό βρετανική «Προστασία» (κατά το γράμμα της Συνθήκης του 1815). Στην πραγματικότητα επρόκειτο για Αγγλοκρατία στα Επτάνησα. Όταν άρχιζε μέσα σε δύσκολες περιστάσεις τη σταδιοδρομία του το Ελληνικό Κράτος (1832) και διαμορφωνόταν των Ελλήνων η Μεγάλη Ιδέα (1844) εύλογο ήταν αυτό να ασκεί έλξη προς τους Επτανήσιους, αφού μάλιστα πολλοί Επτανήσιοι πρωτοστατούσαν στην οικοδόμηση του Νέου Ελληνικού Κράτους (Καποδίστριας, Μεταξάς). Και άρχισαν οι Επτανήσιοι να διαμορφώνουν το αίτημα για Ένωση με την ευρύτερη Ελληνική Πατρίδα. Το αίτημα κατά τη δεκαετία του 1840 έπαιρνε ολοένα:
-Ευρύτερο περιεχόμενο (κοινωνικό, πολιτικό, εθνικό). -Μαχητική έκφραση (κυρίως το 1848-50). Αναφερόμαστε βέβαια στις μαχητικές εκδηλώσεις του Σταυρού (Σεπτέμβριος 1848) και στην εξέγερση της Σκάλας (1849) και στη διαμόρφωση αντιβρετανικών ή αντιπροστασιακών αισθημάτων στους κατοίκους των Ιονίων.
Η Προστάτρια δύναμη χρησιμοποίησε όπλα, κατέφυγε σε διώξεις, καταδίκες, απαγχονισμούς, εξορίες, εκλογικές νοθείες. Και διαμορφώθηκαν τότε στα Ιόνια νησιά τρία κόμματα ή πολιτικά μορφώματα:
-Προστασιανοί (εκείνοι που ήθελαν ή ανέχονταν τη βρετανική Προστασία). -Μεταρρυθμιστές. -Ριζοσπάστες.
Οι τελευταίοι προωθούσαν θαρραλέα το αίτημα της Ένωσης και το διατύπωσαν επίσημα μέσα στην αίθουσα της Θ' Βουλής της Ιονίου Πολιτείας (Κέρκυρα, 1850).
Πώς φτάνουμε στην Ένωση
Από κάποια χρονική στιγμή (μετά τον κριμαϊκό πόλεμο, 1854-57) η Βρετανία άρχισε να μελετά άλλους τρόπους υπεράσπισης των συμφερόντων της στον ελλαδικό και μεσογειακό χώρο. Η βρετανική διπλωματία λειτούργησε περίπου ως εξής:
Ένωση θέλετε; Ένωση να έχετε. Σεις θα υποβάλετε ικετήριες επιστολές προς της Βασίλισσα μας κι εμείς αντί να έχουμε βάση ελέγχου της Μεσογείου στην Κέρκυρα μπορούμε να μετακινηθούμε στην Αθήνα (Ήταν η προφανής σκέψη των Προστατών, όπως αποδείχθηκε από τις έπειτα πράξεις τους). Αρκεί να εκλέξετε σεις (Επτανήσιοι και λοιποί Έλληνες) βασιλιά άτομο αρεστό σε μας, που θα δείξει κατανόηση για τις επιδιώξεις μας. Διατύπωσα πολύ απλουστευτικά αυτά που έγιναν με πολλή δεξιότητα και μεθοδικότητα της βρετανικής διπλωματίας. Και καταγράφω στη συνέχεια και σχολιάζω αυτές τις ενέργειες, οι οποίες τεκμηριώνονται με βάση τις πηγές: Έγγραφα του Υπουργείου των Εξωτερικών, Πρακτικά του Βρετανικού Κοινοβουλίου.
1. Η βρετανική διπλωματία αναζητεί πρόσωπο αρεστό για το βασιλικό θρόνο στην Ελλάδα μετά την έξωση του Όθωνα (1862).2. Διαπραγματεύεται με τους κηδεμόνες του νέου «υποψήφιου/αρεστού» τις απολαβές και τις υποχρεώσεις του.3. Του εξασφαλίζει τρεις χορηγίες.4. Όταν εκλέγεται βασιλιάς.
-Του ζητεί να υπογραφεί ότι: Δεν θα ασκεί πολεμική κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γιατί αυτή είναι χρήσιμο ανάχωμα έναντι της Ρωσίας. 'Aρα, όταν εκείνος αποδέχεται τον ελληνικό θρόνο, αποδέχεται ταυτόχρονα να απαρνηθεί την εθνική ιδεολογία των υπηκόων του, δηλαδή τη Μεγάλη Ιδέα, πριν τους συναντήσει, γιατί αυτό εξυπηρετεί τη βρετανική πολιτική. Και παράλληλα: Η Προστάτρια Δύναμη παρακολουθεί προσεκτικά τις κινήσεις του, τη συμπεριφορά του, λέγει λ.χ. ο βρετανός συνομιλητής του Τρικούπη: «ότι τα πρώτα βήματα της νέας εν Ελλάδι Δυναστείας εγένοντο υπό τους αισιωτέρους οιωνούς... δια της ειρήνης... πολιτικής ην ο βασιλεύς διετύπωσεν εν τη Προκηρύξει του λέγων...». (Από την πρώτη εμφάνιση του Γεωργίου στην Ελληνική Βουλή). Πραγματικά είχε πει ο Γεώργιος στη Βουλή: «ότι θα κάμει την Ελλάδα πρότυπον ελευθέρου Κράτους εν τη Ανατολή» (δια της ειρήνης). (Για απελευθέρωση αλύτρωτων: Θεσσαλίας, Ηπείρου, Μακεδονίας, Αιγαίου... ούτε λέξη).
-Του ζητεί να αναλάβει εκείνος τις οικονομικές υποχρεώσεις που είχε υπογράψει ο βρετανός αρμοστής προς την Ιονική Τράπεζα, προς τον Αυστριακό κλάδο της Εταιρείας Loyd, προς την Εταιρεία Υγραερίου της Μάλτας και άλλους δικαιούχους.
-Του ζητεί να υπογράψει εκείνος για τη συνταξιοδότηση 26+26 βρετανών αξιωματούχων της Ιόνιας Πολιτείας, αφού αυτή η περιοχή επρόκειτο να ενσωματωθεί στο Ελληνικό Κράτος.
Με αυτές τις προϋποθέσεις (φανερές ή κρυφές) προωθήθηκε η Ένωση.
Το τραγικό σύμπτωμα
Και έχουμε τούτο το τραγικό σύμπτωμα: πρόσωπα που αποποιούνται ρόλους ή διαμαρτύρονται την ώρα της θεωρούμενης εθνικής επιτυχίας (την ώρα της Ένωσης), για την οποία είχαν αγωνιστεί:
-Οι κορυφαίοι Ριζοσπάστες (που είχαν γνωρίσει διώξεις, εξορίες, ταπεινώσεις) π.χ. ο Ζερβός, ο Ιωσήφ Μομφρεράτος, αποποιούνται την Ένωση την ώρα που προσφέρεται ως δώρο! (ως έκφραση ευαρέσκειας της Βρετανίας για την εκλογή του Γεωργίου ως βασιλιά των Ελλήνων). Ιδιοτροπία; Μάλλον όχι. Ο Ζερβός ως εξόριστος στα Αντικύθηρα, «εις οικίαν υδροστάζουσαν εν καιρώ χειμώνος» είχε γράψει συνοπτικά την εκτίμησή του για τη Βρετανική Προστασία: «Όπου ο ξένος βασιλεύει όλα είναι ψεύδος και σκιά...»...
-Επίσης, ο Χαρίλαος Τρικούπης, ειδικός απεσταλμένος της ελληνικής κυβέρνησης στο Λονδίνο για τις διαπραγματεύσεις τις σχετικές με την Επτάνησο, έγραφε με πικρία από εκεί στον υπουργό του (Π. Δηλιγιάννη): «Παρετήρησα εις τον λόρδον Ρώσσελ (Russell) ότι αποστέλλουσα με εις Λονδίνον η Κυβέρνησις του Βασιλέως ηγνοεί ότι δεν προσεκαλούμην ίνα λάβω μέρος εις τας περί Ενώσεως της Επτανήσου διαπραγματεύσεις αλλ&8217; απλώς ίνα δώσω την συναίνεσίν μου εις αποφάσεις ληφθείσας ήδη υπό των άλλων»...
(Το ίδιο σύμπτωμα σημείωσε το 1959 ο Μακάριος, όταν τον κάλεσαν στο Λονδίνο να υπογράψει ό,τι είχαν συμφωνήσει άλλοι λίγες μέρες νωρίτερα στη Ζυρίχη. Τυχαία ομοιότητα συμπεριφορών ή καθιερωμένη διπλωματική πρακτική;).
Όμως και χωρίς τη συμμετοχή του Τρικούπη υπογράφτηκε από την Αγγλία και τις άλλες Μεγάλες Δυνάμεις της τότε Ευρώπης συμφωνία που πρόβλεπε τερματισμό της Βρετανικής Προστασίας, πλουσιοπάροχη προικοδότηση του Γεωργίου. Έπειτα υπογράφτηκε η δεσμευτική για το Γεώργιο (βλαπτική για τα ελληνικά συμφέροντα) Συνθήκη του Λονδίνου (Πρωτόκολλα της 4ης, 15ης και 24ης του Μάη 1863, παλαιό Ημερολόγιο) όπου καταγράφτηκαν αναλυτικά οι δεσμεύσεις-δουλείες, τις οποίες επωμιζόταν το ελληνικό δημόσιο. (Παράρτημα ΙΙ).
Εύλογος προβληματισμός
Εύλογο είναι να αναρωτιόμαστε σήμερα: -Σε ποια έκταση, ποιο βαθμό γνώριζαν τότε (οι Ριζοσπάστες και ο Τρικούπης) ή οσφραίνονταν όλα αυτά που γίνονταν στο παρασκήνιο. -Πόσο ήταν ρομαντικοί στην αναζήτηση δικαιοσύνης οι αδιάλλακτοι Ριζοσπάστες (όπως οι Ζερβός, Μομφεράτος), που προτίμησαν να αναβάλουν την Ένωση, παρά να αποδεχτούν τη φενάκη της εκούσιας αποχώρησης της Αγγλίας. -Πόσο ήταν ενδοτικοί ή ρεαλιστές εκείνοι που αποδέχτηκαν τα γενόμενα (Λομβάρδος και άλλοι).
Θετικές παρενέργειες της Ένωσης
Τούτο είναι βέβαιο: Α. Η ενσωμάτωση της Επτανήσου με την άλλη Ελλάδα το 1864, αποτέλεσε την πρώτη ικανοποίηση, έστω φαινομενικά, της πολιτικής της Μεγάλης Ιδέας.
Β. Οι Επτανήσιοι έφεραν στην Κοινοβουλευτική ζωή της Ελλάδας την εμπειρία τους από αγώνες πολιτικούς, εθνικούς, κοινωνικούς. Δεν είναι τυχαίο ότι τα πρώτα βήματα του Κοινωνισμού (σοσιαλισμού) στην Ελλάδα συνδέονται με ονόματα Επτανησίων, όπως: του Π. Πανά, του Ρόκου Χοϊδά, του Δρακούλη, του Μαρίνου Αντύπα.
Γ. Έφεραν μαζί τους στην ελλαδική κοινωνία μια πνευματική παράδοση, που εκφράζεται με ονόματα όπως ο Σπ. Ζαμπέλιος, ο Πέτρος Βράιλας Αρμένης, ο Παύλος Καλλιγάς και άλλοι.
Δ. Έφεραν επίσης μια λαμπρή και επιβλητική ποιητική κληρονομιά (με κορυφαίο όνομα το Σολωμό) και ώριμο το αίτημα για αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας ως μέσου σκέψης και έκφρασης των Νεοελλήνων. Δεν είναι τυχαίο ότι για πρώτη φορά σε ακαδημαϊκή εκδήλωση στον ελλαδικό χώρο έγινε επίσημα δεκτή από πανεπιστημιακές αρχές η επιλογή του Αρ. Βαλαωρίτη, ο οποίος είχε δηλώσει ότι δέχεται να είναι ομιλητής στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου μόνο με γλωσσική έκφραση δημοτική.
Περισσότερα... »
01:06
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
Επτάνησος
Πολιτεία
Με την συνθήκη του Καμποφόρμιο στις 17 Οκτωβρίου 1797 και την διάλυση της Δημοκρατίας της Βενετίας από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη τα Επτάνησα παραχωρήθηκαν στην Γαλλία, τερματίζοντας έτσι την μακραίωνη κατοχή τους από την Γαληνότατη.Οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης διαδόθηκαν στα νησιά του Ιονίου, η αριστοκρατική διοίκηση παύθηκε και σχηματίστηκαν κοινοτικά συμβούλια από ανθρώπους όλων των κοινωνικών τάξεων για την διοίκηση των νησιών. Όμως μετά την καταστροφή του Γαλλικού στόλου στο Αμπουκίρ της Αιγύπτου, η Ρωσία και η Τουρκία με την συγκατάθεση της Αγγλίας αποφάσισαν να συστήσουν Ρωσοτουρκική συμμαχία εναντίον των επεκτατικών βλέψεων του Ναπολέοντα στην Ανατολή. Εκμεταλλευόμενες την υποκινούμενη από την Αριστοκρατία δυσαρέσκεια των κατοίκων των Ιονίων Νήσων για τους Γάλλους, ο Ρωσοτουρκικός στόλος ξεκίνησε από τα Κύθηρα, τον Σεπτέμβριο του 1798, την κατάληψη των Επτανήσων, που συμπλήρωσε στις 20 Φεβρουαρίου 1799. Έτσι αφαίρεσαν από την Γαλλία την σημαντικότατη αυτή ναυτική βάση στην ανατολική Μεσόγειο. Μετά από μακρόχρονες προτάσεις, συζητήσεις και αντιρρήσεις των Αυλών Ρωσίας και Τουρκίας υπογράφτηκε στην Κωνσταντινούπολη Συνθήκη στις 21 Μαρτίου 1800, στην οποία αποφασίστηκε η αυτονόμηση της Επτανήσου Πολιτείας, υπό την επικυριαρχία της Υψηλής Πύλης και η ανάθεση της προστασίας των Θρησκευτικών δικαιωμάτων των κατοίκων της, στον Αυτοκράτορα της Ρωσίας. Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκε το πρώτο ημιαυτόνομο Ελληνικό κρατίδιο τριακόσια πενήντα περίπου χρόνια, μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η Επτάνησος Πολιτεία. Η ύπαρξη όμως του νέου κρατιδίου ήταν σύντομη. Μετά την νίκη του Ναπολέοντα στο Αούστερλιτς και την σύναψη της συνθήκης του Τιλσίτ στις 8 Ιουλίου 1807, τα Επτάνησα παραχωρήθηκαν και πάλι στην Γαλλία. Οι Γάλλοι αυτοκρατορικοί άρχισαν να χάνουν τα Επτάνησα σταδιακά από το 1809 με την κατάληψη της Ζακύνθου από τον Αγγλικό στόλο. Στη συνέχεια οι Άγγλοι κατέκτησαν την Κεφαλονιά, την Ιθάκη, την Λευκάδα και τα Κύθηρα το 1810 και τέλος την Κέρκυρα το 1814. Με την συνθήκη των Παρισίων 5 Νοεμβρίου 1815 και την αποκατάσταση της ειρήνης στην Ευρώπη, τα Επτάνησα αποτέλεσαν το αυτόνομο Ιονικό κράτος κάτω από την αποκλειστική προστασία της Μεγάλης Βρετανίας και μετονομάστηκαν σε Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων. Το 1850 το Κοινοβούλιο των Επτανήσων ψήφισε την Ένωση με την Ελλάδα, αλλά η Μεγάλη Βρετανία ως εγγυήτρια δύναμη την απέρριψε. Ύστερα από πιέσεις της Αυστρίας και της Ρωσίας η ένωση πραγματοποιήθηκε το 1864.
Οι Ριζοσπάστες
Το Κόμμα των Ριζοσπαστών ήταν Ελληνικό πολιτικό κόμμα στα Επτάνησα και στις Ηνωμένες Πολιτείες των Ιονίων Νήσων και θεωρείται το πρώτο πολιτικό κόμμα που ιδρύθηκε στην Ελλάδα με κομματική δομή. Ιδρύθηκε το 1848 και διαλύθηκε αμέσως μετά την ένωση των Ιόνιων νήσων με την Ελλάδα το 1864. Ήταν ενάντια στην Αγγλική κατοχή των Ιόνιων νήσων και υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα . Η Αγγλία είχε αναλάβει την προστασία του νέου κράτους που δημιουργήθηκε με την Συνθήκη των Παρισίων το 1815 και η οποία προέβλεπε την την προστασία του ελευθέρου και ανεξαρτήτου κράτους των Ηνωμένων Πολιτειών των Ιονίων Νήσων. Αντί όμως για προστασία, είχε επιβάλει καθεστώς αποικίας. Το κόμμα των Ριζοσπαστών εναντιωνόταν στην Αγγλική κατοχή με κύριο αίτημα την ένωση.Οι Ριζοσπάστες με την πολιτική τους καθοδήγηση ξεσήκωναν τον λαό ενάντια στην Βρετανία και υπέρ της ενώσεως. Στις 26 Νοεμβρίου 1850 ο Ριζοσπάστης βουλευτής Ιωάννης Δετοράτος Τυπάλδος, σε μια ενθουσιώδη βουλή, προτείνει το ψήφισμα για την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα. Το ψήφισμα το υπέγραψαν και οι Γεράσιμος Λιβαδάς, Ναδάλης Δομενεγίνης, Γεώργιος Τυπάλδος, Φραγκίσκος Δομενεγίνης, Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, Ιωσήφ Μομφεράτος, Τηλέμαχος Παΐζης, Ιωάννης Τυπάλδος, Άγγελος Σιγούρος – Δεσύλλας, Στ. Πυλαρινός, Χριστόδουλος Τοφάνης.Η Βρετανία απάντησε με διωγμούς, συλλήψεις, φυλακίσεις, εξορίες και κλείσιμο των εφημερίδων. Οι δύο μεγάλοι πρωταγωνιστές εξορίζονται, ο Ηλίας Ζερβός στα Αντικύθηρα και ο Ιωσήφ Μομφεράτος στην Ερικούσα. Η οργάνωση των Ριζοσπαστών ουσιαστικά διαλύεται . Τότε, στον χώρο των ριζοσπαστών εμφανίζετε ο Κωνσταντίνος Λομβάρδος, επικεφαλής των νέων Ριζοσπαστών. Ο Λομβάρδος ακολούθησε διαφορετική πολιτική από τους προκατόχους του και επιζητούσε μόνο την ένωση.Το 1862 ο Ηλίας Ζερβός, ως Πρόεδρος τότε της Βουλής, ανεβαίνει στο βήμα και προτείνει την αναστολή του εθνικού ζητήματος και την ψήφιση διαφόρων βελτιώσεων με τις οποίες θα ανακουφιζόταν ο επτανησιακός λαός. Μαζί του τάχτηκε ο Ιωσήφ Μομφεράτος και οι παλιοί ριζοσπάστες, ενώ ο Λομβάρδος και νέοι ριζοσπάστες διαφώνησαν με αποτέλεσμα την διάσπαση των ριζοσπαστών σε αληθινούς ή παλιούς Ριζοσπάστες, (Κόμμα Αληθινών Ριζοσπαστών, που απέβλεπε σε ένωση με την Ελλάδα, ανεξαρτησία και δικαιοσύνη, με αρχηγούς τον Ηλία Ζερβό-Ιακωβάτο και τον Ιωσήφ Μομφεράτο), και σε Κόμμα των Ενωτικών Ριζοσπαστών (vέοι ριζοσπάστες, που απέβλεπαν απλά και μόνο σε ένωση με την Ελλάδα, με αρχηγό τον Κωνσταντίνο Λομβάρδο).
Η Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα
Την 21η Μαΐου τα ΕΠΤΑΝΗΣΑ γιορτάζουν το έπαθλο για τους αγώνες και τις θυσίες ενός μέρους του Ελληνικού Έθνους που δε δίστασε να αντιμετωπίσει τη τεράστια δύναμη της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Οι Επτανήσιοι ποτέ δε δέχτηκαν παθητικά την κατάπνιξη των πόθων τους. Από το Δημοκρατικό Κατάστημα Αργοστολίου ξεπήδησε ο Ριζοσπαστισμός ο οποίος γέννησε τον αγώνα για την απομάκρυνση των Άγγλων και οδήγησε στην Ένωση των νησιών μας με την Ελλάδα.Στις 16 Μαΐου 1864 ο απεσταλμένος του Βασιλείου της Ελλάδας Θρασύβουλος Ζαΐμης παρέλαβε από το τελευταίο άγγλο Αρμοστή Στορξ, τα ερειπωμένα φρούρια της Κέρκυρας και στις 21 Μαΐου 1864 έγινε η επίσημη παράδοση των νησιών μας. Τη μέρα αυτή τα νησιά του Ιονίου γίνονται τμήμα του Ελληνικού κράτους και όλοι γιορτάζουν, ενώ υποστέλλεται η Αγγλική σημαία, ανυψώνεται η Ελληνική και συγχρόνως αποχωρούν οι Αγγλικές αρχές κατοχής. Από τους ξέφρενους όμως πανηγυρισμούς του ανυποψίαστου κόσμου, απουσιάζουν οι κορυφαίοι ηγέτες και μάρτυρες του ριζοσπαστικού αγώνα, ο Ηλίας Ζερβός-Ιακωβάτος και ο Ιωσήφ Μομφεράτος. Απουσιάζουν συνειδητά και προκλητικά. Ο ένας μένει κλεισμένος στο σπίτι του, αρνούμενος να συμμερισθεί αυτό το εθνικό μεθύσι για να αυτοσυγκεντρωθεί και ο άλλος παρακολουθεί τις εκδηλώσεις πίσω από μια μισόκλειστη γρίλια με τη καρδιά σφιγμένη. Γιατί; Tί είχε συμβεί;To 1809 η Βρετανία κατέλαβε τη Ζάκυνθο και τη Κεφαλονιά. Μετά το συνέδριο της Βιέννης (1815), με την ειδική συνθήκη των Παρισίων (24 Νοεμβρίου 1815), η Βρετανία ανέλαβε τη προστασία των Επτανήσων. Η συνθήκη προέβλεπε τη προστασία ενός Ελεύθερου και Ανεξάρτητου κράτους, του κράτους των Ηνωμένων Πολιτειών των Ιονίων Νήσων. Αυτό ουδόλως ετηρήθη από τη Μ. Βρετανία. Η προστασία εξετράπη αμέσως και επισήμως, δια του αντιδραστικού συντάγματος του Μαίτλαντ του 1817, σε ανοικτή και όλως βίαιης επικυριαρχία. Από το παρατήριο αυτό των Επτανήσων η Βρετανία:α) Εποπτεύει όλη την οικονομική κίνηση στο Αιγαίο,β) Παρεμβαίνει στις σχέσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τους υπηκόους της,γ) στην αρχή της Ελληνικής Επανάστασης αντιπράττει προς τους Έλληνες, ύστερα συμπράττει για να προωθεί αγγλόφιλα αισθήματα και ληστρικά δάνεια.Μέσα σ΄αυτό το κλίμα και με αυτό το πνεύμα οι Άγγλοι οργάνωσαν την Ιόνιο πολιτεία. Όταν άρχιζε μέσα σε δύσκολες περιστάσεις τη σταδιοδρομία του το Ελληνικό κράτος (1832) και διαμορφώνονταν των Ελλήνων η μεγάλη Ιδέα (1844), εύλογο αυτό ήταν να ασκεί έλξη προς τους Επτανήσιους, αφού μάλιστα πολλοί Επτανήσιοι πρωτοστατούσαν στην οικοδόμηση του Νέου Ελληνικού κράτους (Καποδίστριας, Μεταξάς). Έτσι σταδιακά άρχισε να διαμορφώνεται το αίτημα για Ένωση με την ευρύτερη ελληνική πατρίδα. Το αίτημα αυτό κατά τη δεκαετία του 1840 έπαιρνε ολοένα ευρύτερο περιεχόμενο (κοινωνικό, πολιτικό, εθνικό) και μαχητική έκφραση (μαχητικές εκδηλώσεις του Σταυρού (ΣΕΠ 1948), εξέγερση της Σκάλας (1849)).Τότε διαμορφώθηκαν στα Ιόνια νησιά τρία κόμματα ή πολιτικά μορφώματα:1) Oι Προστασιανοί. Ευγενείς και άλλοι που εξαρτούσαν τα ενδιαφέροντα και τα συμφέροντα τους από την αγγλική παρουσία.2) Οι Μεταρρυθμιστές. Κόμμα που προέβαλε την ανάγκη μεταρρύθμισης του Συντάγματος του 1817, που τόνιζε την ανάγκη ανόδου του μορφωτικού επιπέδου των Επτανησίων και μετέθετε την Ένωση στο απώτερο μέλλον.3) Οι Ριζοσπάστες. Παράταξη η οποία σε αδιαχώριστη ενότητα πρόβαλε τις αρχές της Ελευθερίας, της Εθνικής Ανεξαρτησίας, της Λαϊκής Κυριαρχίας και της Κοινωνικής Δικαιοσύνης.Προωθούσαν θαρραλέα και μαχητικά το αίτημα της Ένωσης. Συνδέθηκε με κινήματα και ηγετικές μορφές της Επαναστατικής Ευρώπης και διακήρυξε την ανάγκη ίδρυσης μιας Ευρωπαϊκής Συμπολιτείας στη βάση της αλληλεγγύης των λαών. Στις 26 Νοεμβρίου του 1850 η κινητοποίηση είχε φθάσει στη κορύφωσή της. Ήταν μια αξέχαστη στιγμή στους αγώνες του Επτανησώτικού λαού όταν ο Ριζοσπάστης βουλευτής Ιωάννης Δετοράτος-Τυπάλδος, σε μια ενθουσιώδη Βουλή, προτείνει το ψήφισμα για την Ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα. Το ψήφισμα έλεγε: ‘’Επειδή η Ανεξαρτησία, η Κυριαρχία και η Εθνικότης εκάστου λαού είναι δικαιώματα φυσικά και απαράγραπτα διακηρύττει ότι η ομόθυμος, στερεά και αμετάτρεπτος θέληση του Επτανησιακού λαού, είναι η ανάκτηση της ανεξαρτησίας τους και η ένωση αυτού με το λοιπό Έθνος του, την απελευθερωμένη Ελλάδα’’. Το ψήφισμα αυτό υπέγραψαν οι: Γεράσιμος Λιβαδάς, Ναδάλης Δομενεγίνης, Γεώργιος Τυπάλδος, Φραγκίσκος Δομενεγίνης, Ηλίας Ζερβός - Ιακωβάτος, Ιωσήφ Μομφεράτος, Τηλέμαχος Παϊζης, Ιωάννης Τυπάλδος, Άγγελος Σιγούρος - Δεσύλλας, Στ. Πυλαρινός, Χριστόδουλος Τοφάνης.Η προστάτρια δύναμη θορυβημένη αντέδρασε άμεσα. Χρησιμοποίησε όπλα, κατέφυγε σε διώξεις, καταδίκες, απαγχονισμούς, εξορίες, εκλογικές νοθείες. Κατέβαλε κάθε προσπάθεια να περιορίσει και να ελέγξει την εξάπλωση του Ριζοσπαστισμού. Επιδίωξε να αποκεφαλίσει το κίνημα, να τρομοκρατήσει το λαό, να σκορπίσει τη σύγχυση. Παράλληλα, μετά το κριμαϊκό πόλεμο (1854-1857), η βρετανική διπλωματία άρχισε να μελετά άλλους τρόπους υπεράσπισης των συμφερόντων της στον Ελλαδικό και μεσογειακό χώρο, και γενικά λειτούργησε περίπου ως εξής:Ένωση θέλετε; Ένωση θα έχετε!! Απλά θα υποβάλλεται ικετήριες επιστολές προς τη Βασίλισσά μας και εμείς αντί να έχουμε βάση ελέγχου της μεσογείου τη Κέρκυρα, μπορούμε να μετακομίσουμε στην Αθήνα. Αρκεί εσείς οι Επτανήσιοι και οι λοιποί Έλληνες, να εκλέξετε για Βασιλιά άτομο αρεστό σε μας, που θα δείξεικατανόηση στις επιδιώξεις μας.Συγκεκριμένα η Βρετανική διπλωματία την εποχή εκείνη:1) Aναζητεί πρόσωπο αρεστό για το Βασιλικό θρόνο στην Ελλάδα μετά την έξωση του Όθωνα (1862)2) Διαπραγματεύεται με τους κηδεμόνες του νέου υποψηφίου τις απολαβές και τις υποχρεώσεις του3) Του εξασφαλίζει χορηγίες4) Του ζητεί να υπογράψει ότι:a) Δεν θα ασκεί πολεμική κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γιατί αυτή είναι χρήσιμο ανάχωμα έναντι της Ρωσίαςβ) Του ζητεί να αναλάβει τις οικονομικές υποχρεώσεις που είχε υπογράψει ο Βρετανικός Αρμοστής προς την Ιονική Τράπεζα, προς τον Αυστριακό κλάδο της εταιρείας Loyd, προς την εταιρεία υγραερίου της Μάλτας και άλλους δικαιούχουςγ) Του ζητεί να υπογράψει τη συνταξιοδότηση Βρετανών αξιωματούχων της Ιόνιας Πολιτείας αφού αυτή η περιοχή επρόκειτο να ενσωματωθεί στο Ελληνικό κράτος.Με αυτές τις προϋποθέσεις η Βρετανική Πολιτική προωθούσε την ένωση. Με το κλείσιμο των ριζοσπαστικών εφημερίδων και τη πεντάχρονη εξορία (Οκτ. 1851 - Φεβ. 1857) των ηγετών Ηλία Ζερβού-Ιακωβάτου και Ιωσήφ Μομφεράτου δημιουργείται στο κόμμα των Ριζοσπαστών σοβαρό κενό ηγεσίας. Το κέντρο του κινήματος μετατοπίζεται από τη Κεφαλονιά στη Ζάκυνθο με την ανάδειξη και προώθηση του Κων/νου Λομβαρδού. Ο τελευταίος αλλοίωσε τα ριζοσπαστικά οράματα και αφυδάτωσε τα αιτήματα της Ένωσης.Το 1858 το κόμμα των Ριζοσπαστών διασπάται σε Ενωτικούς και Αληθείς. Οι Αληθείς Ριζοσπάστες υπό τους Κεφαλλήνες Ηλία Ζερβό Ιακωβάτο και Ιωσήφ Μομφεράτο μένουν πιστοί στις δημοκρατικές και κοινωνικές αρχές του Ριζοσπαστισμού. Οι Ενωτικοί Ριζοσπάστες υπό τον Ζακυνθινό Κων/νο Λομβάρδο εμφανίζονται ρεαλιστές και συμβιβασμένοι με την ιδέα της Ένωσης άνευ άλλου όρου και κοινωνικού περιεχομένου.Ο Ριζοσπαστισμός υπήρξε κίνημα εθνικοαπελευθερωτικό και αστικοδημοκρατικό. Ο λόγος των Ριζοσπαστών φαίνεται επηρεασμένος από τη Γαλλική Φεβρουαρινή Επανάσταση του 1848, την ουτοπιστική σοσιαλιστική ιδεολογία του Saint-Simon, τις καινοκτημονικές θεωρίες του Proudhon και τις θέσεις του Ιταλού πολιτικού και στοχαστή του Risorgimento, του Mazzini. Το αίτημα της Εθνικής Ανεξαρτησίας το συνδύαζε με εκείνο της λειτουργίας δημοκρατικού πολιτεύματος. Γι' αυτό και ενέτασσε τον αγώνα για την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα στο παραπάνω πλαίσιο αιτημάτων και διεκδικήσεων. Διαφορετικά, θεωρούσε την Ένωση κήρυγμα μονομερές και αντιπατριωτικών, που εξυπηρετούσε μόνο τα συμφέροντα της Αγγλικής πολιτικής και διπλωματίας. Ακριβώς εδώ βρίσκεται το κύριο σημείο της διαφωνίας, της ρήξης και της διάσπασης του Ριζοσπαστικού κινήματος, αυτό ήταντο πεδίο του εσωτερικού αγώνα του Ριζοσπαστισμού.Αποτέλεσμα αυτής της διάσπασης είναι το σημαντικότατο γεγονός της συνειδητής απουσίας του Προέδρου και του Αντιπροέδρου της 12ης Ιονίου Βουλής από το σώμα της τελευταίας, 13ης Ιονίου Βουλής. Πρόεδρος στη 12η Βουλή ο Ηλίας Ζερβός-Ιακωβάτος, Αντιπρόεδρος ο Ιωσήφ Μομφεράτος, Αληθείς Ριζοσπάστες και οι δύο, αγνοί αγωνιστές, αγνοί πατριώτες, αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στις κυρωτικές εργασίες τις 13ης Βουλής.Αξίζει να αναφερθεί πως μετά την Ένωση, μεταρρυθμιστές και Προστασιανοί εμφανίσθηκαν σχεδόν όλοι ως Ριζοσπάστες. Οι σοβαρότεροι Μεταρρυθμιστές προσχώρησαν στο κόμμα των Αληθών Ριζοσπαστών και οι Προστασιανοί και οι ελάσσονες Μεταρρυθμιστές στο κόμμα των Ενωτικών Ριζοσπαστών.Αναμφίβολα βέβαια η Ένωση είχε πολλές θετικές παρενέργειες. Οι Ριζοσπάστες, παρά τις μετά το 1858 διαφορές τους, θα έφερναν στο Ελληνικό Κοινοβούλιο ένα νέο πολιτικό πνεύμα. Η εξαντλητική αντιπαράθεση επιχειρημάτων μεταξύ Ριζοσπαστών και Μεταρρυθμιστών και αργότερα μεταξύ Αληθών και Ενωτικών στο πλαίσιο των συνεδριάσεων της Ιονίου Βουλής, αλλά και στο πλαίσιο της πλούσιας αρθρογραφίας στον πλούσιο τότε Επτανησιακό Τύπο, διαμόρθωσε μια παρακαταθήκη ιδεών που θα μετεκενώνονταν στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. Άλλωστε τα πρώτα βήματα του κοινωνισμού στην Ελλάδα συνδέονται με ονόματα Επτανησίων (Πανάς, Χοϊδας, Δρακούλης, Αντύπας).Η Ένωση αποτέλεσε την πρώτη ικανοποίηση, έστω φαινομενικά, της πολιτικής της μεγάλης ιδέας. Παράλληλα οι Επτανήσιοι έφεραν μαζί τους στην ελλαδική κοινωνία μια πνευματική παράδοση, που εκφράζεται με ονόματα όπως ο Σπ. Ζαμπέλιος, ο Πέτρος Βράϊλας Αρμένης, ο Παύλος Καλλιγάς και άλλοι. Έφεραν επίσης μια λαμπρή και επιβλητική ποιητική κληρονομιά (με κορυφαίο όνομα το Σολωμό) και ώριμο το αίτημα για αναγνώριση της δημοτικής γλώσσας ως μέσου σκέψης και έκφρασης των Νεοελλήνων.Σε κάθε ιστορική περίοδο φαίνεται να δικαιώνονται διαφορετικές συμπεριφορές και δράσεις. Δεν μπορούμε να αποφαινόμαστε οριστικώς και διαπαντός επί του ποιος σε όλη αυτή τη περίοδο είχε δίκιο. Η αγωνιστικότητα και η αγνότητα των Αληθών Ριζοσπαστών, που αρνηθέντες αξιώματα πέθαναν κάποτε εν απολύτω αξιοπρέπεια και σιωπή (και ένιοι εξ αυτών, όπως ο Μομφεράτος, εν απολύτων πενία); η αγωνιστικότητα και ο πραγματισμός των Ενωτικών Ριζοσπαστών, που άρπαξαν την ευκαιρία της Ένωσης και οδήγησαν τα Επτάνησα στη Μεγάλη πατρίδα; ο σοβαρός σκεπτικισμός των Μεταρρυθμιστών, με την πνευματική προσθήκη ενός Βράϊλα-Αρμένη, ενός Κάλβου και πολλών άλλων φωτισμένων μυαλών, που πάσχιζαν για την ευρύτερη παιδεία; η με αυταπάρνηση διεκδικητικότητα άλλων σεβάσμιων προσωπικοτήτων, όπως του Μητροπολίτη Κέρκυρας Αθανασίου; ή ο τυχοδιωκτικός καιροσκοπισμός των Προστασιανών-Καταχθονίων; Noμίζω ότι την 21η Μαΐου, αφήνοντας έξω τους τελευταίους, πρέπει να τιμήσουμε όλους τους υπολοίπους.Σίγουρα πάντως όλοι αυτοί οι αγωνιστές δεν θα ΄θελαν διθυράμβους και επαίνους γι΄αυτούς που άλλωστε δεν άκουσαν ποτέ όσο ζούσαν-. Θα ΄θελαν να δούμε μέσα από τη δική τους εμπειρία και τα δικά τους λάθη, τη σημερινή μας ζωή και τα προγράμματά μας για το μέλλον. Πιθανόν να μας επισήμαναν: Προσοχή στην ανάγνωση της ιστορίας. Η ιστορία δεν μπορεί να είναι ένας ωραιοποιημένος μύθος. Η ιστορία πρέπει να ενσωματώνει τη πραγματικότητα κι όχι μόνο τις ηρωικές πράξεις, αλλά και τις προδοσίες, τα πισωγυρίσματα, τις μικρότητες, τους συμβιβασμούς, τις προσωπικές φιλοδοξίες, τη χειραγώγηση των λαών και πάνω απ΄όλα τους ύπουλους χειρισμούς του διεθνούς παράγοντα. Μια παραποιημένη ιστορία είναι η χειρότερη παγίδα για τη χειραγώγηση της νεότερης γενιάς, γιατί φυλακίζει την Ελευθερία.Ολοκληρώνοντας αυτές τις σκέψεις νομίζω πως και εμείς με τη σειρά μας οφείλουμε να αποταθούμε σ΄αυτούς και να τους πούμε: Κατανοούμε τον πόνο σας και την απογοήτευσή σας. Ειδικά οι Ριζοσπάστες έφυγαν από τη ζωή με τη πεποίθηση ότι ο Ριζοσπαστισμός ηττήθηκε στην Ελλάδα. Στο νεκροταφείο στο Δράπανο, πάνω από το τάφο του Ηλία ζερβού-Ιακωβάτου είναι τούτα εδώ τα λόγια γραμμένα: Μόχθους πολλούς και πλείστε θυσίας υποστάς υπέρ πατρίδος συνενεγκών. Αντί των οποίων, μόνον τας αδικίας και τας πικρίας του κόσμου συλλέξας, κείμαι ενταύθα. Ο Ρόκκος Χοϊδας πεθαίνει μέσα στις φυλακές το 1890 για εξύβριση του Βασιλέως. Παρά το γεγονός ότι ήταν ασθενής, δεν δέχθηκε να αποφυλακισθεί υπό τον όρο ότι θα ζητούσε συγνώμη. Το 1896 ο δημοσιογράφος, ποιητής και διεισδυτικός παρατηρητής, ο Παναγιώτης Πανάς αυτοκτονεί στο ξενοδοχείο των Ξένων στο Πειραιά, πενής, ασθενής και παραγκωνισμένος. Το 1907 ο Μαρίνος Αντύπας, δολοφονείται στο Κιλελέρ.Σ΄όλους αυτούς οφείλουμε να πούμε πως ο Ριζοσπαστισμός δεν ηττήθηκε. Μπορεί οι εξελίξεις να ήταν τέτοιες που οι στόχοι που οι ίδιοι είχαν βάλει να μην υλοποιήθηκαν, όμως η ιδέα του Ριζοσπαστισμού πέρασε μέσα στο πετσί μας. Ακόμα και σήμερα στις καθημερινές πράξεις των Ελλήνων, κάποτε εδώ, κάποτε εκεί ξεπηδούν ιδέες και εξάρσεις που ναι απόηχοι του δικού τους ριζοσπαστισμού. Και εμείς οι Επτανήσιοι, σαν γνήσιοι απόγονοί τους, αποτίνοντας φόρο τιμής αυτούς, θέλουμε να τους πούμε ότι έχουμε την ίδια αποφασιστικότητα που είχαν αυτοί, έχουμε την ίδια αγωνιστικότητα με τη δική τους και με τις ίδιες ριζοσπαστικές ιδέες είμαστε αποφασισμένοι να προχωρήσουμε μπροστά για μια καλύτερη πατρίδα, για μια πατρίδα ελεύθερη, με κοινωνική δικαιοσύνη, για τη πρόοδο και τη προκοπή της Επτανήσου μας! Περισσότερα... »
00:37
»
ΚΥΜΒΑΛΑ
|
|
Ρωμαϊκή ΑθήναΆλκηστις ΧωρέμηΠροϊσταμένη της Α' Ε.Π.Κ.Α.
Συνήθως στην εποχή μας αντιμετωπίζουμε τη Ρωμαϊκή περίοδο στην Ελλάδα με κάποια περιφρόνηση. Συγκρίνοντάς την με την εκτίναξη της ελληνικής δημιουργίας της περιόδου από τον 6ο έως τον 4ο αιώνα π.Χ. βρίσκουμε τη δημιουργία της Ρωμαϊκής εποχής απομίμηση, μάλιστα ρηχή και μανιεριστική, του ένδοξου ελληνικού παρελθόντος. Όμως αυτή η αντίληψη δεν είναι σωστή. Η Ρωμαϊκή περίοδος είναι μια από τις σημαντικότερες της ελληνικής ιστορίας. Είναι μοναδικό το ιστορικό φαινόμενο ενός λαού που πολιτικά κατακτημένος και στρατιωτικά εξουθενωμένος, κατορθώνει με την τρομακτική δημιουργική δύναμη του πολιτισμού του να κατακτήσει και να εκπολιτίσει τον κατακτητή του, όπως άλλωστε αναγνώρισε και ο Λατίνος ποιητής Οράτιος με την πασίγνωστη φράση του “Graecia capta ferrum victorem cepit et artes intulit agresti Latio” , δηλ. σε ελεύθερη μετάφραση: «Η κατακτημένη Ελλάς κατέκτησε τον σκληρό κατακτητή της και εισήγαγε τις τέχνες στο αγροίκο Λάτιο». Είναι μοναδικό το φαινόμενο μιας χώρας, που, ουσιαστικά υπόδουλη, διδάσκει την φιλοσοφία της, τις τέχνες της, τα γράμματά της, δια του κατακτητού της στην ανθρωπότητα και τελικά προσφέρει και τη γλώσσα της για να διατυπωθεί και να διαδοθεί μέσω αυτής η διδασκαλία του Χριστιανισμού. Είναι σαφές ότι για τέτοια εποχή δεν είναι καθόλου εποχή παρακμής.
Η Αθήνα διατηρούσε την αίγλη των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων με τα λαμπρά μνημεία, τα γυμνάσια, τις επαύλεις και τους κήπους της έως το 86 π.Χ., οπότε ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας, την πολιόρκησε και την κατέλαβε. Τα τείχη της πόλης και του Πειραιά κατεδαφίστηκαν, πολλά μνημεία καταστράφηκαν, ενώ σπουδαία έργα τέχνης διαρπάγησαν. Το λαμπρό παρελθόν της επηρέασε τους ρωμαίους κατακτητές της, αυτοκράτορες και πλούσιους φιλαθηναίους ιδιώτες, καθώς και βασιλείς άλλων χωρών, οι οποίοι πολύ ενωρίς άρχισαν να διαθέτουν μυθώδη ποσά για την επισκευή κατεστραμμένων μνημείων, την κατασκευή έργων κοινής ωφελείας, καθώς και λαμπρών νέων οικοδομημάτων και να συμβάλλουν στην ανόρθωση του μεγαλείου της πόλης. Εκείνος που πρώτος άρχισε ένα συστηματικό οικοδομικό πρόγραμμα ανόρθωσης της πόλης είναι ο Αύγουστος (27 π.Χ. - 14 μ.Χ.), ο οποίος απέκτησε ισχύ μετά την ναυμαχία του Ακτίου (31 π.Χ.). Έδειξε σεβασμό στην πολιτιστική της κληρονομιά και σε όλα τα έργα του διακρίνεται ένα φιλάρχαιο πνεύμα. Κατά τη διάρκεια της αρχής του νέες πολεοδομικές αντιλήψεις και νέοι αρχιτεκτονικοί τύποι εισήχθησαν στην Αθήνα. Το οικοδομικό πρόγραμμα του Αυγούστου δεν περιορίστηκε σε ένα μόνον χώρο, αλλά σε διάφορα μνημεία της πόλης. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του προγράμματος αφορούσε την Αρχαία Αγορά. Αργότερα λόγω ελλείψεως ζωτικού χώρου παρέστη ανάγκη αλλαγής στη λειτουργία της Αρχαίας Αγοράς και η απομάκρυνση από αυτήν και μετεγκατάσταση των εμπορικών δραστηριοτήτων, σε έναν άλλον χώρο, ευρύ και επίπεδο. 100 μ. περίπου ανατολικά από αυτήν αναγείρεται η Ρωμαϊκή Αγορά ή Αγορά του Καίσαρος και του Αυγούστου, ένα κτήριο νέου τύπου, ρωμαϊκό forum που εισήχθη για πρώτη φορά στην Αθήνα.
Ρωμαϊκή Αγορά: «Το πρώτο εμπορικό κέντρο της Αθήνας»
Μετά τα μέσα του 2ου αι. π.Χ., συγκεκριμένα μετά το 146 π.Χ., οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν πλήρως σε ολόκληρη την Ελλάδα. Όπως ήταν φυσικό, η ρωμαϊκή κυριαρχία έφερε στις ελληνικές πόλεις αλλαγές στη διακυβέρνηση, στην οικονομική ζωή, στους όρους διαβίωσης. Ο 1ος αι. π.Χ. είναι για την Αθήνα μια περίοδος πολιτικής και οικονομικής αστάθειας. Επειδή η πόλη τάχθηκε με το μέρος του βασιλιά του Πόντου Μιθριδάτη κατά των Ρωμαίων, για την απιστία της αυτή πολιορκήθηκε και λεηλατήθηκε από τα στρατεύματα του Ρωμαίου στρατηγού Λεύκιου Κορνηλίου Σύλλα, το 86 π.Χ. Οι φιλολογικές πηγές και τα αρχαιολογικά δεδομένα μαρτυρούν για την καταστροφή μεγάλου τμήματος της πόλης και ιδίως της περιοχής γύρω από την Αρχαία Αγορά. Μνημεία καταστράφηκαν, γλυπτά και άλλα έργα τέχνης διαρπάγησαν. Η ανάρρωση από την καταστροφή ήταν αργή και οδυνηρή. Ωστόσο, την καταθλιπτική αυτή περίοδο η Αθήνα υπήρξε πόλος έλξης επιφανών και πλουσίων Ρωμαίων, φιλοσόφων, συγγραφέων, ποιητών, όπως ο Πομπώνιος Αττικός, ο Κικέρων, ο Οράτιος, ο Οβίδιος, ο Βιργίλιος. Όλοι αυτοί την επισκέφτηκαν, γιατί ήθελαν να θαυμάσουν τα περίφημα μεγαλοπρεπή κτήρια και τα αγάλματα στην Ακρόπολη και την Αγορά, να περιδιαβάσουν το άλσος της Ακαδημίας και ιδίως να ακούσουν μαθήματα ρητορικής και φιλοσοφίας. Ο σεβασμός και η αγάπη τους για τα αρχαία μνημεία φαίνεται και από την προσπάθειά τους να τα διατηρήσουν και να τα αναστηλώσουν δίνοντας δωρεές.
Στο δεύτερο ήμισυ του 1ου αι. π.Χ. μια σημαντική αλλαγή που έγινε στην πόλη ήταν ο μετασχηματισμός της Αρχαίας Αγοράς. Συγκεκριμένα, η πλατεία της Αρχαίας Αγοράς, ο ομφαλός της πολιτικής, πολιτιστικής και εμπορικής ζωής, κατελήφθη από κτήρια. Εδώ μεταφέρθηκαν και στήθηκαν μνημεία από άλλες περιοχές, όπως ο ναός του Άρη από την Παλλήνη –κατά μια πρόσφατη άποψη– και ο βωμός του Διός από την Πνύκα, ενώ χτίστηκε και ένα μεγάλο κτήριο, το Ωδείο του Αγρίππα, που πήρε το όνομά του από τον γαμπρό του Αυγούστου. Με την κατάληψη της πλατείας της Αγοράς από κτήρια, οι έμποροι και βιοτέχνες έχασαν μεγάλο ζωτικό χώρο σε μια περίοδο με αυξημένες εμπορικές ανάγκες. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι μετά το 80 π.Χ. συνέρρεαν στην Αθήνα όλο και περισσότεροι έμποροι, γιατί έκλεισε η μεγάλη αγορά της Δήλου που καταστράφηκε στον ΙΒ΄ Μιθριδατικό πόλεμο. Έτσι, η εμπορική αγορά που ανθούσε για μισή χιλιετία γύρω από την πλατεία της Αρχαίας Αγοράς, μεταφέρθηκε σε νέο χώρο, 80 μ. ανατολικά, όπου χτίστηκε και κτήριο νέου τύπου που τώρα εισάγεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, όπως θα δούμε παρακάτω. Αξιοσημείωτο είναι ότι στο τέλος του 1ου αι. π.Χ. μικρά καταστήματα και κατοικίες στη βόρεια πλευρά της Αρχαίας Αγοράς κατεδαφίστηκαν για να εξασφαλισθεί χώρος για άλλα δημόσια κτήρια. Η ενέργεια αυτή συμπίπτει με την ίδρυση της νέας Αγοράς και δείχνει την τάση να συγκεντρωθούν όλα τα εμπορικά της πόλης σε έναν χώρο και μάλιστα σε ένα κλειστό κτήριο. Δημιουργείται δηλαδή για πρώτη φορά ένα εμπορικό κέντρο με τη σημερινή έννοια του όρου.
Η ίδρυση της νέας Αγοράς έγινε σαφώς από ανάγκη, με την πρωτοβουλία των Αθηναίων, οι οποίοι διά του πρεσβευτού τους Ηρώδη του Μαραθωνίου πέτυχαν χρηματική ενίσχυση από τον Ιούλιο Καίσαρα το 51 π.Χ. Όταν το 47 π.Χ. ο Καίσαρ επισκέφθηκε την Αθήνα, φαίνεται ότι είχαν γίνει τα σχέδια και ίσως άρχισε η κατασκευή, η οποία όμως διεκόπη σύντομα λόγω των ρωμαϊκών εμφυλίων αγώνων και της οικονομικής κρίσης που ακολούθησε.
Μετά τη ναυμαχία του Ακτίου (31 π.Χ.) και την επικράτηση του Οκταβιανού –Αυγούστου που νίκησε τον αντίπαλό του Μάρκο Αντώνιο, η Αθήνα μπόρεσε να ορθοποδήσει οικονομικά και να αρχίσει πάλι τις οικοδομικές της δραστηριότητες, αν και όχι αμέσως. Όπως φαίνεται, οι Αθηναίοι, πιστοί στα δημοκρατικά ιδεώδη, αντιδρούσαν συνεχώς στη ρωμαϊκή κυριαρχία, παρά τις κατά καιρούς ευεργεσίες και τα προνόμια που τους δόθηκαν. Ακολούθησε μια δεκαετία ψυχρότητας και αντιρωμαϊσμού. Μόλις το 19 π.Χ., ο Αύγουστος συμφιλιώθηκε με τους Αθηναίους κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα, μετά τη διπλωματική νίκη του κατά των Πάρθων. Τότε, με τη μεσολάβηση του Ευκλή, ιερέα του Απόλλωνα, έδωσε χρήματα για τη νέα αγορά, η οποία είναι γνωστή ως Αγορά του Καίσαρος και του Αυγούστου ή απλώς ως Ρωμαϊκή Αγορά.
Σχέδιο 1. Τοπογραφικό σχέδιο της Αρχαίας Αθήνας του Ι.ΤραυλούΗ θέση όπου χτίστηκε το νέο κτήριο ήταν η περιοχή την οποία ο αρχαίος γεωγράφος Στράβων ονομάζει Ερέτρια. Χρησιμοποιείτο ως υπαίθρια αγορά, όπως τόσοι άλλοι χώροι στην ευρύτερη περιφέρεια της Αρχαίας Αγοράς. Αυτές οι αγορές δεν είχαν καθορισμένα όρια και ονομάζονταν από το είδος των προϊόντων που πωλούνταν εκεί: ιχθυόπολις, ιματιόπολις, κ.λπ. Αυτή ήταν η κατάσταση πριν από την ελληνιστική εποχή, πριν χτιστούν οι στοές: η μεσαία και η νότια Στοά II και η Στοά του Αττάλου, οι οποίες αφενός καθόρισαν με ακρίβεια και κανονικότητα τα όρια της Αρχαίας Αγοράς, αφετέρου περιόρισαν τις εμπορικές δραστηριότητες στο νότιο μέρος, στη λεγόμενη νότια Πλατεία, μεταξύ μεσαίας και νότιας Στοάς II, χωρίζοντας τον εμπορικό τομέα από τον υπόλοιπο χώρο με τις άλλες δραστηριότητες –θρησκευτικές, πολιτικές, κοινωνικές (Σχέδιο 1).
Η πλαισίωση-κλείσιμο της Αρχαίας Αγοράς με στοές, μη συνδεόμενες μεταξύ τους, είναι ένα φαινόμενο που παρατηρήθηκε μετά τον 2ο αι. π.Χ σε πολλές πόλεις της Ελλάδος –και ιδίως της Μ. Ασίας– και οδήγησε σταδιακά στην κλειστή αγορά με συνεχή περίβολο. Την ίδια εποχή κατασκευάζονται παρόμοια περίστυλα κτήρια στην Ιταλία, τα λεγόμενα fora (αγορές), όπως το Forum Julium του Καίσαρα στη Ρώμη, το οποίο είναι κτήριο ανάλογο με τη Ρωμαϊκή Αγορά της Αθήνας. Πρόκειται για δύο οικοδομήματα όμοιας αρχιτεκτονικής κλίμακας και πολεοδομικής εξέλιξης με μόνη διαφορά ότι το Forum Julium ήταν προορισμένο για δημόσιες υποθέσεις, όπως αναφέρει ο Ρωμαίος ιστορικός Αππιανός, ενώ η Ρωμαϊκή Αγορά της Αθήνας για το εμπόριο. Και τα δύο είχαν πλατειές περίστυλες αυλές, δηλαδή με στοές γύρω-γύρω, και υψηλό περίβολο τέτοιου τύπου, που δεν ήταν συνηθισμένος στην αρχιτεκτονική παράδοση κανενός από τους δύο τόπους.
Ο Καίσαρ, πριν επισκεφθεί την Αθήνα το 47 π.Χ., είχε εγκαινιάσει στην Αλεξάνδρεια και στην Αντιόχεια δύο παρόμοια κτήρια, τα οποία ήταν Καισαρεία, ήταν δηλαδή αφιερωμένα στη νεοϊδρυθείσα λατρεία των δυναστών. Το αλεξανδρινό μάλιστα κτήριο, όπως παραδίδεται, εδράστηκε σε προγενέστερο πτολεμαϊκό ιδίου προορισμού. Όπως φαίνεται, τα ελληνιστικά οικοδομήματα αυτής της μορφής απετέλεσαν πρότυπο για τα ρωμαϊκά fora. Στο αθηναϊκό κτίριο δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία, αλλά μόνον ενδείξεις για την ύπαρξη ιερού αυτοκρατορικής λατρείας. Πρέπει όμως να λάβουμε υπόψη ότι σώζεται μόνον το μισό κτήριο.
Εικόνα 1. Η πύλη της Αθηνάς Αρχηγέτιδος, λήψη από ΒΔ
Η Ρωμαϊκή Αγορά, αν και ήταν μια πρωτότυπη κατασκευή ανεξάρτητη από την Αρχαία Αγορά, τοποθετήθηκε στον χώρο σε συσχετισμό με αυτήν, καθώς και με τους προϋπάρχοντες δρόμους. Το δυτικό μνημειώδες πρόπυλό της, η λεγόμενη πύλη της Αρχηγέτιδος Αθηνάς, τοποθετήθηκε στη διασταύρωση δύο σημαντικών αρχαίων οδών, και μάλιστα λίγο λοξά, για να βρίσκεται στη γραμμή του δρόμου που ερχόταν από την Ακρόπολη με κατεύθυνση προς Βορρά, και πάνω στην οδό που οδηγούσε από την Αρχαία Αγορά προς τα ανατολικά (Σχέδιο 1, Εικόνα 1). Η Ρωμαϊκή Αγορά ως προς την αρχιτεκτονική μορφή της και τον τρόπο ένταξής της στον πολεοδομικό ιστό της αρχαίας Αθήνας είναι ρωμαϊκή, ως προς τους ρυθμούς, τις μεθόδους κατασκευής και τα επιμέρους αρχιτεκτονικά μέλη βρίσκεται σαφώς μέσα στην ελληνική, κλασική παράδοση.
Οι αρχαίες φιλολογικές πηγές δεν αναφέρουν το μνημείο. Είναι μυστήριο πώς ο αρχαίος περιηγητής Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.), που επισκέφθηκε και περιέγραψε με λεπτομέρεια την Αρχαία Αγορά και τη Βιβλιοθήκη Αδριανού σε απόσταση λίγων μόλις μέτρων, παραλείπει τη Ρωμαϊκή Αγορά. Αυτό ίσως εξηγείται από το ότι κύριος σκοπός του ήταν να περιγράψει παλαιότερα οικοδομήματα σχετιζόμενα με την ιστορία, τις λατρείες και τους μύθους της Αθήνας και όχι κοσμικά κτίρια.
Σχέδιο 2. Τοπογραφικό σχέδιο της Ρωμαϊκής Αγοράς και των μνημείων της
Εικόνα 2. Ρωμαϊκή Αγορά – ανατολικό πρόπυλο, λήψη από Α-ΝΑΗ Ρωμαϊκή Αγορά βρίσκεται μεταξύ των οδών Πελοπίδα, Μάρκου Αυρηλίου, Πολυγνώτου, Διοσκούρων και Επαμεινώνδα και σώζεται κατά το ήμισυ περίπου. Το ΒΔ τμήμα της και το βόρειο περιστύλιο βρίσκονται κάτω από τους γειτονικούς δρόμους και τις οικίες, βόρεια από τον αρχαιολογικό χώρο έως την οδό Δεξίππου (Σχέδιο 2). Η ορθογώνια, υπαίθρια αυλή έχει διαστάσεις 111x98 μ., ιωνικό περιστύλιο στις τέσσερις πλευρές, καταστήματα και αποθηκευτικούς χώρους στο πίσω μέρος του περιστυλίου. Στη νότια πλευρά και πιθανόν και στη βόρεια υπήρχε και εσωτερικό περιστύλιο με δωρικούς αρράβδωτους κίονες. Δύο πρόπυλα, ένα στη δυτική πλευρά δωρικό –η πύλη της Αρχηγέτιδος Αθηνάς– και ένα στην ανατολική πλευρά ιωνικό με αρράβδωτους κίονες, ήταν οι κύριες είσοδοι του κτηρίου (Εικόνες 1 και 2). Κανένα πρόπυλο δεν βρίσκεται στον άξονα της αυλής. Το μεν δυτικό τοποθετήθηκε λίγο νοτιότερα, γιατί στο σημείο αυτό κατέληγε ο δρόμος που ερχόταν από την Αρχαία Αγορά, ενώ το ανατολικό πρόπυλο κατασκευάστηκε αρκετά νοτιότερα στην πορεία του ίδιου δρόμου, που πρέπει να είχε μιαν απόκλιση προς ΝΑ (Σχέδιο 1). Όταν αργότερα, λίγα μέτρα ανατολικά χτίστηκε ένα μεγάλο κτήριο, το λεγόμενο Αγορανομείο, το πρόπυλο αυτό αποτελούσε τη μνημειώδη πρόσβαση για τους ερχόμενους από την Αγορά. Εικόνα 3. Η κρήνη, λήψη από ΒΣτο κέντρο της νότιας πλευράς υπάρχει μια κρήνη με δεξαμενή στο πίσω μέρος της (Εικόνα 3). Ακριβώς δίπλα, ένα κλιμακοστάσιο οδηγούσε στον δρόμο που περνούσε ψηλά, πάνω από τον αρχαίο αναλημματικό τοίχο. Εδώ ίσως υπήρχε και άλλη είσοδος. Ανατολικά από το κλιμακοστάσιο υπάρχουν δύο δωμάτια, άγνωστης χρήσης (Σχέδιο 2). Ο περίβολος ήταν χτισμένος από πωρόπλινθους. Σώζονται η νότια πλευρά του, που λειτουργούσε και ως ανάλημμα της πλαγιάς του λόφου, και η ανατολική που μας δίνει και μια ιδέα της εξωτερικής όψης του. Λείψανα του βόρειου περιστυλίου ανασκάφηκαν και διατηρούνται στον αρχαιολογικό χώρο που περικλείεται από τις οδούς Πελοπίδα, Πάνος και Αδριανού, καθώς και στο υπόγειο του καταστήματος στη γωνία των οδών Πάνος και Δεξίππου, της οποίας η οικοδομική γραμμή βρίσκεται ακριβώς επάνω στον στυλοβάτη του βόρειου περιστυλίου. Άλλο τμήμα του ανασκάφηκε στην πλατεία της Αγίας Γρηγορούσας αλλά επιχώστηκε. Εικόνα 4. Αναπαράσταση της πύλης της Αρχηγέτιδος Αθηνάς (J. Stuart & N.Revett)
Εικόνα 5. Η επιγραφή στην πύλη της Αρχηγέτιδος Αθηνάς
Ο στυλοβάτης, οι κίονες των περιστυλίων και το ανατολικό πρόπυλο είναι κατασκευασμένα από γκρίζο μάρμαρο Υμηττού, ενώ οι βάσεις, τα κιονόκρανα και οι σίμες, καθώς και το δυτικό πρόπυλο, από πεντελικό μάρμαρο. Χάριν οικονομίας, πολλά αρχιτεκτονικά μέλη ήταν σε δεύτερη χρήση, όπως φαίνεται από την ποικιλία των διαστάσεων των κιονόκρανων και των βάσεων των κιόνων του περιστυλίου, την ποικιλία των ακροκεράμων και τις πωροπλίνθους του περιβόλου με τα διάφορα ύψη. Η όλη κατασκευή του μνημείου, ιδίως η απουσία κονιάματος ως συνδετικού υλικού, οδήγησε στη χρονολόγησή του στους πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους. Το μόνο όμως σαφώς χρονολογούμενο τμήμα του είναι το δυτικό πρόπυλο χάρις στην επιγραφή πάνω στο επιστύλιό του, όπου αναφέρεται ότι αυτό κατασκευάστηκε από τις δωρεές του Ιουλίου Καίσαρα και του Αυγούστου και αφιερώθηκε από τον Δήμο των Αθηναίων στην Αθηνά Αρχηγέτιδα επί άρχοντος Νικίου (11/10 π.Χ.), (Εικόνες 4 και 5).Το κείμενο της επιγραφής είναι το ακόλουθο:«Ο ΔΗΜΟΣ ΑΠΟ ΤΩΝ ΔΟΘΕΙΣΩΝ ΔΩΡΕΩΝ ΥΠΟ ΓΑΙΟΥ ΙΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΟΣ ΘΕΟΥ / ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ ΚΑΙΣΑΡΟΣ ΘΕΟΥ ΥΙΟΥ ΣΕΒΑΣΤΟΥ / ΑΘΗΝΑ ΑΡΧΗΓΕΤΙΔΙ ΣΤΡΑΤΗΓΟΥΝΤΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥΣ ΟΠΛΙΤΑΣ ΕΥΚΛΕΟΥΣ ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΥ / ΤΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΔΕΞΑΜΕΝΟΥ ΤΗΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑΝ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΡΩΔΟΥ ΤΟΥ ΚΑΙ ΠΡΕΣΒΕΥΣΑΝΤΟΣ / ΕΠΙ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΝΙΚΙΟΥ ΤΟΥ ΣΑΡΑΠΙΩΝΟΣ ΑΘΜΟΝΕΩΣ».
Οι παλαιότερες έρευνες και οι επιμέρους μελέτες δεν είχαν ξεκαθαρίσει την ακριβή χρονολογία της Ρωμαϊκής Αγοράς ούτε τη χρονολογική σχέση του προπύλου της Αρχηγέτιδος με το υπόλοιπο μνημείο. Διάφορες απόψεις είχαν διατυπωθεί σχετικά: ότι αρχικά χτίστηκε μια πώρινη κατασκευή υστεροελληνιστικών ή πρώιμων ρωμαϊκών χρόνων στον χώρο και ότι η πύλη κατασκευάστηκε μεταγενέστερα από το κτήριο για να λαμπρύνει μια είσοδο που προϋπήρχε εδώ ή ακόμη ότι η πύλη αρχικά ίσως ήταν μια ανεξάρτητη θριαμβική αψίδα πάνω στον δρόμο που συνέδεε την Αρχαία με τη Ρωμαϊκή Αγορά και ότι το μνημείο χτίστηκε μετά. Σε πρόσφατη μελέτη του Αμερικανού αρχαιολόγου Michael Hoff, διευκρινίστηκαν ορισμένα χρονολογικά και μορφολογικά προβλήματα του μνημείου. Κατά τον Hoff, ο Ιούλιος Καίσαρ έκανε τη δωρεά του το 51 π.Χ. για να αντισταθμίσει ανάλογη δωρεά του αντιπάλου του Πομπήιου και να κερδίσει την εύνοια των Αθηναίων, οι οποίοι είχαν ταχθεί με το μέρος του τελευταίου. Λόγω όμως των συνεχών εμφυλίων αγώνων, τα περισσότερα χρήματα ξοδεύτηκαν πριν προλάβει να γίνει κάποια κατασκευή στον χώρο. Ο Αύγουστος πρέπει να έκανε τη δωρεά του όταν επισκέφθηκε την Αθήνα το 19 π.Χ. επιστρέφοντας από τη Μ. Ασία, μετά τη διπλωματική νίκη του κατά των Πάρθων. Τότε άρχισε, όπως φαίνεται, η κατασκευή του μνημείου, το οποίο πρέπει να χτίστηκε ολόκληρο σε μία οικοδομική φάση και ολοκληρώθηκε επί άρχοντος Νικίου, το 11/10 π.Χ.
Εικόνα 6. Προτομή Αυγούστου, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αρ. 3758
Από χαλκογραφίες και σχέδια του 18ου αιώνα, του Le Roy και των Stuart και Revett, ιδίως από την αναπαράσταση των δύο τελευταίων και τις σημειώσεις τους, πληροφορούμεθα ότι στην κορυφή του δυτικού προπύλου είχε στηθεί ως ακρωτήριο ένα άγαλμα, που εικόνιζε έφιππο τον Λούκιο Καίσαρα, εγγονό του Αυγούστου, γιο της κόρης του Ιουλίας. Αυτός είχε υιοθετηθεί από τον Αύγουστο το 12 π.Χ. και έφερε τον τίτλο του Καίσαρα μέχρι το 2 μ.Χ., οπότε πέθανε. Δυστυχώς τόσο η ενεπίγραφη βάση, την οποία είχαν δει οι περιηγητές, όσο και το άγαλμα έχουν χαθεί (Εικόνα 4). Επίσης αναφέρεται ότι στο αέτωμα του προπύλου κάποιας εισόδου υπήρχε σε μικρότερες διαστάσεις και άγαλμα του Γάιου Καίσαρα, αδελφού του Λουκίου, τον οποίο είχε επίσης υιοθετήσει ο Αύγουστος. Στο δυτικό πρόπυλο και σε άλλα σημεία υπήρχαν και αγάλματα του Αυγούστου και άλλων μελών της αυτοκρατορικής οικογένειας, όπως συμπεραίνεται από τα ενεπίγραφα βάθρα που είδαν και αναφέρουν διάφοροι περιηγητές. Συγκεκριμένα, οι Stuart και Revett αναφέρουν ενεπίγραφο βάθρο από άγαλμα της συζύγου του Αυγούστου Λιβίας ως Αφροδίτης, το οποίο όμως έχει χαθεί. Στις ανασκαφές του 1930-31 έχει βρεθεί το πορτραίτο του Αυγούστου που βρίσκεται στο Εθνικό Μουσείο (αρ. 3758), (Εικόνα 6). Στο Εθνικό Μουσείο υπάρχουν επίσης και πορτραίτα του Λουκίου Καίσαρα σε φυσικό μέγεθος (αρ. 3606) και του Γάιου Καίσαρα (αρ. 3665), από ανάγλυφο μικρότερο του φυσικού, και τα δύο από την Αθήνα. Δεν αποκλείεται να πρόκειται για τα πορτραίτα της Ρωμαϊκής Αγοράς, αφού, όπως παραδίδεται, στην Αθήνα στήθηκε ένα μόνον άγαλμα του Λουκίου Καίσαρα, ενώ το κεφάλι του Γάιου Καίσαρα από ανάγλυφο θα μπορούσε να είναι αυτό που αναφέρουν οι περιηγητές από το αέτωμα κάποιας εισόδου του μνημείου.
Επί αυτοκράτορα Αδριανού (117-138 μ.Χ.) φαίνεται ότι έγιναν ορισμένες τροποποιήσεις και επισκευές στο μνημείο και ίσως τότε πλακοστρώθηκε η αυλή του. Γύρω στο 100 μ.Χ. πλακοστρώθηκε και η οδός που συνέδεε την Αρχαία Αγορά με τη Ρωμαϊκή και πλαισιώθηκε από στοές με καταστήματα στο πίσω μέρος τους. Επειδή η οδός αυτή βρισκόταν 5 μ. περίπου χαμηλότερα από το δυτικό πρόπυλο, στο ανατολικό της άκρο κατασκευάστηκε μια ράμπα που οδηγούσε στο εσωτερικό της Ρωμαϊκής Αγοράς διά της μεσαίας διόδου του προπύλου, όπως διαπιστώθηκε με ανασκαφική έρευνα το 1985.
Στη βόρεια παραστάδα της κεντρικής θύρας του δυτικού προπύλου υπάρχει επιγραφή με ψήφισμα του αυτοκράτορας Αδριανού, που περιλαμβάνει διατάξεις σχετικά με τις φορολογικές υποχρεώσεις των εμπόρων λαδιού. Η θέση του ψηφίσματος στην κυρία είσοδο της Ρωμαϊκής Αγοράς είχε σκοπό αφενός να υπενθυμίζει στους ελαιοπαραγωγούς που εμπορεύονταν εδώ τις φορολογικές τους υποχρεώσεις, οι οποίες έφθαναν μέχρι και το 1/3 της παραγωγής τους, και αφετέρου να εξασφαλισθεί στην πόλη μια ικανή ποσότητα λαδιού προς πώληση. Από την επιγραφή αυτή συμπεραίνεται ότι εδώ ήταν η κύρια αγορά λαδιού της πόλης.
Ενδιαφέρουσες είναι οι χαρακτές επιγραφές που εντοπίστηκαν σε ορισμένους κίονες και στο στυλοβάτη του νότιου περιστυλίου, όπως: «ΑΓΑΘΗ ΤΥΧΗ, ΤΟΠΟΣ ΕΠΙΦΑΝΟΥ», «ΤΟΠΟΣ ΑΓΑΘΟΚΛΗ, ΕΥΤΥΧΕΙΤΩ» κ.ά., οι οποίες όπως φαίνεται όριζαν τους «τόπους», τις θέσεις δηλαδή όπου συγκεκριμένοι έμποροι πουλούσαν τα προϊόντα τους ή είχαν μαγαζιά στο εσωτερικό του περιστυλίου. Σήμερα διακρίνεται αμυδρά μια επιγραφή στον στυλοβάτη του νότιου περιστυλίου μεταξύ 11ου και 12ου κίονος απέναντι από την κρήνη. Οι επιγραφές αυτές, το ψήφισμα του Αδριανού στη βόρεια παραστάδα της πύλης της Αρχηγέτιδος Αθηνάς, καθώς και τα κυκλικά κοιλώματα –που πιθανόν ήταν μέτρα χωρητικότητας– πάνω στον στυλοβάτη του νότιου περιστυλίου, συνέβαλαν στην ταύτιση του μνημείου όταν άρχισε να ανασκάπτεται τον περασμένο αιώνα.
Ανατολικά από το ανατολικό πρόπυλο, μια σκάλα οδηγούσε σε ένα φυσικά υψηλότερο επίπεδο, επάνω στο οποίο βρίσκονταν τρία κτήρια άμεσα συνδεδεμένα με τη Ρωμαϊκή Αγορά: το λεγόμενο Αγορανομείο, οι Βεσπασιανές και ο Πύργος των Ανέμων ή Ωρολόγιο του Κυρρήστου.
Εικόνα 7. Το λεγόμενο «Αγορανομείο», λήψη από ΒΑ
Το λεγόμενο Αγορανομείο χτίστηκε στα μέσα του 1ου αι. μ.Χ. (Εικόνα 7). Σώζονται ένα πλατύ κλιμακοστάσιο, μέρος της πρόσοψής του με τρεις θύρες που έχουν τοξωτά υπέρθυρα από μάρμαρο Υμηττού, καθώς και τμήματα του βόρειου και του νότιου τοίχου του που είναι χτισμένοι από μεγάλες πωροπλίνθους. Δυστυχώς, μεγάλο τμήμα του ανατολικού μέρους του κτηρίου βρίσκεται κάτω από την οδό Μάρκου Αυρηλίου και έτσι δεν μπορούμε να συμπληρώσουμε την κάτοψή του. Πάνω στο επιστύλιο της πρόσοψης υπήρχε επιγραφή χαραγμένη σε πεντελικό μάρμαρο, που ανέφερε ότι το κτήριο αυτό, όπως και το δυτικό πρόπυλο, ήταν αφιερωμένο στην Αθηνά Αρχηγέτιδα και τους Σεβαστούς θεούς. Από την επιγραφή αυτή, ένα τμήμα βρίσκεται στη θέση του πάνω στο μνημείο, δύο άλλα διπλού μήκους βρίσκονται μέσα στο μνημείο, ενώ ένα τρίτο επάνω στην Ακρόπολη, δυτικά του Παρθενώνα. Δυστυχώς, λείπει η αρχή της επιγραφής με το όνομα του κτηρίου. Η ταύτισή του με Αγορανομείο οφείλεται στον Γάλλο αρχαιολόγο Paul Graindor, ο οποίος στηρίχτηκε σε μια επιγραφή πάνω σε τοξωτό υπέρθυρο από υμήττειο μάρμαρο, το οποίο εκ πρώτης όψεως έμοιαζε με εκείνα των θυρών του Αγορανομείου. Ωστόσο, είναι πολύ μικρότερων διαστάσεων και προφανώς προέρχεται από άλλο κτήριο. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο η επιγραφή αυτή, όσο και δυο άλλες που αναφέρουν το Αγορανομείο βρέθηκαν κοντά στο δυτικό πρόπυλο της Ρωμαϊκής Αγοράς, όπου πρέπει να βρισκόταν το Αγορανομείο, κατά πάσα πιθανότητα στον δρόμο που συνέδεε την Αρχαία με τη Ρωμαϊκή Αγορά.
Ο Αμερικανός αρχαιολόγος Michael Hoff προτείνει την ταύτιση του κτηρίου με το Σεβαστείο με βάση την επιγραφή της πρόσοψης που αναφέρει «Σεβαστούς θεούς». Πιστεύει δηλαδή ότι είναι ένα κτήριο, ίσως βασιλική, προορισμένο για την αυτοκρατορική λατρεία, δηλαδή τη λατρεία των θεοποιημένων αυτοκρατόρων και μελών της οικογένειάς τους. Αυτοκρατορική λατρεία υπήρχε στην Αθήνα από τους πρώιμους ήδη ρωμαϊκούς χρόνους, όπως μαρτυρούν οι επιγραφές στην Ακρόπολη και το Διονυσιακό θέατρο, που αναφέρουν ιερείς «ΘΕΟΥ ΚΑΙΣΑΡΟΣ», «ΘΕΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΕΠ’ ΑΚΡΟΠΟΛΕΙ», ο ναός του Αυγούστου και της Ρώμης στην Ακρόπολη, οι βωμοί προς τιμήν του Αυγούστου που βρέθηκαν στην περιοχή της Πλάκας, όχι μακριά από τη Ρωμαϊκή Αγορά, και τέλος η επιγραφή σε βάθρο κοντά στην πύλη της Αρχηγέτιδος, που αναφέρει τη σύζυγο του Αυγούστου Λιβία ως Αφροδίτη.
Η επιγραφή της πρόσοψης του κτηρίου, που αναφέρει «Σεβαστούς θεούς» στον πληθυντικό, πρέπει να χρονολογηθεί στην εποχή του Κλαυδίου, ο οποίος θεοποιήθηκε επισήμως μαζί με τη σύζυγό του γύρω στο 60 μ.Χ. Στη χρονολόγηση του κτηρίου στο δεύτερο μισό του 1ου αι. μ.Χ. οδηγούν και τα μονόλιθο τοξωτά υπέρθυρα, που μοιάζουν με ανάλογα της σκηνής του Διονυσιακού θεάτρου, εποχής Νέρωνα. Κατά τον Hoff, η πρόσοψη αυτή ίσως είναι ύστερη φάση μιας προγενέστερης του κτηρίου, το οποίο, όπως φαίνεται, συνδεόταν ανέκαθεν άμεσα με την αυλή της Ρωμαϊκής Αγοράς και αποτελούσε ένα σύνολο με αυτήν. Ωστόσο, για την τελική επιβεβαίωση της ταύτισης του λεγομένου Αγορανομείου με το Σεβαστείο, θα πρέπει να ολοκληρωθεί η ανασκαφική έρευνα προς τα ανατολικά.
Εικόνα 8. Βεσπασιανές, λήψη από ΒΔ
Εικόνα 9. Σχέδιο των Βεσπασιανών τομή & λεπτομέρεια (Ι. Τραυλός 1940)Βόρεια από τον πύργο των Ανέμων σώζονται τα ερείπια ενός άλλου κτηρίου, το οποίο πρέπει να χτίστηκε επίσης μέσα στον 1ο αι. μ.Χ. (Σχέδιο 2, Εικόνα 8). Τη χρήση του προσδιόρισε το 1940 ο Αναστάσιος Ορλάνδος. Πρόκειται για τις Βεσπασιανές, τα δημόσια αποχωρητήρια της εποχής για την εξυπηρέτηση του πολυπληθούς κοινού που σύχναζε στη Ρωμαϊκή Αγορά. Είναι ένα ορθογώνιο κτήριο με ένα μακρόστενο προθάλαμο και μια τετράγωνη περίπου αίθουσα, που είχε πάγκους με οπές στις τέσσερις πλευρές. Κάτω από τους πάγκους υπήρχε βαθύ κανάλι με κλίση, για να διοχετεύονται οι ακαθαρσίες στον κεντρικό αγωγό της πόλης, με τη συνεχή ροή του νερού που ερχόταν από τις πηγές της βόρειας κλιτύος της Ακρόπολης. Το κτήριο ήταν στεγασμένο, πλην του κεντρικού ορθογωνίου αιθρίου που χρησίμευε για τον φωτισμό και τον εξαερισμό (Εικόνες 8 και 9). Εικόνα 10. Το Ωρολόγιο Ανδρόνικου Κυρρήστου, λήψη από ΒΔ
Εικόνα 11. Αναπαράσταση του Πύργου των Ανέμων (J. Stuart & N.Revett)Το σπουδαιότερο κτήριο του χώρου είναι το Ωρολόγιο του Κυρρήστου ή Πύργος των Ανέμων ή Αέρηδες, όπως είναι σήμερα γνωστό. Πρόκειται για οκταγωνικό πύργο, με πλευρά μήκους 3,20 μ., από πεντελικό μάρμαρο, πάνω σε βάση με τρεις βαθμίδες (Εικόνες 10 και 11). Έχει κωνική στέγη, ένα κυλινδρικό πρόσκτισμα στη νότια πλευρά και δύο πρόπυλα, ένα στη ΒΑ και άλλο στη ΒΔ πλευρά. Στην κορυφή της στέγης ένας ορειχάλκινος ανεμοδείκτης σε μορφή Τρίτωνα έδειχνε την κατεύθυνση των ανέμων, οι οποίοι εικονίζονται ανάγλυφα στο πάνω μέρος κάθε πλευράς, προσωποποιημένοι, κρατώντας τα σύμβολά τους. Τα ονόματά τους είναι χαραγμένα κάτω από το γείσο: ΒΟΡΕΑΣ, ΚΑΙΚΙΑΣ, ΑΠΗΛΙΩΤΗΣ, ΕΥΡΟΣ, ΝΟΤΟΣ, ΛΙΨ, ΖΕΦΥΡΟΣ, ΣΚΙΡΩΝ. Κάτω από κάθε άνεμο υπάρχουν χαραγμένες ακτίνες σε διάφορους σχηματισμούς που αποτελούν ένα ηλιακό ρολόι. Οι περισσότεροι μελετητές χρονολογούν το μνημείο στο δεύτερο μισό του 1ου αι. π.Χ., ενώ ο Γερμανός αρχαιολόγος Joachim von Freeden σε πρόσφατη μελέτη του το χρονολογεί στο τρίτο τέταρτο του 2ου αι. π.Χ., γιατί βρίσκει ομοιότητες στο κορυφαίο κορινθιακό κιονόκρανο της στέγης του μνημείου με ανάλογο από τη Στοά του Αττάλου, καθώς και ομοιότητες μεταξύ των μορφών ορισμένων ανέμων και μορφών του βωμού της Περγάμου. Ωστόσο η χρονολόγηση αυτή δεν έχει γίνει ευρύτερα αποδεκτή. Ο πιθανότερος χρόνος κατασκευής του πρέπει να είναι γύρω στο 47 π.Χ. Κατασκευάστηκε από τον αστρονόμο Ανδρόνικο από την Κύρρο της Μακεδονίας. Το αναφέρουν Ρωμαίοι συγγραφείς όπως ο Ουάρρων (37 π.Χ.) και ο Βιτρούβιος (27-14 π.Χ.), ενώ ο Παυσανίας (2ος αι. μ.Χ.) το παραλείπει.
Με τον τρόπο υπολογισμού της ώρας με βάση το ηλιακό ρολόι ασχολήθηκαν ειδικοί από τον περασμένο ήδη αιώνα. Πρώτος ο ομογενής Λ. Παλάσκας, αξιωματικός του γαλλικού ναυτικού, μελέτησε το ηλιακό ρολόι, τοποθέτησε μεταλλικούς γνώμονες στο μνημείο και έκανε σχετικό υπόμνημα στην Αρχαιολογική Εταιρεία, που του είχε αναθέσει τη μελέτη. Μεταξύ 1967-69 ασχολήθηκαν με αυτό ο καθηγητής της αστρονομίας Κ. Κωτσάκης και στη συνέχεια οι αστρονόμοι-μαθηματικοί Γρ. Αντωνακόπουλος και Χ. Φραγκάκης, που έκαναν διάφορους μαθηματικούς υπολογισμούς με τη βοήθεια Η/Υ στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ. Αυτοί κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι γνώμονες πρέπει να ήταν τοποθετημένοι στο σημείο όπου συγκλίνουν οι ακτίνες και με κατεύθυνση προς το Βόρειο πόλο. Από το μήκος της σκιάς του γνώμονα πάνω στις χαράξεις οι αρχαίοι υπολόγιζαν, όπως φαίνεται, την ώρα.
Εικόνα 12. Αναπαράσταση της λειτουργίας του υδραυλικού ρολογιού στο εσωτερικό του Πύργου των Ανέμων κατά Price & NobleΓια τον υπολογισμό της ώρας τις ανήλιες μέρες και τις νύχτες υπήρχε στο εσωτερικό του πύργου ένα υδραυλικό ρολόι, όπως δείχνουν τα ίχνη καναλιών και οπών τόσο στο εσωτερικό του κυλινδρικού προσκτίσματος, όσο και στο δάπεδο του πύργου. Το 1966, ο Derek de Solla Price, τότε καθηγητής της Ιστορίας των Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ και ο Joseph Noble, ιστορικός της Τέχνης, τότε Υποδιευθυντής του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης, προσπάθησαν να αναπαραστήσουν τον τρόπο λειτουργίας του υδραυλικού ρολογιού (Εικόνα 12). Η αναπαράσταση αυτή βασίστηκε στην περιγραφή της λειτουργίας άλλων αρχαίων υδραυλικών ρολογιών, όπως του Κτησίβιου, του Φίλωνος κ.ά., όπως παραδίδει ο Βιτρούβιος, κυρίως όμως σε τμήματα παρόμοιου ρολογιού που βρέθηκαν σε ρωμαϊκά ερείπια κοντά στο Σάλτζμπουργκ. Σύμφωνα με την αναπαράσταση αυτή, στο κυλινδρικό πρόσκτισμα υπήρχαν δύο δεξαμενές (μία επάνω, που πατούσε σε πατάρι, και μία άλλη κάτω) που λειτουργούσαν σαν ένα είδος κλεψύδρας. Το νερό έφθανε με πίεση στην επάνω δεξαμενή και από εκεί διοχετευόταν στην κάτω, όπου υπήρχε πλωτήρας δεμένος σε μια αλυσίδα. Όταν αυτός ανέβαινε στην επιφάνεια του νερού κινούσε την αλυσίδα, η οποία με τη σειρά της περιέστρεφε έναν δίσκο ωρολογίου στο κέντρο του πύργου (Εικόνα 12). Πίσω από τον δίσκο υπήρχε ένα άγαλμα του Ποσειδώνα, ενώ δεξιά και αριστερά, πάνω σε κιονόσχημες βάσεις, υπήρχαν αγάλματα του Ηρακλή και του Άτλαντα, οι οποίοι κρατούσαν ένα μεταλλικό πλέγμα με υποδιαιρέσεις που αντιστοιχούσαν στις ώρες. Ένα οριζόντιο σύρμα έδειχνε τη διαίρεση ημέρας και νύχτας, ενώ ένα κατακόρυφο έδειχνε το μεσημέρι και τα μεσάνυχτα. Πάνω στον δίσκο, πίσω από το μεταλλικό πλέγμα, ήταν χαραγμένος ένας στερεογραφικός χάρτης με οπές. Σε αυτές τις οπές οι Αθηναίοι έβαζαν μια μικρή χρυσή σφαίρα που συμβόλιζε τον ήλιο, ο οποίος περιστρεφόταν γύρω από τη γη, σύμφωνα με τη γεωκεντρική αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων. Κάθε μία ή δύο ημέρες τοποθετούσαν τη χρυσή σφαίρα στην επόμενη οπή για να δείξουν τη διαδρομή του ήλιου, ο οποίος, καθώς κινούταν μαζί με τον ωρολογιακό δίσκο, περνούσε πίσω από το πλέγμα που έδειχνε τις ώρες της νύχτας και της ημέρας. Κάθε 24 ώρες άδειαζαν τη μικρή δεξαμενή και αυτό ισοδυναμούσε με κούρδισμα του ρολογιού. Ένας σωλήνας έφερνε το νερό αυτό σε κρουνούς και σε σιντριβάνια μπροστά από τον μηχανισμό του ρολογιού. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι οι αρχαίοι είχαν και αυτοί 24 ώρες, 12 ημερήσιες και 12 νυχτερινές. Χώριζαν δηλαδή την ημέρα από την ανατολή έως τη δύση σε δώδεκα ίσα μέρη. Οι ώρες αυτές όμως ήταν άνισης διάρκειας, γιατί ανάλογα με τις εποχές αλλάζει, ως γνωστόν, η διάρκεια ημέρας και νύχτας και αντίστοιχα η διάρκεια των ωρών, χειμερινών και θερινών. Έπρεπε λοιπόν να γίνει τροποποίηση της ροής του νερού της κλεψύδρας, δηλαδή να επιταχύνεται ή να επιβραδύνεται η ροή ανάλογα με τη διάρκεια που είχε η ημέρα στις διάφορες εποχές του έτους. Αυτό επιτυγχανόταν με το άνοιγμα ή κλείσιμο κάποιας βαλβίδας και με τη διαφορά του ύψους του νερού στις δεξαμενές.
Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο Πύργος των Ανέμων ήταν αφενός ρολόι, αφετέρου ένα είδος μετεωρολογικού σταθμού της εποχής που ασφαλώς προκαλούσε τον θαυμασμό του κοινού ως επίτευγμα της επιστήμης και της τεχνολογίας. Ένα μαρμάρινο παραπέτο, ύψους 0,90 μ. περίπου, προστάτευε τον μηχανισμό του ρολογιού, το οποίο ήταν ανοιχτό για το κοινό όλο το εικοσιτετράωρο. Ήταν σημαντικό για τους εμπόρους να γνωρίζουν την ώρα και τους ανέμους για να μπορούν να υπολογίσουν πότε περίπου θα έφθαναν τα προϊόντα τους στον προορισμό τους.
Ο Πύργος των Ανέμων κατά την παλαιοχριστιανική εποχή μετετράπη σε εκκλησία ή σε βαπτιστήριο κάποιας άλλης γειτονικής εκκλησίας, ενώ στον χώρο έξω από την ΒΑ είσοδό του υπήρξε χριστιανικό κοιμητήριο, όπως έδειξαν οι ανασκαφές. Τον 15ο αιώνα το μνημείο αναφέρεται από τον Κυριακό Αγκωνίτη ως ναός του Αιόλου, ενώ σε ταξιδιωτική περιγραφή ανωνύμου περιηγητή ως εκκλησία. Τον 18ο αιώνα χρησιμοποιήθηκε ως τεκές των Δερβίσηδων. Τότε πρέπει να ανοίχτηκαν και τα παράθυρα.
Μετά την εξέταση της Ρωμαϊκής Αγοράς και των μνημείων που βρίσκονται στο άμεσο περιβάλλον της και συνδέονται με αυτήν προκύπτει ότι το πρώτο κτίσμα στον χώρο ήταν ο Πύργος των Ανέμων (47 π.Χ.). Στη συνέχεια οικοδομήθηκαν η Ρωμαϊκή Αγορά (19-11 π.Χ.), πολύ αργότερα, μέσα στο δεύτερο ήμισυ του 1ου αι. μ.Χ. το λεγόμενο Αγορανομείο και ακολούθως οι Βεσπασιανές.
Εικόνα 13. Η εκκλησία των Ταξιαρχών (Du Moncel 1843)
Εικόνα 14. Η εκκλησία του Προφήτη Ηλία (A. Lenoir 1853)
Εικόνα 15. Η εκκλησία της Σωτείρας της Παζαρόπορτας σε επαφή με την Πύλη της Αρχηγέτιδος Αθηνάς (Chr. Hansen 1833)Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς καταστράφηκε η Ρωμαϊκή Αγορά. Πάντως μετά την επιδρομή των Ερούλων το 267 μ.Χ., οπότε η πόλη περιορίστηκε μέσα στο υστερορωμαϊκό τείχος που χτίστηκε επειγόντως με οικοδομικό υλικό από τα κατεστραμμένα μνημεία, το διοικητικό και εμπορικό κέντρο της Αθήνας μεταφέρθηκε από την Αρχαία Αγορά εδώ και στη Βιβλιοθήκη Αδριανού. Στο τελευταίο μνημείο συνέχισε να βρίσκεται έως τα μέσα του 19ου αιώνα, ενώ στη Ρωμαϊκή Αγορά πολύ λιγότερο, γιατί με την πάροδο των ετών ο χώρος προσχώθηκε σταδιακά και καταλήφθηκε από διάφορα κτήρια, οικίες, εργαστήρια, εκκλησίες, όπως των Ταξιαρχών (σημ. Γρηγορούσα, Εικόνα 13), του Προφήτη Ηλία (12ος αι. μ.Χ.), (Εικόνα 14) και της Σωτείρας της Παζαρόπορτας, εποχής Τουρκοκρατίας (Εικόνα 15). Οι δύο τελευταίες δεν σώζονται σήμερα. Το 1456 χτίστηκε το Φετιχιέ Τζαμί ή Τζαμί του Πορθητού ΒΑ της Πύλης της Αρχηγέτιδος πάνω στα κατάλοιπα μιας μεγάλης τρίκλιτης μεσοβυζαντινής βασιλικής, τμήματα της οποίας ανέσκαψε το 1964 ο Π. Λαζαρίδης.
Λόγω των αλλεπαλλήλων οικήσεων στον χώρο της Ρωμαϊκής Αγοράς από τη βυζαντινή εποχή και μετά, δεν ήταν δυνατή η αναγνώριση των λειψάνων του μνημείου έως τον 18ο αιώνα. Τα μόνα ορατά τμήματά του ήταν το Πρόπυλο της Αρχηγέτιδος και η κιονοστοιχία του Ανατολικού περιστυλίου. Οι πρώτοι περιηγητές της Αθήνας, τον 15ο και 16ο αιώνα, δεν μπόρεσαν να συσχετίσουν αυτά τα λείψανα ως ανήκοντα σε ένα μνημείο. Στα τέλη του 17ου αιώνα, ο Άγγλος George Wheler και ο Γάλλος Jacob Spon θεώρησαν την Πύλη της Αρχηγέτιδος ως την πρόσοψη του ναού του Αυγούστου παρερμηνεύοντας την αφιερωματική επιγραφή πάνω στο επιστύλιο της πύλης. Άλλοι αρκέστηκαν να κάνουν σημειώσεις και μερικά πρ | |